The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata

Verse 1

ब्रह्मोवाच । मरीचे श्रृणु वक्ष्यामि वेदव्यासेन यत्कृतम् । श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મરીચિ, સાંભળ; વેદવ્યાસે રચેલું ‘શ્રીમદ્ ભાગવત’ નામનું પુરાણ, જે બ્રહ્મસમ્મિત (વેદતુલ્ય) માનવામાં આવે છે, તે હું કહું છું॥

Verse 2

तदष्टादशसाहस्रं कीर्तितं पापनाशनम् । सुरपादपरूपोऽयं स्कंधैर्द्वादशभिर्युतः ॥ २ ॥

આને અષ્ટાદશ સહસ્ર (શ્લોકો) ધરાવતું અને પાપનાશક તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવ્યું છે. આ ગ્રંથ ‘સુરપાદ’ રૂપે વિભક્ત છે અને દ્વાદશ સ્કંધોથી યુક્ત છે॥

Verse 3

भगवानेव विप्रेंद्र विश्वरूपीसमीरितः । तत्र तु प्रथमस्कंधे सूतर्षीणां समागमे ॥ ३ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! ત્યાં પ્રથમ સ્કંધમાં સૂત અને ઋષિઓના સમાગમમાં વિશ્વરૂપ તરીકે સ્તુત એકમાત્ર ભગવાનનું જ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 4

व्यासस्य चरितं पुण्यं पांडवानां तथैव च । परीक्षितमुपाख्यानमितीदं समुदाहृतम् ॥ ४ ॥

આ રીતે યોગ્ય રીતે પ્રખરિત થયું—વ્યાસનું પુણ્યચરિત્ર, પાંડવોનું પણ, અને પરિક્ષિતનું ઉપાખ્યાન.

Verse 5

परीक्षिच्छुकसंवादे सृष्टिद्वयनिरूपणम् । ब्रह्मनारदसंवादे देवताचरितामृतम् ॥ ५ ॥

પરિક્ષિત-શુક સંવાદમાં દ્વિવિધ સૃષ્ટિનું નિરૂપણ છે; અને બ્રહ્મા-નારદ સંવાદમાં દેવતાઓના ચરિત્રનું અમૃતસમાન વર્ણન છે.

Verse 6

पुराणलक्षणं चैव सृष्टिकारणसंभवः । द्वितीयोऽयं समुदितः स्कंधो व्यासेन धीमता ॥ ६ ॥

પુરાણના લક્ષણો તથા સૃષ્ટિના કારણની ઉત્પત્તિ—આ બધું વર્ણવીને આ બીજો સ્કંધ ધીમાન વ્યાસે રચ્યો છે.

Verse 7

चरितं विदुरस्याथ मैत्रेयेणास्य संगमः । सृष्टिप्रकरणं पश्चाद्बह्मणः परमात्मनः ॥ ७ ॥

પછી વિદુરનું ચરિત્ર અને મૈત્રેય સાથે તેનું મિલન; ત્યારબાદ પરમાત્મસ્વરૂપ બ્રહ્માની સૃષ્ટિ-પ્રકરણનું વર્ણન છે.

Verse 8

कापिलं सांख्यमप्यत्र तृतीयोऽयमुदाहृतः । सत्याश्चरितमादौ तु ध्रुवस्य चरितं ततः ॥ ८ ॥

અહીં કાપિલ-સાંખ્યનું પણ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે—આ તૃતીય વિષય તરીકે ઉદાહૃત છે. પ્રથમ સત્યનું અદ્ભુત ચરિત્ર, ત્યારબાદ ધ્રુવનું ચરિત્ર વર્ણવાયું છે॥

Verse 9

पृथोः पुण्यसमाख्यानं ततः प्राचीनबर्हिषम् । इत्येष तुर्यो गदितो विसर्गे स्कंध उत्तमः ॥ ९ ॥

પછી પૃથુ રાજાનું પુણ્યસમાખ્યાન, ત્યારબાદ પ્રાચીનબર્હિષનું વર્ણન. આમ વિસર્ગ-સ્કંધનો ઉત્તમ ચોથો વિભાગ ઘોષિત થયો છે॥

Verse 10

प्रियव्रतस्य चरितं तद्वंश्यानां च पुण्यदम् । ब्रह्मांडांतर्गतानां च लोकानां वर्णनं ततः ॥ १० ॥

પછી પ્રિયવ્રતનું ચરિત્ર અને તેના વંશજોની પુણ્યદાયી કથા; ત્યારબાદ બ્રહ્માંડની અંદર આવેલા લોકોનું વર્ણન થાય છે॥

Verse 11

नरकस्थितिरित्येष संस्थाने पंचमो मतः । अजामिलस्य चरितं दक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ११ ॥

‘નરકની સ્થિતિ’—આને સંસ્થાનમાં પંચમ વિષય માનવામાં આવે છે. આગળ અજામિલનું ચરિત્ર અને દક્ષસૃષ્ટિનું નિરૂપણ પણ છે॥

Verse 12

वृत्राख्यानं ततः पश्चान्मरुतां जन्म पुण्यदम् । षष्ठोऽयमुदितः स्कंधोव्यासेन परिपोषणे ॥ १२ ॥

ત્યારબાદ વૃત્રનું આખ્યાન, અને પછી મરુતોના જન્મનું પુણ્યદાયી વર્ણન. પરિપોષણ વિષયમાં આ છઠ્ઠો સ્કંધ વ્યાસે પ્રગટ કર્યો છે॥

Verse 13

प्रह्लादचरितं पुण्यं वर्णाश्रमनिरूपणम् । सप्तमो गदितो वत्स वासनाकर्मकीर्तने ॥ १३ ॥

વત્સ, વાસના અને કર્મકીર્તનના વર્ણનમાં પ્રહ્લાદનું પુણ્યચરિત્ર તથા વર્ણ-આશ્રમનું નિરૂપણ સાતમા ખંડરૂપે કહેલું છે।

Verse 14

गजेंद्रमोक्षणाख्यानं मन्वंतरनिरूपणे । समुद्रमथनं चैव बलिवैभवबंधनम् ॥ १४ ॥

મન્વંતરોના નિરૂપણમાં ગજેન્દ્રમોક્ષનું આખ્યાન, સમુદ્રમથન અને બલિના વૈભવ તથા તેના બંધનનો પ્રસંગ પણ સમાવિષ્ટ છે।

Verse 15

मत्स्याक्तारचरितमष्टमोऽयं प्रकीर्तितः । सूर्यवंशसमाख्यानं सोमवंशनिरूपणम् ॥ १५ ॥

મત્સ્યાદિ અવતારોના ચરિત્રનું કીર્તન કરતો આ આઠમો ખંડ પ્રકીર્તિત થયો છે; સાથે સૂર્યવંશનું આખ્યાન અને સોમવંશનું નિરૂપણ પણ।

Verse 16

वंश्यानुचरिते प्रोक्तो नवमोऽयं महामते । कृष्णस्य बालचरितं कौमारं च व्रजस्थितिः ॥ १६ ॥

મહામતે, વંશાનુચરિતના પ્રસંગમાં આ નવમો વિષય કહ્યો છે—શ્રીકૃષ્ણનું બાલચરિત્ર, તેમનું કૌમાર્ય અને વ્રજમાં નિવાસ।

Verse 17

कैशोरं मथुरास्थानं यौवनं द्वारकास्थितिः । भूभारहरणं चात्र निरोधे दशमः स्मृतः ॥ १७ ॥

કૈશોર્યમાં (ભગવાન) મથુરામાં સ્થિત થાય છે, યૌવનમાં દ્વારકામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે; અહીં ભૂભારહરણનો પ્રસંગ પણ છે. તેથી નિરોધ વિષયમાં દસમો ખંડ સ્મૃત છે।

Verse 18

नारदेन तु संवादो वसुदेवस्य कीर्तितः । यदोश्च दत्तात्रेयेण श्रीकृष्णोनोद्धवस्य च ॥ १८ ॥

નારદમુનિએ વસુદેવનો સંવાદ કીર્તિત કર્યો; દત્તાત્રેયે ઉપદેશેલ યદુનો સંવાદ પણ, તેમજ શ્રીકૃષ્ણ અને ઉદ્ધવનો પાવન સંવાદ પણ વર્ણવાયો।

Verse 19

यादवानां मिथोंतश्च मुक्तावेकादशः स्मृतः । भविष्यकलिनिर्द्देशो मोक्षो राज्ञः परीक्षितः ॥ १९ ॥

યાદવોનો પરસ્પર વિનાશ વર્ણવાયો; અગિયારમો વિષય ‘મુક્તિ’ તરીકે સ્મરિત છે; ભાવિ કલિયુગનો નિર્દેશ અને રાજા પરીક્ષિતનો મોક્ષ પણ કહાયો છે।

Verse 20

वेदशाखाप्रणयनं मार्कंडेयतपःक्रिया । सौरी विभूतिरुदिता सात्वती च ततः परम् ॥ २० ॥

વેદશાખાઓનું સંકલન, માર્કંડેયની તપશ્ચર્યા અને સૂર્યદેવની વિભૂતિઓ વર્ણવાઈ; ત્યારબાદ સાત્વત વૈષ્ણવ સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત થયો।

Verse 21

पुराणसंख्याकथनमाश्रये द्वादशो ह्ययम् । इत्येवं कथितं वत्स श्रीमद्भागवतं तव ॥ २१ ॥

હવે હું પુરાણોની સંખ્યાનું વર્ણન આરંભું છું—આ બારમો વિષય છે; આ રીતે, વત્સ, તારા માટે શ્રીમદ્ ભાગવત સમજાવાયું છે।

Verse 22

वक्तुः श्रोतुश्चोपदेष्टुरनुमोदितुरेव च । साहाय्यकर्तुर्गदितं भक्तिभुक्तिविमुक्तिदम् ॥ २२ ॥

કહ્યું છે કે આ પવિત્ર ઉપદેશ વક્તા, શ્રોતા, ઉપદેશક, અનુમોદન કરનાર અને સહાય કરનાર—સર્વને ભક્તિ, ભુક્તિ અને વિમુક્તિ આપે છે।

Verse 23

प्रौष्ठपद्यां पूर्णिमायां हेमसिंहसमन्वितम् । देयं भागवतायेदं द्विजायप्रीतिपूर्वकम् ॥ २३ ॥

પ્રૌષ્ઠપદી પૂર્ણિમાના દિવસે સુવર્ણસિંહચિહ્નયુક્ત આ દાન ભગવાનના ભક્ત એવા ભાગવત બ્રાહ્મણને પ્રીતિપૂર્વક આપવું જોઈએ।

Verse 24

संपूज्य वस्त्रहेमाद्यैर्भगवद्भक्तिमिच्छता । योऽप्यनुक्रमणीमेतां श्रावयेच्छृणुयात्तथा । स पुराणश्रवणजं प्राप्नोति फलमुत्तमम् ॥ २४ ॥

જે ભગવાનની ભક્તિ ઇચ્છે છે, તે વસ્ત્ર, સોનું વગેરે દાનથી યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને આ અનુક્રમણીનું પાઠ કરાવે અથવા પોતે સાંભળે—તે પુરાણશ્રવણથી ઉત્પન્ન પરમ ફળ પામે છે।

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे श्रीमद्भागवतानुक्रमणीनिरूपणं नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘શ્રીમદ્ ભાગવત અનુક્રમણી નિરૂપણ’ નામનો છિયાનુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।