The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા પદ્મપુરાણની અનુક્રમણિકા વર્ણવે છે—પાપનાશક ઉપદેશ, પાંચ ખંડોમાં ગોઠવાયેલ, સૃષ્ટિક્રમ મુજબ પુલસ્ત્યે ભીષ્મને કહેલું, અને કથા-ઇતિહાસ-વ્રતોથી ધર્મસમૃદ્ધ। તેઓ પુષ્કર-માહાત્મ્ય, બ્રહ્મયજ્ઞવિધિ, વેદપાઠનાં ચિહ્નો, દાન-વ્રતો, પાર્વતીવિવાહ, તારક પ્રસંગ, ગોમહિમા અને દૈત્યવધ વગેરે વિષયો ગણાવી સૃષ્ટિખંડ (ગ્રહપૂજા અને દાન સહિત) દર્શાવે છે। પછી ભૂમિખંડમાં શિવશર્મા, સુવ્રત, વૃત્ર, પૃથુ, નહુષ, યયાતિ, ગુરુતીર્થ, અશોકસુંદરી, હુણ્ડ વગેરે કથાશ્રેણી, લોકરચના-ભૂવિન્યાસ અને નર્મદા, કુરુક્ષેત્ર, યમુના, કાશી, ગયા, પ્રયાગ જેવા તીર્થોની વિસ્તૃત યાદી આવે છે। આગળ વર્ણાશ્રમ કર્મયોગ, સમુદ્રમંથન, ઊર્જ્જાના પાંચ દિવસ, રામનું અશ્વમેધ અને રાજ્યાભિષેક, જગન્નાથ અને વૃંદાવન, કૃષ્ણલીલા, માધવસ્નાનફળ, શિવભક્તિ (ભસ્મ, શિવગીતા) તથા ઉત્તરખંડમાં એકાદશી સમૂહ, મહાદ્વાદશી, કાર્તિકવ્રત, માઘસ્નાન, વિષ્ણુધર્મ, વિષ્ણુસહસ્રનામ, અવતારકથા, રામનામશત અને ગીતા/ભાગવત પ્રશંસા વર્ણાય છે। અંતે ફલશ્રુતિ—અનુક્રમણિકા શ્રવણ-પાઠથી પદ્મપુરાણ શ્રવણ જેટલું પુણ્ય; જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાએ લખિત પુરાણદાનથી વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત થાય।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं पद्मसंज्ञकम् । महत्पुण्यप्रदं नॄणां श्रृण्वतां पठतां मुदा ॥ १ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પુત્ર, સાંભળ; હું પદ્મસંજ્ઞક પુરાણનું પ્રવચન કરું છું. તે મનુષ્યોને મહાપુણ્ય આપનાર છે—આનંદથી સાંભળનાર અને પાઠ કરનાર બંનેને ॥ ૧ ॥
Verse 2
यथा चंचेंद्रियः सर्वः शरीरीति निगद्यते । तथेदं पंचभिः खंडैरुदितं पापनाशनम् ॥ २ ॥
જેમ દરેક દેહધારીને ચંચલ ઇન્દ્રિયોવાળો કહેવાય છે, તેમ જ આ પાપનાશક ઉપદેશ પાંચ ખંડોમાં પ્રગટ કરાયો છે ॥ ૨ ॥
Verse 3
पुलस्त्येन तु भीष्माय सृष्ट्यादिक्रमतो द्विज । नानाख्यानेतिहासाद्यैर्यत्रोक्तो धर्मविस्तरः ॥ ३ ॥
હે દ્વિજ, સૃષ્ટિ આદિના ક્રમ મુજબ પુલસ્ત્યે ભીષ્મને આ પુરાણ ઉપદેશ્યું; અને તેમાં અનેક આખ્યાનો, ઇતિહાસો વગેરે દ્વારા ધર્મનો વિશાળ વિસ્તાર કહ્યો છે ॥ ૩ ॥
Verse 4
पुष्करस्य च माहात्म्यं विस्तरेण प्रकीर्तितम् । ब्रह्मयज्ञविधानं च वेदपाठादिलक्षणम् ॥ ४ ॥
પુષ્કરનું માહાત્મ્ય પણ વિસ્તારે કીર્તિત થયું છે; તેમજ બ્રહ્મયજ્ઞની વિધિ અને વેદપાઠ આદિના લક્ષણો પણ વર્ણવાયા છે ॥ ૪ ॥
Verse 5
दानानां कीर्तनं यत्र व्रतानां च पृथक्पृथक् । विवाहः शैलजायाश्चतारकाख्यानकं महत् ॥ ५ ॥
ત્યાં દાનોનું કીર્તન અને વ્રતોનું અલગ અલગ નિરૂપણ છે; તેમજ શૈલજા (પાર્વતી)નો વિવાહ અને ‘તારક’ નામનું મહાન આખ્યાન પણ વર્ણવાયું છે।
Verse 6
माहात्म्यं च गवादीनां कीर्तितं सर्वपुण्यदम् । कालकेयादिदैत्यानां वधो यत्र पृथक्पृथक् ॥ ६ ॥
ત્યાં ગાયો વગેરેનું સર્વપુણ્યદાયક માહાત્મ્ય કીર્તિત છે; અને કાલકેય વગેરે દૈત્યોના વધનું પણ એક એક કરીને વર્ણન છે।
Verse 7
ग्रहाणामर्चनं दानं यत्र प्रोक्तं द्विजोत्तम । तत्सृष्टिखंडमुद्दिष्टं व्यासेन सुमहात्मना ॥ ७ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! જ્યાં ગ્રહદેવતાઓની અર્ચના અને દાનનું ઉપદેશ કહેવાયું છે, તે વિભાગને મહાત્મા વ્યાસે ‘સૃષ્ટિ-ખંડ’ તરીકે નિર્દેશ કર્યો છે।
Verse 8
पितृमात्रादिपूज्यत्वे शिवशर्मकथा पुरा । सुव्रतस्य कथा पश्चाद्वृत्रस्य च वधस्तथा ॥ ८ ॥
પિતા, માતા વગેરે પૂજ્યજનોની પૂજ્યતા-ધર્મમાં પ્રાચીન શિવશર્મની કથા કહેવાઈ છે; પછી સુવ્રતની કથા અને તેમ જ વૃત્રવધનું વર્ણન છે।
Verse 9
पृथोर्वैनस्य चाख्यानं सुनूथायाः कथा तथा । सुकलाख्यानकं चैव धर्माख्यानं ततः परम् ॥ ९ ॥
ત્યારબાદ વેનપુત્ર પૃથુનું આખ્યાન અને સનૂથાની કથા છે; પછી ‘સુકલાખ્યાન’ અને ત્યારપછી ‘ધર્માખ્યાન’નું વર્ણન આવે છે।
Verse 10
पितृशुश्रूषणाख्यानं नहुषस्य कथा ततः । ययातिचरितं चैव गुरुतीर्थनिरूपणम् ॥ १० ॥
ત્યારબાદ પિતૃઓની ભક્તિપૂર્વક શুশ્રૂષાનું આખ્યાન, પછી નહુષની કથા; તેમજ યયાતિનું ચરિત્ર અને ‘ગુરુ-તીર્થ’ નામના પવિત્ર તીર્થનું નિરૂપણ આવે છે।
Verse 11
राज्ञा जैमिनिसंवादो बह्वाश्चर्य्यकथायुतः । कथा ह्यशोकसुंदर्याहुंडदैत्यवधान्विता ॥ ११ ॥
રાજા અને જૈમિનીનો સંવાદ અનેક અદ્ભુત કથાઓથી ભરપૂર છે; ત્યાં અશોકસુંદરીની કથા પણ છે, જેમાં હુણ્ડ દૈત્યવધનો પ્રસંગ સમાવિષ્ટ છે।
Verse 12
कामोदाख्यानकं तत्र विहुंडवधसंयुतम् । कुंजलस्य च संवादश्च्यवनेन महात्मना ॥ १२ ॥
ત્યાં ‘કામોદ’ નામનું આખ્યાન પણ છે, જે વિહુણ્ડવધના વર્ણન સાથે જોડાયેલું છે; તેમજ મહાત્મા ચ્યવન ઋષિ સાથે કુંજલનો સંવાદ પણ વર્ણિત છે।
Verse 13
सिद्धाख्यानं ततः प्रोक्तं खंडस्यास्य फलोहनम् । सूतशौनकसंवादं भूमिखंडमिदं स्मृतम् ॥ १३ ॥
ત્યારબાદ ‘સિદ્ધ’ આખ્યાન કહેવામાં આવ્યું અને આ ખંડના ફળદાયક પરિણામોનું પણ નિરૂપણ થયું; સૂત અને શૌનકના સંવાદરૂપે આ ‘ભૂમિ-ખંડ’ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 14
ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुदिता यत्रर्षिभिश्च सौतिना । सभूमिलोकसंस्थानं तीर्थाख्यानं ततः परम् ॥ १४ ॥
જ્યાં ઋષિઓએ સૌતિ સાથે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કર્યું છે; પછી પૃથ્વી અને લોકોની રચના, અને ત્યારબાદ પવિત્ર તીર્થોના આખ્યાનનું પરમ વર્ણન આવે છે।
Verse 15
नर्मदोत्पत्तिकथनं तत्तीर्थानां कथाः पृथक् । कुरुक्षेत्रादितीर्थानां कथा पुण्या प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥
નર્મદાની ઉત્પત્તિનું વર્ણન, તથા તેના તીર્થોની અલગ અલગ કથાઓ; અને કુરુક્ષેત્ર વગેરે તીર્થોની પુણ્યપ્રદ કથાઓ પણ અહીં પ્રકીર્તિત છે।
Verse 16
कालिंदीपुण्यकथनं काशीमाहात्म्यवर्णनम् । गयायाश्चैव माहात्म्यं प्रयागस्य च पुण्यकम् ॥ १६ ॥
કાલિંદી (યમુના)ની પુણ્યકથા, કાશીના માહાત્મ્યનું વર્ણન; તેમજ ગયાની મહિમા અને પ્રયાગનું પાવન પુણ્ય પણ અહીં ગવાયું છે।
Verse 17
वर्णाश्रमानुरोधेन कर्मयोगनिरूपणम् । व्यासजमिनिसंवादः पुण्यकर्मकथान्वितः ॥ १७ ॥
વર્ણાશ્રમ ધર્મ અનુસાર કર્મયોગનું નિરૂપણ; તેમજ વ્યાસ અને જૈમિનીનો સંવાદ, પુણ્યકર્મની કથાઓসহ।
Verse 18
समुद्रमथनाख्यानं व्रताख्यानं ततः परम् । ऊर्ज्जपंचाहमाहाम्यं स्तोत्रं सर्वापराधनुत् ॥ १८ ॥
સમુદ્રમંથનની આખ્યાયિકા, ત્યારબાદ વ્રતોનું વર્ણન; પછી ઊર્જા પંચાહનું માહાત્મ્ય અને સર્વ અપરાધ નાશક સ્તોત્ર।
Verse 19
एतत्स्वर्गाभिधं विप्र सर्वपातकनाशनम् । रामाश्वमेधं प्रथमं रामराज्याभिषेचनम् ॥ १९ ॥
હે વિપ્ર! આ ‘સ્વર્ગ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ પાતકનો નાશ કરે છે—પ્રથમ રામનો અશ્વમેધ, પછી રામરાજ્યાભિષેક।
Verse 20
अगस्त्याद्यागमश्चैव पौलस्त्यान्वयकीर्त्तनम् । अश्वमेधोपदेशश्च हयचर्या ततः परम् ॥ २० ॥
આમાં અગસ્ત્યથી આરંભેલી આગમ-પરંપરા, પૌલસ્ત્ય વંશનું કીર્તન, અશ્વમેધ યજ્ઞનો ઉપદેશ અને ત્યારપછી હયચર્યા (અશ્વસંબંધિત આચારવિધિ)નું વર્ણન છે।
Verse 21
नानाराजकथाः पुण्या जगन्नाथानुवर्णनम् । वृन्दावनस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २१ ॥
વિવિધ પુણ્ય રાજકથાઓ, જગન્નાથનું અનુવર્ણન અને વૃંદાવનનું માહાત્મ્ય—આ બધું સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે।
Verse 22
नित्यलीलानुकथनं यत्र कृष्णावतारिणः । माधवस्नानमाहात्म्यं स्नानदानार्चने फलम् ॥ २२ ॥
જ્યાં કૃષ્ણાવતારી પ્રભુની નિત્યલીલાનું સતત અનુકથન છે; ત્યાં જ માધવ-સ્નાનનું માહાત્મ્ય અને સ્નાન, દાન તથા અર્ચનના ફળનું વર્ણન પણ છે।
Verse 23
धरावराहसंवादो यमब्रह्मणयोः कथा । संवादो राजदूतानां कृष्णस्तोत्रनिरूपणम् ॥ २३ ॥
તેમાં ધરા-વરાહ સંવાદ, યમ-બ્રહ્માની કથા, રાજદૂતોનો સંવાદ અને કૃષ્ણસ્તોત્રનું નિરૂપણ પણ છે।
Verse 24
शिवशंभुसमायोगी दधीचाख्यानकं ततः । भस्ममाहात्म्यमतुलं शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ २४ ॥
ત્યારબાદ શિવ-શંભુ સાથે પાવન સમાયોગ, પછી દધીચિનું આખ્યાન, ભસ્મનું અતુલ માહાત્મ્ય અને ભગવાન શિવનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય વર્ણિત છે।
Verse 25
देवरातसुताख्यानं पुराणज्ञप्रशंसनम् । गौतमाख्यानकं चैव शिवगीता ततः स्मृता ॥ २५ ॥
ત્યારબાદ દેવરાતના પુત્રનું આખ્યાન, પુરાણજ્ઞોની પ્રશંસા, ગૌતમ-આખ્યાન, અને પછી શિવગીતાનું સ્મરણ થાય છે।
Verse 26
कल्पांतरे रामकथा भारद्वाजाश्रमस्थिता । पातालखंडमेतद्धि श्रृण्वतां पठतां सदा ॥ २६ ॥
અન્ય કલ્પમાં ભારદ્વાજના આશ્રમમાં સ્થિત રામકથા વર્ણવાય છે. આ પાતાળખંડ છે—જેને સદા સાંભળવું અને નિયમિત પાઠ કરવો જોઈએ।
Verse 27
सर्वपापप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् । पर्वताख्यानकं पूर्वं गौर्थै प्रोक्तं शिवेन वै ॥ २७ ॥
આ પ્રાચીન ‘પર્વત-આખ્યાન’ સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપે છે. ગૌરીના હિતાર્થે પૂર્વે સ્વયં શિવે જ કહ્યું હતું।
Verse 28
जालंधरकथा पश्चाच्छ्रीशैलाद्यनुकीर्तनम् । सगरस्य कथा पुण्या ततः परमुदीरितम् ॥ २८ ॥
ત્યારબાદ જાલંધરની કથા, પછી શ્રીશૈલ વગેરે તીર્થોનું અનુકીર્તન આવે છે. ત્યારપછી સગરરાજાની પુણ્યકથા પ્રગટ થાય છે અને પછી ક્રમશઃ અન્ય વિષયો સમજાવવામાં આવે છે।
Verse 29
गंगाप्रयागकाशीनां गयायाश्चाधिपुण्यकम् । अन्नादि दानमाहात्म्यं तन्महाद्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥
આમાં ગંગા, પ્રયાગ, કાશી અને ગયા વગેરે તીર્થોની પરમ પુણ્યતા પ્રગટ થાય છે; અન્નાદિ દાનનું માહાત્મ્ય તથા મહાદ્વાદશી વ્રતનું પણ વર્ણન થાય છે।
Verse 30
चतुर्विंशैकादशीनां माहात्म्यं पृथगीरितम् । विष्णुधर्मसमाख्यानं विष्णुनामसहस्रकम् ॥ ३० ॥
ચોવીસ એકાદશીઓનું મહાત્મ્ય અલગથી કહેલું છે; તેમજ વિષ્ણુધર્મનું ઉપાખ્યાન અને વિષ્ણુના સહસ્ર નામો પણ વર્ણવાયા છે।
Verse 31
कार्तिकव्रतमाहात्म्यं माघस्नानफलं ततः । जम्बृद्वीपस्य तीर्थानां माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३१ ॥
પછી કાર્તિક વ્રતનું મહાત્મ્ય, ત્યારબાદ માઘ માસના સ્નાનનું ફળ, તેમજ જંબૂદ્વીપના તીર્થોનું પાપનાશક મહાત્મ્ય પણ વર્ણવાયું છે।
Verse 32
साभ्रमत्याश्च माहात्म्यं नृसिंहोत्पत्तिवर्णनम् । देवशर्मादिकाख्यानं गीतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ ३२ ॥
સાભ્રમતીનું મહાત્મ્ય, નૃસિંહ પ્રાકટ્યનું વર્ણન, દેવશર્મા આદિનું ઉપાખ્યાન, તેમજ ગીતાનું મહાત્મ્યવર્ણન પણ તેમાં છે।
Verse 33
भक्त्याख्यानं च माहात्म्यं श्रीमद्भागवतस्य ह । इन्द्रप्रस्थस्य माहात्म्यं बहुतीर्थकथान्वितम् ॥ ३३ ॥
ભક્તિનું ઉપાખ્યાન અને શ્રીમદ્ ભાગવતનું મહાત્મ્ય પણ તેમાં છે; તેમજ અનેક તીર્થકથાઓসহ ઇન્દ્રપ્રસ્થનું મહાત્મ્ય પણ વર્ણવાયું છે।
Verse 34
मन्त्ररत्नाभिधानं च त्रिपाद्भूत्यनुवर्णनम् । अवतारकथाः पुण्या मत्स्यादीनामतः परम् ॥ ३४ ॥
પછી ‘મંત્રરત્ન’ નામનું અભિધાન, ત્રિપાદ્ભૂતિ (ત્રિવિધ પરાત્પર વૈભવ)નું વર્ણન, અને ત્યારબાદ મત્સ્યાદિ અવતારોની પુણ્ય કથાઓ આવે છે।
Verse 35
रामनामशतं दिव्यं तन्माहात्म्यं च वाडव । परीक्षणं च भृगुणा श्रीविष्णोर्वैभवस्य च ॥ ३५ ॥
હે વાડવ! અહીં રામના દિવ્ય શતનામ, તેમનું માહાત્મ્ય, ભૃગુ દ્વારા કરાયેલ પરીક્ષણ અને શ્રીવિષ્ણુનું વૈભવ વર્ણવાયું છે।
Verse 36
इत्येतदुत्तरं खण्डं पंचमं सर्वपुण्यदम् । पंचखंडयुतं पाद्मं यः श्रृणोति नरोत्तमः ॥ ३६ ॥
આ રીતે આ પંચમ ઉત્તરખંડ સર્વ પુણ્ય આપનાર છે। પાંચ ખંડોથી યુક્ત પદ્મપુરાણ જે શ્રવણ કરે, તે નરોત્તમ છે।
Verse 37
स लभेद्वैष्णवं धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । एतद्वै पंचपंचाशत्सहस्रं पद्मसंज्ञकम् ॥ ३७ ॥
તે અહીં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવીને અંતે વૈષ્ણવ ધામ પ્રાપ્ત કરે છે। આ જ ‘પદ્મ’ નામે પ્રસિદ્ધ પંચપંચાશત્ સહસ્ર (પંચાવન હજાર) પ્રમાણ છે।
Verse 38
पुराणं लेखयित्वा वै ज्येष्ठ्यां स्वर्णाब्जसंयुतम् । यः प्रदद्यात्सुसत्कृत्य पुराणज्ञाय मानद ॥ ३८ ॥
હે માનદ! જે પુરાણ લખાવીને જ્યેષ્ઠી પૂર્ણિમાના દિવસે સોનાં અને કમળથી યુક્ત કરીને, સન્માનપૂર્વક પુરાણજ્ઞને અર્પે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે।
Verse 39
स याति वैष्णवं धाम सर्वदेवनमस्कृतः । पद्मानुक्रमणीमेतां यः पठेच्छृणुयात्तथा ॥ ३९ ॥
જે આ પદ્માનુક્રમણીનું પાઠ કરે છે અથવા તેને શ્રવણ કરે છે, તે સર્વ દેવોથી સન્માનિત થઈ વૈષ્ણવ ધામે જાય છે।
Verse 40
सोऽपि पद्मपुराणस्य लभेच्छ्रवणजं फलम् ॥ ४० ॥
તે પણ પદ્મપુરાણના શ્રવણથી ઉત્પન્ન થતું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 41
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे पद्मपुराणानुक्रमणिकावर्णनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘પદ્મપુરાણની અનુક્રમણિકા-વર્ણન’ નામનો ત્રિણવતિતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Because the index assigns a formal taxonomy to Padma Purāṇa’s material: graha-pūjā (planetary worship) and dāna instruction are explicitly identified by Vyāsa as characteristic of the Sṛṣṭi-khaṇḍa, establishing section-identity and aiding reciters in thematic navigation.
The chapter states that reciting or listening to the Padmānukramaṇī yields the same merit as hearing the Padma Purāṇa itself, culminating in enjoyment of desired fruits here and attainment of the Vaiṣṇava abode.