The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
આ અધ્યાયમાં સનાતન નારદને બાર માસ દરમિયાન વિવિધ દેવતાઓ માટે કરવાના ચતુર્દશી-વ્રતોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. શરૂઆતમાં શિવ-ચતુર્દશી—સુગંધિત દ્રવ્યો અને બિલ્વપત્રોથી પૂજન, ઉપવાસ/એકભુક્ત, માતૃપૂજન, અને બીજા દિવસે બ્રાહ્મણને મંત્રપ્રદાન સાથે સમાપન. પછી નૃસિંહ-ચતુર્દશીમાં ષોડશોપચાર પૂજા અને પંચામૃત અભિષેક, ઓંકારેશ્વર તીર્થનું મહાત્મ્ય, લિંગ-વ્રત (લોટના લિંગ સહિત), રુદ્ર-વ્રતમાં પંચાગ્નિ તપ અને સુવર્ણધેનુ દાન, ઋતુ અનુસાર પુષ્પાર્પણ તથા ભાદ્રપદમાં દેવીને પવિત્રારોપણ વર્ણવાય છે. અનંત-વ્રતનું વિશદ વિધાન—એકભુક્ત રહી ઘઉંનો નૈવેદ્ય, સ્ત્રી-પુરુષ મુજબ ચૌદ ગાંઠનો દોરો બાંધવો, ચૌદ વર્ષ અનુષ્ઠાન અને ઉદ્યાપનમાં સર્વતોભદ્ર મંડળ, કલશ, અનંત પ્રતિમા, સહાયક દેવપૂજા, હોમ અને બહુ દાન. કદલી-વ્રતમાં કદલીવનમાં રંભા પૂજા અને કન્યા/સુમંગલીઓને ભોજન. ઉપરાંત કેટલાક મૃત્યુપ્રસંગે શ્રાદ્ધવિધિ, ધર્મ-યમ સંબંધિત દાન અને દીપકર્મ (વિશેષે કાર્તિકમાં), મણિકર્ણિકામાં પાશુપત સંદર્ભ, બ્રહ્મકૂર્ચ (પંચગવ્ય), પાષાણ-વ્રત, વિરূপાક્ષ-વ્રત, માઘમાં યમ-તર્પણ, અને અંતે કૃષ્ણ ચતુર્દશીની મહાશિવરાત્રિ તથા ચૌદ કલશો સાથે સામાન્ય ઉદ્યાપનવિધિ જણાવાય છે.
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चतुर्दश्या व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो लोके सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १ ॥
સનાતન બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું તને ચતુર્દશીના વ્રતો કહું છું. તેને કરવાથી મનુષ્ય આ લોકમાં સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 2
चैत्रशुक्ल चतुर्दश्यां कुंकुमागरुचन्दनैः । गन्धाद्यैर्वस्त्रमणिभिः कार्यार्या महती शिवे ॥ २ ॥
ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ કુંકુમ, અગરુ, ચંદન, સુગંધિ દ્રવ્યો, વસ્ત્રો અને મણિઓ વડે શિવા દેવીની મહાન અને શ્રેષ્ઠ પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 3
वितानध्वजछत्राणि दत्वा पूज्याश्च मातरः । एवं कृत्वार्चनं विप्र सोपवासोऽथवैकभुक् ॥ ३ ॥
વિતાન, ધ્વજ અને છત્ર દાન કરીને તથા પૂજ્ય માતાઓનું સન્માન કરીને, હે વિપ્ર, આ રીતે અર્ચન કર્યા પછી ઉપવાસ કરવો—અથવા એકભુક્ત રહેવું।
Verse 4
अश्वमेधाधिकं पुण्यं लभते मानवो भुवि । अत्रैव दमनार्चां च कारयेद्गंधपुष्पकैः ॥ ४ ॥
મનુષ્ય પૃથ્વી પર અશ્વમેધ યજ્ઞથી પણ વધુ પુણ્ય મેળવે છે; અને અહીં જ સુગંધિત પુષ્પોથી દમનાર્ચા (દમનક-પૂજા) પણ કરાવવી।
Verse 5
समर्पयेत्सुपूर्णायां शिवाय शिवरूपिणे । राधकृष्णचतुर्द्दश्यां सोपवासो निशागमे ॥ ५ ॥
રાધા–કૃષ્ણ ચતુર્દશીની સાંજ સમયે, ઉપવાસ રાખીને, પૂર્ણિમાની રાત્રે મંગલમય તથા મંગલસ્વરૂપ શિવને અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 6
लिंगमभ्यर्चयेच्चैवं स्नात्वा धौतांबरः सुधीः । गंधाद्यैरुपचारैश्च बिल्वपत्रैश्च सर्वतः ॥ ६ ॥
આ રીતે સ્નાન કરીને અને ધોયેલા શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, વિદ્વાન ભક્તે ચંદનાદિ ઉપચારોથી તથા સર્વત્ર બિલ્વપત્ર અર્પણ કરીને શિવલિંગની વિધિવત્ અર્ચના કરવી જોઈએ।
Verse 7
दत्वा मंत्रं द्विजाग्र्याय भुंजीत च परेऽहनि । एवमेव तु कृष्णासु सर्वासु द्विजसत्तम ॥ ७ ॥
શ્રેષ્ઠ દ્વિજને મંત્ર દાન કરીને, બીજા દિવસે ભોજન કરવું જોઈએ. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, એ જ રીતે કૃષ્ણપક્ષની સર્વ તિથિઓમાં પણ આ કરવું જોઈએ।
Verse 8
शिवव्रतं प्रकर्तव्यं धनसंतानमिच्छता । राधशुक्लचतुर्दश्यां श्रीनृसिंहव्रतं चरेत् ॥ ८ ॥
ધન અને સંતાન ઇચ્છનારએ શિવવ્રત કરવું જોઈએ. તેમજ રાધા-માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ શ્રી નૃસિંહવ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 9
उपवासविधानेन शक्तोऽशक्तस्तथैकभुक् । निशागमे तु संपूज्य नृसिंहं दैत्यसूदनम् ॥ ९ ॥
શક્ત હોય કે અશક્ત, નિયમ મુજબ ઉપવાસ કરવો, અથવા ઓછામાં ઓછું એક વખત ભોજન કરવું; અને રાત્રિ આવે ત્યારે દૈત્યસૂદન નૃસિંહની વિધિવત્ પૂજા કરવી।
Verse 10
उपचारैः षोडशभिः स्नानैः पंचामृतादिभिः । ततः क्षमापयेद्देवं मन्त्रेणानेन नारद ॥ १० ॥
ષોડશોપચારોથી તથા પંચામૃતાદિ સ્નાનોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, પછી આ મંત્ર વડે, હે નારદ, દેવની ક્ષમા યાચવી જોઈએ।
Verse 11
तत्पहाटककेशांत ज्वलत्पावकलोचन । वज्राधिकनखस्पर्शदिव्यसिंह नमोऽस्तु ते ॥ ११ ॥
હે શુદ્ધ સોનાની જેમ ઝગમગતા કેશાંતોવાળા, અગ્નિ સમ જ્વલંત નેત્રવાળા, વજ્રથી પણ કઠોર નખસ્પર્શવાળા દિવ્ય સિંહ! તમને નમસ્કાર।
Verse 12
इति संप्रार्थ्य देवेशं व्रती स्यात्स्थंडिलेशयः । जितेंद्रियो जितक्रोधः सर्वभोगविवर्ज्जितः ॥ १२ ॥
આ રીતે દેવેશને સમ્યક પ્રાર્થના કરીને વ્રતીએ નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરવું જોઈએ—ઇન્દ્રિયજિત, ક્રોધજિત અને સર્વ ભોગોથી વિમુખ બનીને।
Verse 13
एवं यः कुरुते विप्र विधिवद्व्रतमुत्तमम् । वर्षे वर्षे स लभते भुक्तभोगो हरेः पदम् ॥ १३ ॥
હે વિપ્ર! જે આ ઉત્તમ વ્રતને આ રીતે વિધિપૂર્વક કરે છે, તે વર્ષોવર્ષ પુણ્યફળનો ભોગ કરીને અંતે હરિ (વિષ્ણુ)નું પદ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 14
ॐकारेश्वरयात्रा च कार्यात्रैव मुनीश्वर । दुर्लभं वार्चनं तत्र दर्शनं पापनाशनम् ॥ १४ ॥
હે મુનીશ્વર! ઓંકારેશ્વરની યાત્રા નિશ્ચયે કરવી જોઈએ. ત્યાં પૂજન દુર્લભ છે, અને તે તીર્થનું દર્શનમાત્ર પાપનાશક છે।
Verse 15
किमत्र बहुनोक्तेन पूजाध्यानजपेक्षणम् । यद्भवेत्तत्समुद्दिष्टं ज्ञानमोक्षप्रदं नृणाम् ॥ १५ ॥
અહીં બહુ કહેવાનો શું લાભ? પૂજા, ધ્યાન અને મંત્રજપ જ મુખ્ય છે. એમાંથી જે ફળ થાય તે જ દર્શાવ્યું છે—માનવોને મોક્ષ આપનાર જ્ઞાન।
Verse 16
अत्र लिंगव्रतं चापि कर्त्तव्यं पापनाशनम् । पंचामृतैस्तु संस्नाप्य लिंगमालिप्य कुंकुमैः ॥ १६ ॥
અહીં પાપનાશક લિંગવ્રત પણ કરવું જોઈએ. પંચામૃતથી લિંગને સ્નાન કરાવી, પછી કુંકુમથી લિપ્ત કરવું જોઈએ.
Verse 17
नैवेद्यैश्च फलैर्धूपैर्दीपैर्वस्त्रविभूषणैः । एवं यः पूजयेत्पैष्टं लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् ॥ १७ ॥
નૈવેદ્ય, ફળ, ધૂપ, દીપ, વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી—જે આ રીતે લોટથી બનેલા લિંગની પૂજા કરે છે, તેને સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે.
Verse 18
भुक्तिं मुक्तिं स लभते महादेवप्रसादतः । ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां दिवा पंचतपा निशः ॥ १८ ॥
મહાદેવની કૃપાથી તે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને મેળવે છે. જ્યેષ્ઠ શુક્લ ચતુર્દશીએ દિવસે પંચતપા કરે અને રાત્રે જાગરણ કરે.
Verse 19
मुखे ददेद्धेमधेनुं रुद्रव्रतमिदं स्मृतम् । शुचिशुक्लचतुर्दश्यां शिवं संपूज्य मानवः ॥ १९ ॥
યોગ્ય પાત્રને સુવર્ણ ધેનુનું દાન આપવું—આને રુદ્રવ્રત કહેવામાં આવ્યું છે. શુદ્ધ શુક્લ ચતુર્દશીએ શિવની વિધિવત પૂજા કરીને વ્રત પૂર્ણ કરવું.
Verse 20
देशकालोद्भवैः पुष्पैः सर्वसंपदमाप्नुयात् । नभः शुक्लचतुर्दश्यां पवित्रारोपणं मतम् ॥ २० ॥
દેશ-કાળ મુજબ ઉત્પન્ન થયેલાં પુષ્પો અર્પણ કરવાથી સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. નભસ્ (ભાદ્રપદ) માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ ‘પવિત્રારોપણ’ વિધિ માનવામાં આવી છે॥૨૦॥
Verse 21
तत्स्वशाखोक्तविधिना कर्तव्यं द्विजसत्तम । शताभिमंत्रितं कृत्वा ततो देव्यै निवेदयेत् ॥ २१ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પોતાની શાખામાં કહેલી વિધિ પ્રમાણે આ કરવું જોઈએ. સો વાર મંત્રથી અભિમંત્રિત કરીને પછી દેવીને નિવેદન કરવું॥૨૧॥
Verse 22
पवित्रारोपणं कृत्वा नरो नार्यथवा यदि । महादेव्याः प्रसादेन भुक्तिं मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥
પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, જો પવિત્રારોપણ કરે તો મહાદેવીના પ્રસાદથી ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે॥૨૨॥
Verse 23
भाद्रशुक्लचतुर्दश्यामनन्तव्रतमुत्तमम् । कर्त्तव्यमेकभुक्तं हि गोधूमप्रस्थपिष्टकम् ॥ २३ ॥
ભાદ્રપદ શુક્લ ચતુર્દશીએ ‘અનંત-વ્રત’ નામનું ઉત્તમ વ્રત કરવું જોઈએ. તે દિવસે એક જ વાર ભોજન કરવું અને ઘઉંના લોટનું એક પ્રસ્થ પ્રમાણ લઈને બનાવેલું અન્ન ગ્રહણ કરવું॥૨૩॥
Verse 24
विपाच्य शर्कराज्याक्तमनंताय निवेदयेत् । गन्धाद्यैः प्राक् समभ्यर्च्यः कार्पासं पट्टजं तु वा ॥ २४ ॥
તેને સારી રીતે રાંધીને ખાંડ અને ઘી ભેળવી અનંત (ભગવાન વિષ્ણુ) ને નિવેદન કરવું. પહેલાં ગંધાદિ ઉપચારોથી સમ્યક પૂજન કરીને પછી કપાસનું વસ્ત્ર અથવા રેશમી પટ્ટવસ્ત્ર અર્પણ કરવું॥૨૪॥
Verse 25
चतुर्दशग्रंथियुतं सूत्रं कृत्वा सुशोभनम् । ततः पुराणमुत्तार्य सूत्रं क्षिप्त्वा जलाशयें ॥ २५ ॥
ચૌદ ગાંઠોવાળો સુંદર દોરો બનાવી, પછી પુરાણને બહાર કાઢી, તે દોરો જળાશયમાં નાખવો।
Verse 26
निबघ्नीयान्नवं नारी वामे दक्षे पुमान्भुजे । विपाच्य पिष्टपक्वं तत्प्रदद्याद्दक्षिणान्वितम् ॥ २६ ॥
સ્ત્રીએ નવો દોરો ડાબા હાથ પર અને પુરુષે જમણા હાથ પર બાંધવો. પછી પીઠા/લોટનું પક્વાન બનાવી, નિર્ધારિત દક્ષિણાસહ અર્પણ કરવું।
Verse 27
स्वयं च तन्मितं चाद्यादेवं कुर्याद्व्रतोत्तमम् । द्विसप्तवर्षपर्यंतं तत उद्यापयेत्सुधीः ॥ २७ ॥
પોતે પણ નિર્ધારિત માપે ગ્રહણ કરે અને એટલોજ યોગ્ય માપનો ભાગ અન્યને આપે. આ રીતે આ ઉત્તમ વ્રત પાળે; ચૌદ વર્ષ સુધી, પછી વિદ્વાન ઉદ્યાપન કરે।
Verse 28
मंडलं सर्वतोभद्रं धान्यवर्णैः प्रकल्प्य च । सुशोभने न्यसेत्तत्र कलशं ताम्रजं मुने ॥ २८ ॥
વિવિધ રંગના ધાન્યથી સર્વતોભદ્ર મંડળ રચી, હે મુનિ, સુશોભિત સ્થાને ત્યાં તાંબાનો કલશ સ્થાપવો।
Verse 29
तस्योपरि न्यसेद्धैमीमनंतप्रतिमां शुभाम् । पीतपट्टांशुकाच्छन्नां तत्र तां विधिना यजेत् ॥ २९ ॥
તેના ઉપર શુભ સોનાની અનંત પ્રતિમા સ્થાપવી. પીળા રેશમી વસ્ત્રથી ઢાંકી, ત્યાં વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 30
गणेशं मातृकाः खेटाँल्लोकपांश्च यजेत्पृथक् । ततो होमं हविष्येण कृत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् ॥ ३० ॥
ગણેશ, માતૃકાઓ, ગ્રહદેવતાઓ તથા લોકપાલોની અલગ અલગ પૂજા કરવી. ત્યારબાદ હવિષ્યથી હોમ કરીને પૂર્ણાહુતિ પૂર્ણ કરવી.
Verse 31
शय्यां सोपस्करां धेनुं प्रतिमां च द्विजोत्तम । प्रदद्याद्गुरवे भक्त्या द्विजानन्यांश्चतुर्दश ॥ ३१ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! ભક્તિપૂર્વક ગુરુને ઉપકરણસહિત શય્યા, ધેનુ અને પ્રતિમા અર્પણ કરવી; તેમજ અન્ય ચૌદ બ્રાહ્મણોને પણ દાન આપવું.
Verse 32
संभोज्य मिष्टपक्वान्नैर्दक्षिणाभिः प्रतोषयेत् । एवं यः कुरुतेऽनंतव्रतं प्रत्यक्षमादरात् ॥ ३२ ॥
મીઠા અને સારી રીતે પકાવેલા અન્નથી તેમને ભોજન કરાવી, દક્ષિણાથી સંપૂર્ણ સંતોષ આપવો. આ રીતે જે વ્યક્તિ પ્રત્યક્ષ આદરથી અનંતવ્રત કરે છે.
Verse 33
सोऽप्यनंतप्रसादेन जायते भुक्तिमुक्तिभाक् । कदलीव्रतमप्यत्र तद्विधानं च मे श्रृणु ॥ ३३ ॥
તે પણ અનંતના પ્રસાદથી ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનો અધિકારી બને છે. હવે અહીં કદળી-વ્રત અને તેની વિધિ પણ મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 34
नरो वा यदि वा नारी रंभामुपवनस्थिताम् । स्नात्वा संपूजयेद्गंधपुष्पधान्यांकुरादिभिः ॥ ३४ ॥
પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, સ્નાન કરીને ઉપવનમાં સ્થિત રંભાની ગંધ, પુષ્પ, ધાન્ય, અંકુર વગેરે વડે વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી.
Verse 35
दधिदूर्वाक्षतैर्द्द्वीपैर्वस्त्रपक्कान्नसंयैः । एवं संपूज्य मंत्रेण ततः संप्रार्थयेद्र्वती ॥ ३५ ॥
દહીં, દુર્વા, અક્ષત, દીપ-નૈવેદ્ય, વસ્ત્ર અને પક્વાન્ન અર્પણ કરીને, વિધિ-મંત્રથી યથાવત્ પૂજન કરી; પછી વ્રતધારીએ ભક્તિપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી।
Verse 36
अप्सरो मरकन्याभिर्नागकन्याभिरार्चिते । शरीरारोग्यलावण्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३६ ॥
હે દેવી! અપ્સરા, મરકન્યા અને નાગકન્યાઓ દ્વારા અર્ચિતા—મને શરીરનું આરોગ્ય અને તેજસ્વી લાવણ્ય આપો; તમને નમસ્કાર।
Verse 37
इति संप्रार्थ्यं कन्यास्तु चतस्रो वा सुवासिनीः । संभोज्यां शुकसिद्वरकज्जलालक्तचर्चिताः ॥ ३७ ॥
આ રીતે પ્રાર્થના કર્યા પછી ચાર કન્યાઓને—અથવા સૌભાગ્યવતી સુવાસિનીઓને—ભોજન કરાવવું; તેઓ શુક-હરિત રંગ, સફેદ સરસવ-લેપ, કાજળ અને અલક્તકથી શોભિત હોય।
Verse 38
नमस्कृत्य निजं गेहं समाप्य नियमं व्रजेत् । एवं कृते व्रते विप्र लब्ध्वा सौभाग्यमुत्तमम् ॥ ३८ ॥
પોતાના ગૃહને (ગૃહદેવતા અને દેહલી) નમસ્કાર કરીને, નિયમો પૂર્ણ કરી, પછી પ્રસ્થાન કરવું। હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરવાથી ઉત્તમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 39
इह लोके विमानेन स्वर्गलोके व्रजेत्परम् । इषकृष्णचतुर्द्दश्यां विषशस्त्रांबुवह्निभिः ॥ ३९ ॥
આ લોકમાં જ દિવ્ય વિમાન પ્રાપ્ત કરીને, પછી સ્વર્ગલોકના પરમ પદે જાય છે। ઈશ (શિવ)ના કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ તે વિષ, શસ્ત્ર, જળ અને અગ્નિથી અક્ષત રહે છે।
Verse 40
सर्पश्वापदवज्राद्यैर्हतानां ब्रह्मघातिनाम् । चतुर्द्दश्यां क्रियाश्राद्धमेकोद्दिष्टविधानतः ॥ ४० ॥
સર્પ, હિંસક પશુ, વજ્ર વગેરે દ્વારા મૃત્યુ પામેલા બ્રહ્મઘાતીઓ માટે ચતુર્દશીએ એકોદ્દિષ્ટ વિધાન મુજબ ક્રિયા-શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।
Verse 41
कर्तव्यं विप्रवर्गं च भोजयेन्मिष्टपक्वकैः । तर्पणं च गवां ग्रासं बलिं चैव श्वकाकयोः ॥ ४१ ॥
વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણવર્ગને મીઠાં અને સુપક્વ ભોજનથી ભોજન કરાવવું; તર્પણ કરવું, ગાયોને ગ્રાસ આપવો અને શ્વાન તથા કાગડાં માટે પણ બલી મૂકવી।
Verse 42
कृत्वाचम्य स्वयं पश्चाद्भुंजीयाद्बंधुभिः सह । एवं यः कुरुते विप्र श्राद्धं संपन्नदक्षिणम् ॥ ४२ ॥
આચમન કર્યા પછી તે પોતે પોતાના બંધુઓ સાથે ભોજન કરે. હે વિપ્ર, જે આ રીતે નિર્ધારિત દક્ષિણાસહ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેનું કર્મ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થાય છે।
Verse 43
स उद्धृत्य पितॄन्गच्छेद्देवलोकं सनातनम् । इषशुक्ल चतुर्द्दश्यां धर्मराजं द्विजोत्तम ॥ ४३ ॥
આ રીતે પિતૃઓને ઉદ્ધરિત કરીને તે સનાતન દેવલોકને પ્રાપ્ત થાય છે. હે દ્વિજોત્તમ, ઈષ (કાર્તિક) માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ તે ધર્મરાજને પહોંચે છે।
Verse 44
गंधाद्यैः सम्यगभ्यर्च्य सौवर्णं भोज्य वाङवम् । दद्यात्तस्मै धर्मराजस्त्रायते भुवि नारद ॥ ४४ ॥
ગંધ વગેરે દ્વારા યોગ્ય રીતે અર્ચના કરીને તેને સોનું, ભોજન અને ગાય દાન આપવું. હે નારદ, આમ દાન કરવાથી ધર્મરાજ પૃથ્વી પર દાતાનું રક્ષણ કરે છે।
Verse 45
एवं यः कुरुते धर्मप्रतिमादानमुत्तमम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्दिवं धर्माज्ञया व्रजेत् ॥ ४५ ॥
આ રીતે જે ધર્મની પ્રતિમાનું ઉત્તમ દાન કરે છે, તે અહીં શ્રેષ્ઠ ભોગો ભોગવી ધર્મની આજ્ઞાથી સ્વર્ગે જાય છે।
Verse 46
ऊर्ज्जकृष्णचतुर्द्दश्यां तैलाभ्यंगं विधूदये । कृत्वा स्नात्वार्चयेद्धर्मं नरकादभयं लभेत् ॥ ४६ ॥
ઊર્જ (કાર્તિક) માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ પ્રાતઃકાળે તેલાભ્યંગ કરી સ્નાન કરીને ધર્મનું પૂજન કરવું; તેથી નરકભયથી અભય મળે છે।
Verse 47
प्रदोषे तैलदीपांस्तु दीपयेद्यमतुष्टये । चतुष्पथे गृहाद्ब्राह्मप्रदेशे वा समाहितः ॥ ४७ ॥
પ્રદોષકાળે યમને પ્રસન્ન કરવા તેલના દીવા પ્રગટાવા; સમાધાનચિત્તે ચોરસ્તા પર અથવા ઘર બહાર બ્રાહ્મણ-પ્રદેશે।
Verse 48
वत्सरे हेमलंब्याख्ये मासि श्रीमति कार्तिके । शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यामरुणाभ्युदयं प्रति ॥ ४८ ॥
હેમલંબી નામના વર્ષમાં, શ્રીમંત કાર્તિક માસમાં, શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ, અરુણોદય તરફ।
Verse 49
स्नात्वा विश्वेश्वरो देवो देवैः सह मुनीश्वर । मणिकर्णिक तीर्थे च त्रिपुंड्रं भस्मना दधत् ॥ ४९ ॥
હે મુનીશ્વર! સ્નાન કરીને દેવો સાથે વિશ્વેશ્વર દેવે મણિકર્ણિકા તીર્થમાં ભસ્મથી ત્રિપુંડ્ર ધારણ કર્યું।
Verse 50
स्वात्मानं स्वयमभ्यर्च्य चक्रे पाशुपतव्रतम् । ततस्तत्र महापूजां लिंगे गन्धादिभिश्चरेत् ॥ ५० ॥
તેણે પોતે જ પોતાના આત્મસ્વરૂપની આરાધના કરીને પાશુપત વ્રત ધારણ કર્યું. ત્યારબાદ એ જ સ્થળે ગંધ વગેરે ઉપચારોથી લિંગની મહાપૂજા કરવી જોઈએ॥ ૫૦ ॥
Verse 51
द्रोणपुष्पैर्बिल्वदलैरर्कपुष्पैश्च केतकैः । पुष्पैः फलैर्मिष्टपक्वैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ ५१ ॥
દ્રોણ-પુષ્પો, બિલ્વદળો, અર્ક-પુષ્પો અને કેતકી-પુષ્પોથી; તેમજ અનેક પ્રકારના પુષ્પો, ફળો અને મીઠાં પક્વ નૈવેદ્યોના વિવિધ અર્પણોથી (પૂજા કરવી)॥ ૫૧ ॥
Verse 52
एवं कृत्वैकभुक्तं तु व्रतं विश्वेशतोषणम् । लभते वांछितान्कामानिहामुत्र च नारद ॥ ५२ ॥
આ રીતે વિશ્વેશ્વરને પ્રસન્ન કરનાર એકભુક્ત વ્રતનું પાલન કરવાથી, હે નારદ, મનુષ્ય ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે॥ ૫૨ ॥
Verse 53
ब्रह्मकूर्चव्रतं चात्र कर्तव्यमृद्धिमिच्छता । सोपवासः पञ्चगव्यं पिबेद्रात्रौ जितेंद्रियः ॥ ५३ ॥
અહીં સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત કરવું જોઈએ. ઉપવાસ કરીને, ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને, રાત્રે પંચગવ્યનું પાન કરવું॥ ૫૩ ॥
Verse 54
कपिलायास्तु गोमूत्रं कृष्णाया गोमयं तथा । श्वेतायाः क्षीरमुदितं रक्तायाश्च तथा दधि ॥ ५४ ॥
કપિલા ગાય માટે ગોમૂત્ર, કૃષ્ણા ગાય માટે ગોમય; શ્વેતા ગાય માટે ક્ષીર નિર્દિષ્ટ છે, અને રક્તવર્ણા ગાય માટે તેમ જ દહીં (વಿಹિત છે)॥ ૫૪ ॥
Verse 55
गृहीत्वा कर्बुरायाश्च घृतमेकत्र मेलयेत् । कुशां बुना ततः प्रातः स्नात्वा सन्तर्प्यं देवताः ॥ ५५ ॥
કર્બુરા અને ઘી લઈને એક જગ્યાએ ભેળવી દેવું. પછી કુશાના ગોચા સાથે બીજા દિવસે પ્રાતઃ સ્નાન કરીને દેવતાઓને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું॥૫૫॥
Verse 56
ब्रह्मणांस्तोषयित्वा च भुञ्जीयाद्वाग्यतः स्वयम् । ब्रह्मकूर्चव्रतं ह्येतत्सर्वपातकनाशनम् ॥ ५६ ॥
બ્રાહ્મણોને સંતોષ આપી પછી પોતે વાણી-સંયમ રાખીને ભોજન કરવું. આ જ બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત છે, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે॥૫૬॥
Verse 57
यच्च बाल्ये कृतं पापं कौमारे वार्द्धकेऽपि यत् । ब्रह्मकूर्चोपवासेन तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ५७ ॥
બાળ્યમાં, યુવાનીમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં કરેલું જે કોઈ પાપ હોય, બ્રહ્મકૂર્ચ ઉપવાસથી તે ક્ષણમાં જ નાશ પામે છે॥૫૭॥
Verse 58
पाषाणव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तच्छृणु नारद । सोपवासो दिवा नक्तं पाषाणाकारपिष्टचकम् ॥ ५८ ॥
અહીં પાષાણ-વ્રત પણ જણાવાયું છે—હે નારદ, તે સાંભળો. ઉપવાસ રાખીને દિવસ અને રાત્રે માત્ર પથ્થર જેવા આકારનું પિષ્ટચક્ર (લોટની ટિક્કી) જ ગ્રહણ કરવી॥૫૮॥
Verse 59
प्रार्च्य गन्धादिभिर्गौरीं घृतपंक्वमुपाहरेत् । व्रतमेतच्चरित्वा तु यथोक्तं द्विजसत्तम ॥ ५९ ॥
સુગંધ વગેરે ઉપચારોથી ગૌરીનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને ઘીમાં પકાવેલું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ વ્રત યથોક્ત રીતે કરવાથી વિધિ પૂર્ણ થાય છે॥૫૯॥
Verse 60
ऐश्वर्यसौख्यसौभाग्यरूपाणि प्राप्नुयान्नरः । मार्गशुक्लचतुर्दश्यामेकभुक्तः पुरोदितम् ॥ ६० ॥
માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ એકવાર ભોજન કરનાર મનુષ્ય ઐશ્વર્ય, સુખ, સૌભાગ્ય અને રૂપલાવણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 61
निराहारो वृषं स्वर्णं प्रार्च्य दद्याद्द्विजातये । परेऽह्नि प्रातरुत्थाय स्नात्वा सोमं महेश्वरम् ॥ ६१ ॥
નિરાહાર રહી વૃષભ અને સોનાનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ને દાન આપવું. બીજા દિવસે વહેલી સવારે ઊઠી સ્નાન કરીને સોમ અને મહેશ્વર (શિવ) ની પૂજા કરવી।
Verse 62
पूजयेत्कमलैः पुष्पैर्गंधमाल्यानुलेपनैः । द्विजान्सम्भोज्य मिष्टान्नौस्तोषयेद्दक्षिणादिभिः ॥ ६२ ॥
કમળ વગેરે પુષ્પો, સુગંધ, માળા અને અનુલેપનથી દેવતાની પૂજા કરવી. દ્વિજોને મિષ્ટાન્ન ભોજન કરાવી દક્ષિણાદિ દાનોથી તેમને તૃપ્ત કરવું।
Verse 63
एतच्छिवव्रतं विप्र भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । कर्तॄणामुपदेष्टॄणां साह्यानामनुमोदिनाम् ॥ ६३ ॥
હે વિપ્ર! આ શિવવ્રત ભોગ અને મોક્ષ આપનારું છે—તે કરનાર, ઉપદેશ આપનાર, સહાય કરનાર અને અનુમોદન કરનાર સૌને ફળ આપે છે।
Verse 64
पौषशुक्लचतुर्दश्यां विरूपाक्षव्रतं स्मृतम् । कपर्दीश्वरसांनिध्यं प्राप्स्याम्यत्र विचिंत्य च ॥ ६४ ॥
પૌષ માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ વિરূপાક્ષ-વ્રત સ્મૃત છે. ‘અહીં હું કપર્દીશ્વર (શિવ) નું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરીશ’ એમ ચિંતન કરીને તેને આરંભ કરવો।
Verse 65
स्नात्वागाधजले विप्र विरूपाक्षं शिवं यजेत् । गंधमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥ ६५ ॥
હે વિપ્ર, અગાધ જળમાં સ્નાન કરીને ત્રિનેત્ર વિરূপાક્ષ શિવનું પૂજન કર. સુગંધ, માળા, નમસ્કાર, ધૂપ, દીપ અને અન્ન-નૈવેદ્યની સમૃદ્ધિથી અર્ચના કર.
Verse 66
तत्स्थं द्विजातये दत्त्वा मोदते दिवि देववत् । माघकृष्णचतुर्द्दश्यां यमतर्पणमीरितम् ॥ ६६ ॥
તે દાન દ્વિજને આપવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં દેવ સમાન આનંદ પામે છે. માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ કરવાનું આ યમ-તર્પણ કહેવાયું છે.
Verse 67
अनर्काभ्युदिते काले स्नात्वा संतर्पयेद्यमम् । द्विसप्तनामभिः प्रोक्तैः सर्वपापविमुक्तये ॥ ६७ ॥
સૂર્ય નિર્મેઘ ઉદય થયો હોય ત્યારે સ્નાન કરીને યમને તર્પણ કરવું. કહેલા દ્વિસપ્ત (ચૌદ) નામોથી તર્પણ કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 68
तिलदर्भांबुभिः कार्यं तर्प्पणं द्विजभोजनम् । कृशरान्नं स्वयं चापि तदेवाश्नीत वाग्यतः ॥ ६८ ॥
તલ અને દર્ભયુક્ત જળથી તર્પણ કરવું અને દ્વિજોને ભોજન કરાવવું. પોતે પણ કૃશરા અન્ન જ ભોજન કરવું; ખાતા સમયે વાણી સંયમિત રાખવી.
Verse 69
अंत्यकृष्णचतुर्दश्यां शिवरात्रिव्रतं द्विज । निर्जलं समुपोष्यात्र दिवानक्तं प्रपूजयेत् ॥ ६९ ॥
હે દ્વિજ, અંતિમ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ શિવરાત્રિ વ્રત કરવું. અહીં નિર્જલ ઉપવાસ રાખીને દિવસ-રાત શિવની વિશેષ પૂજા કરવી.
Verse 70
स्वयंभुवादिकं लिंगं पार्थिवं वा समाहितः । गंधाद्यैरुपचारैश्च सांबुबिल्वदलादिभिः ॥ ७० ॥
સમાહિત ચિત્તે સ્વયંભૂ આદિ લિંગ અથવા પાર્થિવ (માટીનું) લિંગ પૂજવું. ગંધાદિ ઉપચારોથી તથા જળથી ભીંજવેલ બિલ્વપત્ર વગેરે અર્પણ કરવું.
Verse 71
धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिः । ततः परेऽह्नि संपूज्य पुनरेवोपचारकैः ॥ ७१ ॥
ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, સ્તોત્રપાઠ, જપ વગેરે દ્વારા પૂજા કરવી. ત્યારબાદ બીજા દિવસે પણ વિધિપૂર્વક ફરી ઉપચારોથી સંપૂર્ણ પૂજા કરવી.
Verse 72
संभोज्य विप्रान्मिष्टान्नैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं मर्त्यो महादेवप्रसादतः ॥ ७२ ॥
વિપ્રોને મિષ્ટાન્નથી ભોજન કરાવી, દક્ષિણા આપી આદરપૂર્વક વિદાય કરવી. આ રીતે વ્રત કરનાર મનુષ્ય મહાદેવના પ્રસાદથી ફળ પામે છે.
Verse 73
अमर्त्यभोगान् लभते दैवतैः सुसभाजितः । अंत्यशुक्लचतुर्दश्यां दुर्गां संपूज्य भक्तितः ॥ ७३ ॥
અંતિમ શુક્લ ચતુર્દશીએ ભક્તિપૂર્વક દુર્ગાની સંપૂર્ણ પૂજા કરવાથી, તે દિવ્ય ભોગો પામે છે અને દેવતાઓમાં વિશેષ સન્માન પામે છે.
Verse 74
गन्धाद्यैरुपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेत्ततः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र दुर्गायाश्चैकभोजनः ॥ ७४ ॥
પછી ગંધાદિ ઉપચારોથી વિપ્રોને ભોજન કરાવવું. હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરીને, દુર્ગાના નિમિત્તે એકભોજન (દિવસમાં એકવાર ભોજન) નો નિયમ પણ રાખવો.
Verse 75
लभते वांछितान्कामानिहामुत्र च नारद । चैत्रकृष्णचतुर्दश्यामुपवासं विधाय च ॥ ७५ ॥
હે નારદ! ચૈત્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય આ લોક અને પર લોક—બન્નેમાં ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 76
केदारोदकपानेन वाचिमेधफलं भवेत् । उद्यापने तु सर्वांसां सामान्यो विधिरुच्यते ॥ ७६ ॥
કેદારનું જળ પીવાથી વાચિમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્યફળ મળે છે. અને ઉદ્યાપન વિષે સર્વ વ્રતો માટે સામાન્ય વિધિ કહેવાઈ છે।
Verse 77
कुंभाश्चतुर्दशैवात्र सपूगाक्षतमोदकाः । सदक्षिणांशुकास्ताम्रामृन्मयाश्चाव्रणा नवाः ॥ ७७ ॥
અહીં ચૌદ કળશ ગોઠવવા, સાથે સોપારી, અક્ષત અને મોદક રાખવા. દક્ષિણા તથા વસ્ત્રসহ અર્પણ કરવું; કળશ તાંબાના કે માટીના, નવા અને તિરાડ વિનાના હોવા જોઈએ।
Verse 78
तावंतो वशदंडाश्च पवित्राण्यासनानि च । पात्राणि यज्ञसूत्राणि तावत्येव हि कल्पयेत् ॥ ७८ ॥
તે જ સંખ્યામાં વશદંડ, પવિત્ર (કુશની અંગૂઠી), આસન, પાત્ર અને એટલાં જ યજ્ઞસૂત્ર પણ તૈયાર કરવાં।
Verse 79
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्वित्तशाठ्यविवर्ज्जितः ॥ ७९ ॥
ધન બાબતે છળકપટ છોડીને બાકીનું બધું પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ જ કરવું।
Verse 80
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितचतुर्दशीव्रतवर्णनं नाम त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ વિભાગમાં ‘દ્વાદશ માસસ્થિત ચતુર્દશી વ્રતવર્ણન’ નામનો એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The rite is architected around Caturdaśī’s number-symbolism (fourteen), extending it into material culture (fourteen knots, fourteen gifts/recipients) and temporal discipline (fourteen years), culminating in udyāpana to ritually ‘seal’ the vow’s bhukti–mukti promise.
Fast or one meal; night-oriented worship; bathing and clean garments; liṅga arcana with sandal paste, fragrances, lamps, incense, naivedya; bilva leaves arranged and offered; optional damanā/flowers; then next-day completion with feeding and dakṣiṇā to brāhmaṇas.
The chapter prescribes gifts to Dharma/Yama (gold, cow, food), oil massage and bathing on Kārttika Kṛṣṇa Caturdaśī, lighting oil lamps at pradoṣa for Yama, and a formal Yama-tarpaṇa in Māgha Kṛṣṇa Caturdaśī using sesame water, darbha, brāhmaṇa-feeding, and restrained diet.
A common closure is outlined: arranging fourteen new, uncracked copper/clay pots with cloth and dakṣiṇā, plus betel-nuts, akṣata, sweets, and preparing supporting ritual items (vaśa-daṇḍas, kuśa rings/pavitra, seats, vessels, yajñopavīta), performed without deceit regarding wealth.