The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
સૂત કહે છે કે સનકાદિ કુમારો નારદના પ્રશ્નને માન આપી શિવલોક જાય છે, શિવ-આગમનો સાર મેળવી ‘જીવંત તીર્થ’ બની વિહરે છે. નારદ તેમની પાસેથી સાક્ષાત્કાર-જ્ઞાન મેળવી બ્રહ્માને નિવેદન કરે છે અને કૈલાસ જાય છે. કૈલાસનું કાવ્યમય વર્ણન—દિવ્ય વનસ્પતિ, પક્ષીઓ, સિદ્ધો, અપ્સરાઓ અને અલકનંદા—પછી નારદ કપરદિન/વિરૂપાક્ષ/ચંદ્રશેખરને યોગીઓ વચ્ચે આસનસ્થ જોઈ દર્શન પામે છે. શિવ સ્નેહથી સ્વીકારે છે; નારદ પશુ–પાશ બંધનથી મુક્ત કરનાર શાંભવ જ્ઞાન માગે છે અને શિવ અષ્ટાંગયોગ ઉપદેશે છે. ત્યારબાદ નારદ નારાયણ પાસે જઈ પુરાણ-માહાત્મ્ય સાંભળે છે—વેદસમાન પ્રામાણ્ય, મંદિરો અને વિદ્વત્સભાઓમાં શ્રવણ-પાઠનું ફળ, મથુરા, પ્રયાગ, સેતુ, કાંચી, પુષ્કર વગેરે તીર્થયાત્રાનું પુણ્ય, તથા પ્રવચકનું સન્માન દાન, હોમ અને બ્રાહ્મણભોજનથી. અંતે નારાયણને પરમ કહી નારદપુરાણને પુરાણોમાં શ્રેષ્ઠ ઘોષિત કરી, યજ્ઞસત્રની કથામાં સૂત વ્યાસ પાસે પરત ફરે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्येवमुक्त्वा मुनिना हि पृष्टास्ते वै कुमाराः किल नारदेन । संपूजिताः शास्त्रविदां वरिष्ठाः कृताह्निका जग्मुरुमेशलोकम् ॥ १ ॥
સૂત બોલ્યા—મુનિ નારદે પૂછતાં કુમારો એ રીતે કહીને ઉત્તર આપ્યો. શાસ્ત્રજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેઓ સન્માનિત થઈ, નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને, ઉમેશ (શિવ)ના લોકમાં ગયા।
Verse 2
तत्रेशमग्र्यर्कनिभैर्मुनींद्रैः श्रीवामदेवादिभिरर्चितांघ्रिम् । सुरासुरेन्द्रैरभिवंद्यमुग्रं नत्वाज्ञया तस्य निषेदुरुर्व्याम् ॥ २ ॥
ત્યાં તેમણે તે ઉગ્ર ઈશ્વરને જોયા—જેનાં ચરણો શ્રીવામદેવ વગેરે ઉદયતા સૂર્ય સમ તેજસ્વી મુનિન્દ્રો દ્વારા પૂજિત હતા, અને જેને દેવો તથા અસુરોના ઇન્દ્રો પણ વંદન કરતા. તે પ્રભુને નમસ્કાર કરીને, તેમની આજ્ઞાથી તેઓ ધરતી પર બેઠા।
Verse 3
श्रुत्वाथ तत्राखिलशास्त्रसारं शिवागमं ते पशुपाशमोक्षणम् । जग्मुस्ततो ज्ञानघनस्वरूपा नत्वा पुरारिं स्वपितुर्निकाशम् ॥ ३ ॥
ત્યાં તેમણે સર્વ શાસ્ત્રસાર, પશુપાશમોચન આપનાર શિવાગમ સાંભળ્યો. જ્ઞાનઘન સ્વરૂપ તેઓ પછી પ્રસ્થાન કર્યા; ત્રિપુરારિ શિવને નમસ્કાર કરી પોતાના પિતાના સાન્નિધ્યે ગયા।
Verse 4
तत्पादपद्मे प्रणतिं विधाय पित्रापि सत्कृत्य सभाजितास्ते । लब्ध्वाशिषोऽद्यापि चरन्ति शश्वल्लोकेषु तीर्थानि च तीर्थभूताः ॥ ४ ॥
તેનાં પાદપદ્મે પ્રણામ કરીને તેઓ પોતાના પિતાથી પણ સન્માનિત અને સત્કૃત થયા. આશીર્વાદ મેળવી તેઓ આજેય સતત લોકોમાં ફરી તીર્થોનું સેવન કરે છે અને પોતે જ તીર્થસ્વરૂપ બને છે।
Verse 5
जग्मुस्ततो वै बदरीवनान्ते सुरेन्द्रवर्गैरुपसेव्यमानम् । दध्युश्चिरं विष्णुपदाब्जमव्ययं ध्यायन्ति यद्यतयो वीतरागाः ॥ ५ ॥
પછી તેઓ બદરીવનના અંતર્ભાગે ગયા, જ્યાં ઇન્દ્રાદિ દેવગણો સેવા કરતા હતા. ત્યાં તેમણે વિષ્ણુના અવ્યય પાદપદ્મનું દીર્ઘકાલ ધ્યાન કર્યું, જેમ વીતરાગ યતિઓ ધ્યાન કરે છે।
Verse 6
नारदोऽपि ततो विप्रा कुमारेभ्यः समीहितम् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं भृशं प्रीतमना ह्यभूत् ॥ ६ ॥
હે વિપ્રો! ત્યારે નારદે પણ કુમારો પાસેથી ઇચ્છિત જ્ઞાન—અનુભવસહિત વિજ્ઞાન સાથેનું જ્ઞાન—પ્રાપ્ત કર્યું અને તેનું હૃદય અત્યંત પ્રસન્ન થયું।
Verse 7
स तस्मात्स्वर्णदीतीरादागत्य पितुरन्तिके । प्रणम्य सत्कृतः पित्रा ब्रह्मणा निषसाद च ॥ ७ ॥
પછી તે સ્વર્ણદી નદીના કાંઠેથી આવી પોતાના પિતાના સાન્નિધ્યે પહોંચ્યો. પ્રણામ કરતાં પિતા બ્રહ્માએ તેનું સત્કાર કર્યું અને તે ત્યાં બેઠો।
Verse 8
कुमारेभ्यः श्रुतं यच्च ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । वर्णयामास तत्त्वेन सोऽपि श्रुत्वा मुमोद च ॥ ८ ॥
કુમારો પાસેથી તેણે જે જ્ઞાન સાંભળ્યું હતું—અનુભવસિદ્ધ વિજ્ઞાન સહિત—તેને તેણે તત્ત્વાનુસાર સત્યરૂપે વર્ણવ્યું; અને બીજાએ પણ તે સાંભળી આનંદ માન્યો।
Verse 9
अथ प्रणम्य शिरसा लब्धाशीर्मुनिसत्तमः । आजगाम च कैलासं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ९ ॥
પછી તે મુનિશ્રેષ્ઠ શિર નમાવી પ્રણામ કરી, આશીર્વાદ મેળવી, મુનિ અને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત કૈલાસ પર્વત તરફ ગયો।
Verse 10
नानाश्चर्यमयं शश्वत्सर्वर्त्तुकुसुमद्रुमैः । मंदारैः पारिजातैश्च चंपकाशोकवंजुलैः ॥ १० ॥
તે સ્થાન સદૈવ અનેક અદ્ભુતોથી ભરેલું હતું અને સર્વ ઋતુમાં ફૂલ આપતા વૃક્ષોથી શોભિત—મંદાર, પારિજાત તથા ચંપક, અશોક અને વંજુલ વૃક્ષોથી।
Verse 11
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैर्नानापक्षिगणावृतैः । वातोद्धूतशिखैः पांथानाह्वयद्भिरिवावृतम् ॥ ११ ॥
અને અન્ય અનેક પ્રકારના વૃક્ષો પણ હતા, નાનાવિધ પક્ષીઓના ઝુંડોથી ઘેરાયેલા; પવનથી હલતી તેમની ટોચો જાણે માર્ગ上的 પથિકોને બોલાવતી હોય તેમ લાગતું હતું।
Verse 12
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धकिन्नरसंकुलम् । सरोभिः स्वच्छसलिलैर्लसत्कांचनपंकजैः ॥ १२ ॥
તે સ્થાન નાનાવિધ મૃગસમૂહોથી ભરેલું હતું, સિદ્ધો અને કિન્નરોથી સંકુલ હતું; અને સ્વચ્છ જળવાળા સરોવરો દ્વારા શોભિત હતું, જેમાં સુવર્ણ કમળો ઝગમગતા હતા।
Verse 13
शोभितं सारसैर्हंसैश्चक्राह्वाद्यैर्निनादितम् । स्वर्द्धनीपातनि र्घृष्टं क्रीडद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ १३ ॥
તે સારસ અને હંસોથી શોભિત હતું અને ચક્રવાકાદિ પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું હતું. ત્યાં ક્રીડા કરતી અપ્સરાગણોના સુવર્ણ આભૂષણોની તેજસ્વી ઝળહળાટથી તે સ્થાન વધુ વૈભવી બન્યું હતું।
Verse 14
सलिलेऽलकनंदायाः कुचकुंकुमपिंगले । आमोदमुदितैर्नागैः सलिलैः पुष्करोद्धृतैः ॥ १४ ॥
અલકનંદાના જળમાં—સ્તનકુંકુમ સમાન રાગથી પિંગળ બનેલા તે જળમાં—સુગંધથી આનંદિત ગજો પોતાની સૂંડથી પાણી ઊંચકી ઊંચકી ક્રીડા કરતા હતા।
Verse 15
स्नापयद्भिः करेणूश्च कलभांश्च समाकुले । अथ श्वेताभ्रसदृशे श्रृंगे तस्य च भूभृतः ॥ १५ ॥
ત્યાં હાથીણીઓ પોતાના બચ્ચાંને સ્નાન કરાવતી હતી, તેથી કલભો સહિત તે સ્થળ ગીચ બની ગયું હતું. ત્યારબાદ તે પર્વતના શ્વેત વાદળ સમાન શિખર પર (કથા) આગળ વધે છે।
Verse 16
वटं कालाभ्रसदृशं ददर्श शतयोजनम् । तस्याधस्तात्समासीनं योगिमण्डलमध्यगम् ॥ १६ ॥
તેણે કાળા વાદળના સમૂહ સમાન એક વડવૃક્ષ જોયું, જે સો યોજન સુધી વિસ્તરેલું હતું. તેના નીચે યોગીઓના મંડળના મધ્યમાં આસનસ્થ એક મહાપુરુષને તેણે દર્શન કર્યું।
Verse 17
कपर्दिनं विरूपाक्ष व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भूतिभूषितसर्वांगं नागभूषणभूषितम् ॥ १७ ॥
તેણે કપર્દી, વિરূপાક્ષ—વ્યાઘ્રચર્મના વસ્ત્રથી આવૃત—તે પ્રભુને જોયા; જેમના સર્વ અંગ ભસ્મથી વિભૂષિત હતા અને જેમણે નાગોને જ આભૂષણરૂપે ધારણ કર્યા હતા।
Verse 18
रुद्राक्षमालया शश्वच्छोभितं चंद्रशेखरम् । तं दृष्ट्वा नारदो विप्रा भक्तिनम्रात्मकंधरः ॥ १८ ॥
હે વિપ્રો, રુદ્રાક્ષમાળાથી સદા શોભિત ચંદ્રશેખર (શિવ)ને જોઈ નારદ ભક્તિથી નમ્ર બની મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો।
Verse 19
ननाम् शिरसा तस्य पादयोर्जगदीशितुः । ततः प्रसन्नमनसा स्तुत्वा वाग्भिर्वृषध्वजम् ॥ १९ ॥
તેણે જગદીશ્વરના ચરણોમાં મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો; પછી પ્રસન્ન મનથી વૃષધ્વજ (શિવ)ની વાણીથી સ્તુતિ કરી।
Verse 20
निषसादाज्ञया स्थाणोः सत्कृतो योगिभिस्तदा । अथापृच्छच्च कुशलं नारदं जगतां गुरुः ॥ २० ॥
પછી સ્થાણુ (શિવ)ની આજ્ઞાથી નારદ બેઠા; ત્યારે યોગીઓએ તેમનો સત્કાર કર્યો. ત્યારબાદ જગતના ગુરુએ નારદનું કુશળ પૂછ્યું।
Verse 21
स च प्राह प्रसादेन भवतः सर्वमस्ति मे । सर्वेषां योगिवर्याणां श्रृण्वतां तत्र वाडवाः ॥ २१ ॥
તેણે કહ્યું—“તમારા પ્રસાદથી મને સર્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત છે.” ત્યાં શ્રેષ્ઠ યોગીઓ સાંભળતા હતા અને વાડવ (સભામાં ઉપસ્થિત મુનિગણ) પણ તે સાંભળ્યા।
Verse 22
पप्रच्छ शांभवं ज्ञानं पशुपाशविमोक्षणम् । स शिवः सादरं तस्य भक्त्या संतुष्टमानसः ॥ २२ ॥
તેણે શાંભવ જ્ઞાન—પશુ અને પાશના બંધનથી મુક્ત કરનાર મુક્તિદાયક વિદ્યા—વિશે પૂછ્યું. તે ભક્તની ભક્તિથી પ્રસન્ન શિવે સાદર ઉત્તર આપ્યો।
Verse 23
योगमष्टांगसंयुक्तं प्राह प्रणतवत्सलः । स लब्ध्वा शांभवं ज्ञानं शंकराल्लोकशंकरात् ॥ २३ ॥
પ્રણામ કરનારાઓ પ્રત્યે સ્નેહાળ તેમણે અષ્ટાંગ-યુક્ત યોગ ઉપદેશ્યો. લોકહિતકારી શંકર પાસેથી શાંભવ જ્ઞાન મેળવી તેમણે તેને પ્રગટ કર્યું।
Verse 24
सुप्रसन्नमना नत्वा ययौ नारायणांतिकम् । तत्रापि नारदोऽभीक्ष्णं गतागतपरायणः ॥ २४ ॥
અતિ પ્રસન્ન મનથી નમસ્કાર કરીને તે નારાયણના સાન્નિધ્યે ગયો. ત્યાં પણ નારદ વારંવાર આવતાં-જતાં સતત સેવાપરાયણ રહ્યો।
Verse 25
सेवितं योगिभिः सिद्धैर्नारायणमतोषयत् । एतद्वः कीर्तितं विप्रा नारदीयं महन्मया ॥ २५ ॥
યોગીઓ અને સિદ્ધ મહર્ષિઓ દ્વારા સેવિત તે (ઉપદેશ/ગ્રંથ) નારાયણને પ્રસન્ન કરે છે. હે વિપ્રો, આ મહાન નારદીય (પુરાણ) મેં તમને આ રીતે કીર્તિત કર્યું છે।
Verse 26
उपाख्यानं वेदसमं सर्वशास्त्रनिदर्शनम् । चतुष्पादसमायुक्तं श्रृण्वतां ज्ञानवर्द्धनम् ॥ २६ ॥
આ ઉપાખ્યાન વેદસમાન પવિત્ર છે અને સર્વ શાસ્ત્રોના સારનું દર્શન કરાવનારું છે. ચાર પાદોથી પૂર્ણ આ કથા સાંભળનારાનું જ્ઞાન વધારશે।
Verse 27
य एतत्कीर्तयेद्विप्रा नारदीयं शिवालये । समाजे द्विजमुख्यानां तथा केशवमंदिरे ॥ २७ ॥
હે વિપ્રો, જે કોઈ આ નારદીય (પુરાણ) શિવાલયમાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની સભામાં, તેમજ કેશવના મંદિરમાં કીર્તન કરે—(તે મહાપુણ્યનો અધિકારી બને છે)।
Verse 28
मथुरायां प्रयागे च पुरुषोत्तमसन्निधौ । सेतौ काञ्च्यां कुशस्थल्यां गंगाद्वारे कुशस्थले ॥ २८ ॥
મથુરામાં, પ્રયાગમાં, પુરુષોત્તમના સాక్షાત્ સન્નિધિમાં; સેતુમાં, કાંચીમાં, કુશસ્થલીમાં, ગંગાદ્વારમાં અને કુશસ્થલમાં—આ પવિત્ર સ્થાનોમાં દિવ્ય સન્નિધિનું માહાત્મ્ય જણાવાયું છે।
Verse 29
पुष्करेषु नदीतीरे यत्र कुत्रापि भक्तिमान् । स लभेत्सर्वयज्ञानां तीर्थानां च फलं महत् ॥ २९ ॥
પુષ્કરના નદીકાંઠે જ્યાં ક્યાંય ભક્તિમાન રહે, તે સર્વ યજ્ઞો તથા સર્વ તીર્થોના મહાન ફળને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 30
दानानां चापि सर्वेषां तपसां वाप्यशेषतः । उपवासपरो वापि हविष्याशी जितेंद्रियः ॥ ३० ॥
જે સર્વ દાનો અને સર્વ તપસ્યાઓ સંપૂર્ણ રીતે કરે; અથવા ઉપવાસપરાયણ, હવિષ્યાહારી અને ઇન્દ્રિયજિત હોય—(આવી સાધના અહીં વર્ણવાઈ છે)।
Verse 31
श्रोता चैव तथा वक्ता नारायणपरायणः । शिवभक्तिरतो वापि श्रृण्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
શ્રોતા હોય કે વક્તા—જે નારાયણપરાયણ છે; અથવા શિવભક્તિમાં રત હોય તોય—આ ઉપદેશ સાંભળવાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 32
अस्निन्नशेषपुण्यानां सिद्धीनां च समुद्भवः । कथितः सर्वपापघ्नः पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ ३२ ॥
આ (ગ્રંથ/ઉપદેશ) સર્વ પુણ્યો અને સિદ્ધિઓનું ઉદ્ભવસ્થાન તથા સર્વ પાપોનો નાશક કહેવાયો છે—જે સદા પાઠ કરે અને જે સદા શ્રવણ કરે તેમના માટે।
Verse 33
कलिदोषहरं पुंसां सर्वसंपत्तिवर्द्धनम् । सर्वेषामीप्सितं चेदं सर्वज्ञानप्रकाशकम् ॥ ३३ ॥
આ ઉપદેશ મનુષ્યોના કલિયુગના દોષો હરે છે, સર્વ પ્રકારની સંપત્તિ વધારે છે, સૌની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે અને સર્વ જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરે છે.
Verse 34
शैवानां वैष्णवानां च शाक्तानां सूयसेविनाम् । तथैव गाणपत्यानां वर्णाश्रमवतां द्विजाः ॥ ३४ ॥
શૈવો અને વૈષ્ણવોમાં, શાક્તો અને સૂર્યોપાસકોમાં, તેમજ ગાણપત્ય (ગણપતિભક્તો)માં પણ—વર્ણાશ્રમધર્મમાં સ્થિત દ્વિજ હોય છે.
Verse 35
तपसां च व्रतानां च फलानां संप्रकाशकम् । मंत्राणां चैव यंत्राणां वेदांगानां विभागशः ॥ ३५ ॥
આ ગ્રંથ તપસ્યા અને વ્રતોના ફળોને સ્પષ્ટ કરે છે; તેમજ મંત્રો, યંત્રો અને વેદાંગોના વિભાગોને ક્રમશઃ પ્રગટ કરે છે.
Verse 36
तथागमानां सांख्यानां वेदानां चैव संग्रहम् । य एतत्पठते भक्त्या श्रृणुयाद्वा समाहितः ॥ ३६ ॥
તેમજ તેમાં આગમો, સાંખ્યશાસ્ત્રો અને વેદોનો પણ સંગ્રહ છે. જે ભક્તિથી તેને પાઠ કરે, અથવા એકાગ્ર મનથી સાંભળે—(તે તેનું પુણ્ય પામે છે).
Verse 37
स लभेद्वांछितान्कामान्देवादिष्वपि दुर्लभान् । श्रुत्वेदं नारदीयं तु पुराणं वेदसंमितम् ॥ ३७ ॥
વેદસન્મત એવા આ નારદીય પુરાણને સાંભળવાથી મનુષ્ય ઇચ્છિત કામનાઓ—જે દેવોમાં પણ દુર્લભ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 38
वाचकं पूजयेद्भक्त्या धनरत्नांशुकादिभिः । भूमिदानैर्गवां दानै रत्नदानैश्च संततम् ॥ ३८ ॥
ભક્તિપૂર્વક વાચકને ધન, રત્ન, વસ્ત્ર વગેરે વડે પૂજવો; તેમજ સતત ભૂમિદાન, ગોદાન અને રત્નદાન પણ કરવું।
Verse 39
हस्त्यश्वरथदानैश्च प्रीणयेत्सततं गुरुम् । यस्तु व्याकुरुते विप्राः पुराणं धर्मसंग्रहम् ॥ ३९ ॥
હાથી, ઘોડા અને રથના દાનોથી ગુરુને સદા પ્રસન્ન કરવો. હે વિપ્રો! જે ધર્મસંગ્રહરૂપ આ પુરાણનું વ્યાખ્યાન કરે છે, તે વિશેષ પૂજ્ય છે।
Verse 40
चतुर्वर्गप्रदं नॄणां कोऽन्यस्तत्सदृशो गुरुः । कायेन मनसा वाचा धनाद्यैरपि संततम् ॥ ४० ॥
જે મનુષ્યોને ચતુર્વર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ) આપે છે, તેવા ગુરુ સમાન બીજો કોણ? તેથી દેહ, મન, વાણી તથા ધનાદિ સાધનો વડે પણ સતત સેવા કરવી।
Verse 41
प्रियं समाचरेत्तस्य गुरोर्द्धर्मोपदेशिनः । श्रुत्वा पुराणं विधिवद्धोमं कृत्वा सुरार्चनम् ॥ ४१ ॥
ધર્મોપદેશ આપનાર તે ગુરુને પ્રિય લાગે તેવું આચરણ કરવું. પુરાણ શ્રવણ કર્યા પછી વિધિપૂર્વક હોમ કરીને દેવતાઓની આરાધના કરવી।
Verse 42
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छतं मिष्टान्नपायसैः । दक्षिणां प्रददेच्छक्त्या भक्त्या प्रीयेत माधवः ॥ ४२ ॥
પછી મિષ્ટાન્ન અને પાયસ વડે સો બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; અને પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી। આવી ભક્તિથી માધવ (વિષ્ણુ) પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 43
यथा श्रेष्ठा नदी गंगा पुष्करं च सरो यथा । काशी पुरी नगो मेरुर्देवो नारायणो हरिः ॥ ४३ ॥
જેમ નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે અને સરોવરોમાં પુષ્કર; જેમ નગરોમાં કાશી અને પર્વતોમાં મેરુ ઉત્તમ—તેમ દેવોમાં નારાયણ (હરિ) પરમ છે।
Verse 44
कृतं युगं सामवेदो धेनुर्विप्रोऽन्नमंबु च । मार्गो मृगेंद्रः पुरुषोऽश्वत्थः प्रह्लाद आननम् ॥ ४४ ॥
કૃતયુગ, સામવેદ, ધેનુ (ગાય), બ્રાહ્મણ, અન્ન અને જળ, માર્ગ, મૃગેન્દ્ર (સિંહ), પુરુષ, અશ્વત્થ (પીપળ), પ્રહ્લાદ અને મુખ—આ બધાં (શ્રેષ્ઠતાના) સંકેતરૂપે જણાવાયા છે।
Verse 45
उच्चैः श्रवा वसंतश्च जपः शेषोऽर्यमा धनुः । पावको विष्णुरिंद्रश्च कपिलो वाक्पतिः कविः ॥ ४५ ॥
તે ઉચ્ચૈઃશ્રવા છે, તે વસંત છે, તે જપ છે; તે શેષ છે, તે અર્યમા છે, તે ધનુષ છે; તે પાવક (અગ્નિ) છે, તે વિષ્ણુ છે, તે ઇન્દ્ર છે; તે કપિલ છે, તે વાક્પતિ છે અને તે કવિ (સર્વજ્ઞ દ્રષ્ટા-કવિ) છે।
Verse 46
अर्जुनो हनुमान्दर्भश्चित्तं चित्ररथोंऽबुजम् । उर्वशी कांचनं यद्वच्छ्रेष्टाश्चैते स्वजातिषु ॥ ४६ ॥
જેમ અર્જુન, હનુમાન, દર્ભ-તૃણ, ચિત્ત (મન), ચિત્રરથ, કમળ, ઉર્વશી અને કાંચન (સોનું)—પ્રત્યેક પોતાની જાતિમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; તેમ જ આ પણ પોતાના-પોતાના વર્ગમાં ઉત્તમ ગણાય છે।
Verse 47
तथैव नारदीयं तु पुराणेषु प्रकीर्तितम् । शांतिरस्तु शिवं चास्तु सर्वेषां वो द्विजोत्तमाः ॥ ४७ ॥
તેમ જ પુરાણોમાં ‘નારદીય’ (નારદ પુરાણ) પણ પ્રખ્યાત તરીકે પ્રકીર્તિત થયું છે। હે દ્વિજોત્તમો, તમ સૌને શાંતિ થાઓ; મંગલ થાઓ।
Verse 48
गमिष्यामि गुरोः पांर्श्वं व्यासस्यामिततेजसः । इत्युक्त्वाभ्यर्चितः सूतः शौनकाद्यैर्महात्मभिः ॥ ४८ ॥
“હું મારા ગુરુ, અમિત તેજસ્વી વ્યાસજીના પાર्श્વે જઈશ.” એમ કહીને, શૌનક આદિ મહાત્માઓ દ્વારા પૂજિત-સન્માનિત સૂત પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યો।
Verse 49
आज्ञप्तश्च पुनः सर्वैर्दर्शनार्थं गुरोर्ययौ । तेऽपि सर्वे द्विजश्रेष्ठाः शौनकाद्याः समाहिताः । श्रुतं सम्यगनुष्ठाय तत्र तस्थुश्च सत्रिणः ॥ ४९ ॥
પછી સૌએ ફરી આજ્ઞા આપતાં તે ગુરુના દર્શન માટે ગયો. અને શૌનક આદિ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ એકાગ્ર થઈ, સાંભળેલું યથાવત્ અનુષ્ઠાન કરીને, સત્રયજ્ઞના સત્રિણ બની ત્યાં જ નિવાસ કર્યો।
Verse 50
कलिकल्मषविषनाशनं हरिं यो जपपूजनविधिभेषजोपसेवी । स तु निर्विषमनसा समेत्य यागं लभते सतमभीप्सितं हि लोकम् ॥ ५० ॥
જે જપ અને પૂજનવિધિરૂપ ઔષધિ દ્વારા કલિના પાપવિષને નાશ કરનાર હરિની સેવા કરે છે, તે નિર્વિષ (નિર્મળ) મનથી યાગ પૂર્ણ કરીને, ખરેખર અભીષ્ટ લોક/પદ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 51
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे पुराणमहिमावर्णनं नाम पंचविंशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં “પુરાણમહિમાવર્ણન” નામનો એકસો પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
It is presented as mokṣa-dharma par excellence: a liberating wisdom that cuts the paśu–pāśa fetters (the bound soul and its bonds). Its placement within Śiva’s instruction to Nārada authorizes the teaching through direct divine transmission and links Purāṇic listening/recitation to yogic release.
Hearing or reciting with devotion—especially in Śiva or Keśava temples or among learned twice-born—combined with guru-honoring acts (dakṣiṇā, gifts, land/cows/wealth), post-recitation homa and deity worship, and feeding brāhmaṇas according to capacity.
Nārada receives liberating instruction from Śiva (Śāmbhava-jñāna and yoga) and then repeatedly attends Nārāyaṇa; the merit statements explicitly include devotees of Nārāyaṇa and even devotees of Śiva, portraying the Purāṇa as a shared śāstric vehicle across sectarian disciplines.