The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
સનાતન નારદને ત્રયોદશી વ્રત-કલ્પનું માસવાર અને ઋતુઆધારિત વિધાન સમજાવે છે. ચૈત્ર/મધુ શુક્લ ત્રયોદશીએ મદન/અનંગ (કામદેવ)ની પૂજા—ચંદનથી રૂપઘડતર, પુષ્પધનુષ-બાણનું ચિત્રણ, મધ્યાહ્ન પૂજન, વસંત તથા શિવના નામોથી મંત્ર-નમસ્કાર અને બ્રાહ્મણ દંપતીનું સન્માન—થી અધ્યાય શરૂ થાય છે. પછી વર્ષભર કામદેવના વિવિધ નામો, નૈવેદ્ય-ઉપહાર, દાનવિધિ (ખાસ કરીને બકરાંનું દાન) અને નદી-સ્નાનથી મળતા પુણ્યફળનું વર્ણન છે. મહા વારુણી (વારુણીમાં શનિ-યોગ) અને મહામહા (શતભિષજ નક્ષત્ર+શનિવાર+ફાલ્ગુન શુક્લપક્ષ) જેવા શુભકાળ-વર્ધક પણ જણાવાયા છે. રાધા માસનું કામદેવ વ્રત, જ્યેષ્ઠ શુક્લ ત્રયોદશીનું દૌર્ભાગ્ય-શમન (સૂર્યસંબંધિત ફૂલો અને પ્રાર્થનાઓ), ઉમા–મહેશ્વર પ્રતિષ્ઠાનું બહુદિવસી વ્રત અને પાંચ વર્ષનો ચક્ર, શ્રાવણનું રતિ–કામ વ્રત (૧૪ વર્ષ પૂર્ણતા, પ્રતિમા અને ગોદાન), ભાદ્રપદનું ગોત્રીરાત્ર લક્ષ્મી–નારાયણ વ્રત (પંચામૃત અને ગોદાન મંત્ર), તથા ઈષ/આશ્વિનનું અશોક વ્રત (સ્ત્રીઓનું વૈધવ્યથી રક્ષણ) વર્ણવાય છે. કાર્તિક ત્રયોદશી પ્રદોષમાં દીપદાન મુખ્ય છે અને અંતે શિવ-શતનામ સ્તુતિ આવે છે. અંતમાં માર્ગશીર્ષે અનંગ પૂજા, પૌષે હરિને ઘૃતપાત્ર દાન, માઘે ત્રણ દિવસ સ્નાન વ્રત, ફાલ્ગુને કુબેર પૂજા સાથે સુવર્ણ પ્રતિમા દાન—આ બધાથી સમૃદ્ધિ, રક્ષા અને અંતે શિવલોક પ્રાપ્તિ ફળે છે.
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि त्रयोदश्या व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सुभगो जायते भुवि ॥ १ ॥
સનાતન બોલ્યા—હવે હું તને ત્રયોદશીના વ્રતો સંપૂર્ણ રીતે કહું છું. જેને ભક્તિપૂર્વક કરવાથી મનુષ્ય આ લોકમાં સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિ પામે છે.
Verse 2
मधौ शुक्लत्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् । कृत्वा संपूज्य यत्नेन वीजेयव्द्यजनेन च ॥ २ ॥
મધુ માસની શુક્લ ત્રયોદશીએ ચંદનરૂપે મદનની પ્રતિમા બનાવી, પ્રયત્નપૂર્વક વિધિવત પૂજા કરવી અને પછી વિજય-વ્યજન (પવિત્ર પંખા) વડે પંખો કરવો.
Verse 3
ततः संक्षुधितः कामः पुत्रपौत्रविवर्द्धनः । अनंगपूजाप्यत्रोक्ता तां निबोध मुनीश्वर ॥ ३ ॥
પછી અત્યંત ઉદ્દીપિત કામ—જેને પુત્ર-પૌત્રવર્ધક કહેવાય છે—તે વિષય કહેવામાં આવ્યો છે; અને અહીં અનંગ (કામ)ની પૂજા પણ ઉપદેશિત છે. હે મુનીશ્વર, તેને સમજો.
Verse 4
सिन्दूररजनीरागैः फलकेऽनंगमालिखेत् । रतिप्रीतियुतं श्लक्ष्णं पुष्पचापेषुधारिणम् ॥ ४ ॥
સિંદૂર અને હળદરના રંગોથી ફલક પર અનંગનું ચિત્ર દોરવું—કોમળ અને સુંદર, રતિ-પ્રીતિથી યુક્ત, તથા પુષ્પધનુષ અને પુષ્પબાણ ધારણ કરનાર।
Verse 5
कामदेवं वसन्तं च वाजिवक्त्रं वृषध्वजम् । मध्याह्ने पूजयेद्भक्त्या गंधस्रग्भूषणांशुकैः ॥ ५ ॥
મધ્યાહ્ને ભક્તિપૂર્વક કામદેવ, વસંત, વાજિવક્ત્ર અને વૃષધ્વજ (શિવ)ની પૂજા કરવી, અને સુગંધ, માળા, આભૂષણ તથા ઉત્તમ વસ્ત્ર અર્પણ કરવાં.
Verse 6
क्षभ्यैर्नानाविधैस्चापि मन्त्रेणानेन नारद । नमो माराय कामाय कामदेवस्य मूर्त्तये ॥ ६ ॥
હે નારદ, નાનાવિધ અર્પણો સાથે આ મંત્રથી જપ કર— “મારાને નમસ્કાર, કામને નમસ્કાર; કામદેવની મૂર્તિને નમસ્કાર।”
Verse 7
ब्रह्मविष्णुशिवेंद्राणां मनःभोभकराय वै । तत्तस्याग्रतो भक्त्या पूजयेदंगनापतिम् ॥ ७ ॥
તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને ઇન્દ્રનો મનોજ પુત્ર છે; તેથી તેની સન્નિધિમાં ભક્તિથી અઙ્ગનાપતિની પૂજા કરવી।
Verse 8
वस्त्रमाल्याविभूषाद्यैः कामोऽयमिति चिंतयेत् । संपूज्य द्विजदांपत्यं गंधवस्त्रविभूषणैः ॥ ८ ॥
વસ્ત્ર, માળા, આભૂષણ વગેરે દ્વારા ‘આ જ કામદેવ છે’ એમ ચિંતન કર; પછી સુગંધ, વસ્ત્ર અને ભૂષણોથી દ્વિજ દંપતીની વિધિવત પૂજા કર।
Verse 9
एवं यः कुरुते विप्र वर्षे वर्षे महोत्सवम् । वसंतसमये प्राप्ते हृष्टः पुष्टः सदैव सः ॥ ९ ॥
હે વિપ્ર, જે આ રીતે વર્ષોવર્ષ મહોત્સવ કરે છે, વસંત ઋતુ આવતા તે સદા હર્ષિત અને પુષ્ટ (સમૃદ્ધ) રહે છે।
Verse 10
प्रतिमासं पूजयेद्वा यावद्वर्षं समाप्यते । मदनं हृद्भवं कामं मन्मथं च रतिप्रियम् ॥ १० ॥
અથવા વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી પ્રતિમાસ પૂજા કરવી— મદન, હૃદ્ભવ, કામ, મન્મથ અને રતિપ્રિય દેવની।
Verse 11
अनंगं चैव कंदर्पं पूजयेन्मकरध्वजम् । कुसुमायुधसंज्ञं च ततः पश्चान्मनोभवम् ॥ ११ ॥
કામદેવને અનંગ અને કંદર્પ રૂપે, પછી મકરધ્વજ, કুসુમાયુધ નામે પ્રસિદ્ધ, અને ત્યારબાદ મનોભવ રૂપે પૂજવો જોઈએ।
Verse 12
विषमेषु तथा विप्र मालतीगप्रियमित्यपि । अजाया दानमप्युक्तं स्नात्वा नद्या विधानतः ॥ १२ ॥
હે વિપ્ર, વિષમ (અશુભ) દિવસોમાં પણ પ્રિય વસ્તુ—જેમ કે માલતી (ચમેલી) ફૂલો—અર્પણ કરવાનું કહેવાયું છે; અને વિધાનપૂર્વક નદીમાં સ્નાન કરીને અજા (બકરી)નું દાન પણ જણાવાયું છે।
Verse 13
अजाः पयस्विनीर्दद्याद्दरिद्राय कुटुंबिने । भूयस्त्वनेन दानेन स लोके नैव जायते ॥ १३ ॥
દૂધ આપતી બકરીઓ ગરીબ ગૃહસ્થને દાન કરવી જોઈએ; આ દાનના પુણ્યથી દાતા આ લોકમાં ફરી જન્મ લેતો નથી।
Verse 14
यदीयं शनिना युक्ता सा महावारुणी स्मृता । गंगायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहाधिका ॥ १४ ॥
જ્યારે આ વારુણી-કાલ શનિ-યોગથી યુક્ત થાય, ત્યારે તે ‘મહાવારુણી’ કહેવાય છે; અને જો ગંગામાં તે પ્રાપ્ત થાય, તો તેનું પુણ્ય કરોડો સૂર્યગ્રહણોથી પણ અધિક છે।
Verse 15
शुभयोगः शतर्क्षं च शनौ कामे मधौ सिते । महामहेति विख्याता कुलकोटिविमुक्तिदा ॥ १५ ॥
જ્યારે શુભ યોગ શતભિષા (શતાર્ક્ષ) નક્ષત્ર સાથે યુક્ત થાય—શનિવારે, કામ (ફાલ્ગુન) અથવા મધુ (ચૈત્ર) માસમાં, શુક્લ પક્ષમાં—ત્યારે તે ‘મહામહા’ તરીકે વિખ્યાત છે; કહેવામાં આવે છે કે તે કુળની કરોડો પેઢીઓને મુક્તિ આપે છે।
Verse 16
राधशुक्लत्रयोदश्यां कामदेवव्रतं स्मृतम् । तत्र गंधादिभिः कामं पूजयेदुपवासवान् ॥ १६ ॥
રાધ માસની શુક્લ ત્રયોદશીએ ‘કામદેવ-વ્રત’ સ્મૃત છે. તે દિવસે ઉપવાસ રાખી ગંધાદિ ઉપચારોથી કામદેવનું પૂજન કરવું॥१६॥
Verse 17
प्रतिमासं ततः पश्चात्त्रयोदश्यां सिते दले । एवमेव व्रतं कार्यं वर्षांते गामलंकृताम् ॥ १७ ॥
ત્યારબાદ પ્રત્યેક માસે શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ એ જ રીતે વ્રત કરવું; અને વર્ષાંતે શોભિત ગાયનું દાન કરવું॥१७॥
Verse 18
दद्याद्विप्राय सत्कृत्य व्रतसांगत्वसिद्धये । ज्येष्ठशुक्लत्रयोदश्यां दौर्भाग्यशमनं व्रतम् ॥ १८ ॥
વ્રતના સર્વ અંગોની સિદ્ધિ માટે વિપ્રને સન્માનપૂર્વક દાન આપવું. જ્યેષ્ઠ શુક્લ ત્રયોદશીએ કરાતું આ ‘દૌર્ભાગ્ય-શમન’ વ્રત દુર્ભાગ્ય શાંત કરે છે॥१८॥
Verse 19
तत्र स्नात्वा नदीतोये पूजयेच्छुचिदेशजम् । श्वेतमंदारमर्कं वा करवीरं च रक्तकम् ॥ १९ ॥
ત્યાં નદીના જળમાં સ્નાન કરીને, શુદ્ધ સ્થાનથી પ્રાપ્ત પવિત્ર દ્રવ્યો વડે પૂજા કરવી—જેમ કે શ્વેત મંદાર, અર્ક, અથવા કરવીર તથા લાલ પુષ્પો॥૧૯॥
Verse 20
निरीक्ष्य गगने सूर्यं प्रार्थयेन्मंत्रतस्तदा । मंदारकरवीरार्का भवंतो भास्करांशजाः ॥ २० ॥
પછી આકાશમાં સૂર્યને નિહાળી મંત્રપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી—“હે મંદાર, કરવીર અને અર્કા! તમે ભાસ્કરના કિરણજ; પ્રસન્ન થાઓ.”॥૨૦॥
Verse 21
पूजिता मम दौर्भाग्यं नाशयंतु नमोऽस्तु वः । इत्थं योऽर्चयते भक्त्या वर्षे वर्षे द्रुमत्रयम् ॥ २१ ॥
હે પવિત્ર વૃક્ષત્રય! પૂજિત થતાં મારું દુર્ભાગ્ય નાશ કરો—તમને નમસ્કાર. જે ભક્તિપૂર્વક વર્ષોવર્ષ આ વૃક્ષત્રયની પૂજા કરે છે…
Verse 22
नश्यते तस्य दौर्भाग्यं नात्र कार्या विचारणा । शुचिशुक्लत्रयोदश्यामेकभक्तं समाचरेत् ॥ २२ ॥
તેનું દુર્ભાગ્ય નાશ પામે છે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. પવિત્ર શુક્લપક્ષની ત્રયોદશીએ ‘એકભક્ત’ (એક વાર ભોજન) કરવું જોઈએ.
Verse 23
पूजयित्वा जगन्नाथावुमामाहेश्वरी तनूः । हैम्यौ रौप्यौ च मृन्मप्यौ यथाशक्त्या विधाय च ॥ २३ ॥
જગન્નાથની પૂજા કરીને ઉમા અને મહેશ્વરના સ્વરૂપોની પણ પૂજા કરવી; અને પોતાની શક્તિ મુજબ તેમને સોનામાં, ચાંદીમાં અથવા માટીમાં પણ ઘડવા.
Verse 24
सिंहोक्षस्थे देवगृहे गोष्ठे ब्राह्मणवेश्मनि । स्थापयित्वा प्रतिष्ठाप्य दैवमंत्रेण नारद ॥ २४ ॥
હે નારદ! સિંહાસન પર કે વૃષાસન પર, દેવાલયમાં, ગોશાળામાં અથવા બ્રાહ્મણના ઘરમાં—જ્યાં સ્થાપિત કરો ત્યાં—દિવ્ય મંત્રથી પ્રતિષ્ઠા કરવી.
Verse 25
ततः पंचदिनं पूजा चैकभक्तं व्रतं तथा । तृतीयदिवसे प्रातः स्नात्वा संपूज्य तौ पुनः ॥ २५ ॥
પછી પાંચ દિવસ પૂજા કરવી અને ‘એકભક્ત’ વ્રત પણ રાખવું. ત્રીજા દિવસે સવારે સ્નાન કરીને તે બંનેની ફરીથી વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજા કરવી.
Verse 26
समर्पणीयौ विप्राय वेदवेदांगशालिने । वर्षे वर्षे ततः पश्चाद्विधेयं वर्षपंचकम् ॥ २६ ॥
વેદ તથા વેદાંગોમાં નિપુણ એવા બ્રાહ્મણને તે અર્પણ કરવા યોગ્ય છે. ત્યારપછી વર્ષેથી વર્ષ પાંચ વર્ષનું વિધિપૂર્વક અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ.
Verse 27
तदंते धेनुयुग्मेन सहितौ तौ प्रदापयेत् । इत्थं नरो वा नारी वा कृत्वा व्रतमिदं शुभम् ॥ २७ ॥
તેના અંતે તે બંનેને એક જોડી ગાયો સાથે દાન આપવું જોઈએ. આ રીતે પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, આ શુભ વ્રત કરીને (પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે).
Verse 28
नैव दांपत्यविच्छेदं लभते सप्तजन्मसु । नभः शुक्लत्रयोदश्यां रतिकामव्रतं शुभम् ॥ २८ ॥
નભસ્ (શ્રાવણ) માસની શુક્લ ત્રયોદશીએ જે આ શુભ રતિ-કામ વ્રત કરે છે, તેને સાત જન્મ સુધી દાંપત્ય વિચ્છેદ થતો નથી.
Verse 29
वैधव्यवारणं स्त्रीणां तथा संतानवर्धनम् । कृतोपवासा कन्यैव नारी वा द्विजसत्तम ॥ २९ ॥
આ સ્ત્રીઓ માટે વૈધવ્ય નિવારે છે અને સંતાનવૃદ્ધિ પણ કરે છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! કન્યા હોય કે વિવાહિતા સ્ત્રી—ઉપવાસ કરીને આ ફળ પામે છે.
Verse 30
ताम्रे वा मृन्मये वापि सौवर्णे राजते तथा । रतिकामौ प्रविन्यस्य गंधाद्यैः सम्यगर्चयेत् ॥ ३० ॥
તાંબામાં, માટીમાં, સોનામાં અથવા ચાંદીમાં રતિ અને કામ—આ યુગલને સ્થાપિત કરીને, ગંધ વગેરે ઉપચારોથી યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 31
ततस्तु द्विजदांपत्यं चतुर्दश्यां निमंत्र्य च । सतकृत्य भोज्य प्रतिमे दद्यात्ताभ्यां सदक्षिणे ॥ ३१ ॥
પછી ચતુર્દશીના દિવસે દ્વિજ દંપતીને આમંત્રિત કરી, યોગ્ય સન્માન કરીને ભોજન કરાવી, તેમને બે પ્રતિમાઓ તથા યથોચિત દક્ષિણા આપવી।
Verse 32
एवं चतुर्दशाब्दं च कृत्वा व्रतमनुत्तमम् । धेनुयुग्मान्विते देये व्रतसंपूर्तिहेतवे ॥ ३२ ॥
આ રીતે ચૌદ વર્ષ સુધી આ અનુત્તમ વ્રત કરીને, વ્રતની પૂર્ણતા માટે ગાયોની એક જોડી સાથે દાન આપવું જોઈએ।
Verse 33
भाद्रशुक्लत्रयोदश्यां गोत्रिरात्रव्रतं स्मृतम् । लक्ष्मीनारायणं कृत्वा सौवर्णं वापि राजतम् ॥ ३३ ॥
ભાદ્રપદ શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ ‘ગો-ત્રિરાત્ર વ્રત’ સ્મૃત છે. તે દિવસે લક્ષ્મી-નારાયણની પ્રતિમા સોનાની કે ચાંદીની બનાવવી જોઈએ।
Verse 34
पंचामृतेन संस्नाप्य मण्डलेऽष्टदले शुभे । पीठे विन्यस्य वस्त्राढ्यं गंधाद्यैः परिपूजयेत् ॥ ३४ ॥
પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી, શુભ અષ્ટદલ મંડલમાં પીઠ પર સ્થાપિત કરી, વસ્ત્રોથી શોભિત કરીને, ગંધાદિ ઉપચારોથી પૂર્ણ પૂજા કરવી।
Verse 35
आरार्तिकं ततः कृत्वा दद्यात्सान्नोदकं घटम् । एवं दिनत्रयं कृत्वा व्रतांते मासमर्च्य च ॥ ३५ ॥
પછી આરતી કરીને, પક્વ અન્ન સાથે પાણીથી ભરેલો ઘટ અર્પણ કરવો. આ રીતે ત્રણ દિવસ કરીને, વ્રતના અંતે એક માસ સુધી પણ અર્ચન કરવું।
Verse 36
सम्यगर्थं च संपाद्य दद्यान्मंत्रेण नारद । पंचगावः समुत्पन्ना मथ्यमाने महोदधौ ॥ ३६ ॥
હે નારદ! જરૂરી અર્પણદ્રવ્ય યોગ્ય રીતે સિદ્ધ કરીને, વિધિપ્રમાણે મંત્રથી અર્પણ કરવું. મહોદધિ મથન સમયે પંચગવ્ય પ્રગટ્યાં.
Verse 37
तासां मध्ये तु या नंदा तस्यै धेन्वै नमो नमः । प्रदक्षिणीकृत्य ततो दद्याद्विप्राय मंत्रतः ॥ ३७ ॥
તેમામાં જે નંદા નામની ધેનુ છે, તે ગાયને વારંવાર નમસ્કાર કરવો. પછી ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને, મંત્રપૂર્વક વિદ્વાન બ્રાહ્મણને દાન આપવું.
Verse 38
गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे पार्श्वतः संतु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ ३८ ॥
ગાયો મારા આગળ રહે, ગાયો મારા પાછળ રહે. ગાયો મારા બન્ને બાજુ રહે; હું ગાયોના મધ્યમાં નિવાસ કરું.
Verse 39
ततश्च द्विजदांपत्यं सम्यगभ्यर्च्य भोजयेत् । लक्ष्मीनारायणं तस्मै सत्कृत्य प्रतिपादयेत् ॥ ३९ ॥
પછી બ્રાહ્મણ દંપતીનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને તેમને ભોજન કરાવવું. ત્યારબાદ સત્કારપૂર્વક તેમને લક્ષ્મી-નારાયણની પ્રતિમા (અથવા સ્વરૂપ) અર્પણ કરવી.
Verse 40
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । कृत्वा यत्फलमाप्नोति गोत्रिरात्रव्रताच्च तत् ॥ ४० ॥
હજાર અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય યજ્ઞો કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ ગોત્રિરાત્ર વ્રતથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 41
इषे शुक्लत्रयोदश्यां त्रिरात्रशोककव्रतम् । हैमं ह्यशोकं निर्माय पूजयित्वा विधानतः ॥ ४१ ॥
ઈષ માસની શુક્લ ત્રયોદશીએ ત્રણ રાત્રિનું ‘અશોક-વ્રત’ કરવું. સુવર્ણમય અશોકની પ્રતિમા બનાવી વિધાન મુજબ પૂજન કરવું.
Verse 42
उपवासपरा नारी नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणाः । अष्टोत्तरशतं विप्र मंत्रेणानेन सादरम् ॥ ४२ ॥
હે વિપ્ર! ઉપવાસપરાયણ સ્ત્રીએ નિત્ય પ્રદક્ષિણા કરવી—આ જ મંત્રને આદરપૂર્વક જપતાં અષ્ટોત્તર શત (૧૦૮) વાર.
Verse 43
हरेण निर्मितः पूर्वं त्वमशोक कृपालुना । लोकोपकारकरणस्तत्प्रसीद शिवप्रिय ॥ ४३ ॥
હે અશોક! કૃપાળુ હરિએ તને પૂર્વે લોકહિત માટે રચ્યો હતો; તેથી પ્રસન્ન થા—હે શિવપ્રિય!
Verse 44
ततस्तृतीये दिवसे वृक्षे तस्मिन्वृषध्वजम् । समभ्यर्च्य विधानेन द्विजं संभोज्य दापयेत् ॥ ४४ ॥
પછી ત્રીજા દિવસે એ જ વૃક્ષ પર વૃષધ્વજ (શિવ)નું વિધાન મુજબ પૂજન કરવું; દ્વિજને ભોજન કરાવી યોગ્ય દક્ષિણા આપવી.
Verse 45
एवं कृतव्रता नारी वैधव्यं नाप्नुयात्क्वचित् । पुत्रपौत्रादि सहिता भर्तुश्च स्यात्सुवल्लभा ॥ ४५ ॥
આ રીતે વ્રત કરનાર સ્ત્રી ક્યારેય વૈધવ્ય પામતી નથી; પુત્ર-પૌત્રાદિથી યુક્ત થઈ પતિને અતિ પ્રિય બને છે.
Verse 46
ऊर्ज्जकृष्णत्रयोदश्यामेकभक्तः समाहितः । प्रदोषे तैलदीपं तु प्रज्वाल्याभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४६ ॥
ઊર્જ (કાર્તિક) કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ એકભક્ત રહી મનને સમાધાનમાં રાખે; પ્રદોષકાળે તેલનો દીવો પ્રજ્વલિત કરી યત્નપૂર્વક પૂજન કરે।
Verse 47
गृहद्वारे बहिर्दद्याद्यमो मे प्रीयतामिति । एवं कृते तु विप्रेंद्र यमपीडा न जायते ॥ ४७ ॥
ઘરના દ્વાર બહાર ‘યમ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ’ એમ કહી અર્પણ મૂકે; આમ કરવાથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, યમની પીડા થતી નથી।
Verse 48
ऊर्ज्शुक्लत्रयोदश्यामेकभोजी द्विजोत्तम । पुनः स्नात्वा प्रदोषे तु वाग्यतः सुसमाहितः ॥ ४८ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, ઊર્જ શુક્લપક્ષની ત્રયોદશીએ એકવાર જ ભોજન કરવું; પછી પ્રદોષે ફરી સ્નાન કરી વાણી સંયમિત રાખી મનને સુસમાહિત કરવું।
Verse 49
प्रदीपानां सहस्रेण शतेनाप्यथवा द्विज । प्रदीपयेच्छिवं वापि द्वात्रिंशद्दीपमालया ॥ ४९ ॥
હે દ્વિજ, હજાર દીવાઓથી—અથવા સો દીવાઓથી—શિવને પ્રકાશિત કરવો; અથવા બત્રીસ દીવાઓની માળાથી પણ તેમને ઉજાગર કરવો।
Verse 50
घृतेन दीपयेद्द्वीपान्गंधाद्यैः पूजयेच्छिवम् । फलैर्नानाविधैश्चैव नैवेद्यैरपि नारद ॥ ५० ॥
હે નારદ, ઘીથી દીપાધારો પર દીવા પ્રજ્વલિત કરવો; ગંધાદિ દ્રવ્યો વડે શિવનું પૂજન કરવું અને નાનાવિધ ફળો તથા નૈવેદ્ય પણ અર્પણ કરવું।
Verse 51
ततः स्तुवीत देवेशं शिवं नाम्नां शतेन च । तानि नामानि कीर्त्यंते सर्वाभीष्टप्रदानि वै ॥ ५१ ॥
ત્યારબાદ દેવેશ શિવની શત નામોથી સ્તુતિ કરવી; તે નામો કીર્તનીય છે, કારણ કે તે નિશ્ચયે સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપે છે।
Verse 52
नमो रुद्राय भीमाय नीलकंठाय वेधसे । कपर्द्दिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः ॥ ५२ ॥
રુદ્ર, ભીમ, નીલકંઠ, વેધસે નમસ્કાર; જટાધારી, દેવોના સ્વામી અને વ્યોમકેશ—જેનાં કેશ આકાશ સમાન—તેમને પણ નમઃ।
Verse 53
वृषध्वजाय सोमाय सोमनाथाय वै नमः । दिगंबराय भृंगाय उमाकांताय वर्द्धिने ॥ ५३ ॥
વૃષધ્વજ, સોમ અને સોમનાથને નમઃ; દિગંબર, ભૃંગ અને ઉમાકાંત—વૃદ્ધિ તથા કલ્યાણ વધારનાર—તેમને નમસ્કાર।
Verse 54
तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्याय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः ॥ ५४ ॥
તપોમય, સર્વવ્યાપી અને શિપિવિષ્ટને નમઃ; વ્યાલપ્રિય, સ્વયં વ્યાલસ્વરૂપ અને સર્વ વ્યાલોના પતિને નમસ્કાર।
Verse 55
महीधराय व्योमाय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरघ्नाय सिंहाय शार्दूलायार्षभाय च ॥ ५५ ॥
મહીધર, વ્યોમસ્વરૂપ અને સર્વ પશુઓના પતિને નમઃ; ત્રિપુરઘ્ન, સિંહ, શાર્દૂલ તથા ઋષભસ્વરૂપને પણ નમસ્કાર।
Verse 56
मिताय मितनाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । वेदगीताय गुप्ताय वेदगुह्याय वै नमः ॥ ५६ ॥
મિત હોવા છતાં અમિત, સર્વ માપોના નાથ, સિદ્ધ અને પરમેષ્ઠિને નમસ્કાર. વેદોમાં ગવાયેલ, ગુપ્ત અને વેદોના પરમ ગુહ્ય રહસ્યરૂપ પ્રભુને પ્રણામ.
Verse 57
दीर्घाय दीर्घरूपाय दीर्घार्थाय महीयसे । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः ॥ ५७ ॥
અનંત, દીર્ઘરૂપ અને દીર્ઘાર્થ ધરાવતા મહનીય પ્રભુને નમસ્કાર. જગતની પ્રતિષ્ઠા અને વ્યોમ (આકાશ)રૂપ પરમેશ્વરને નિશ્ચયે પ્રણામ.
Verse 58
कल्याणाय विशिष्याय शिष्टाय परमात्मने । गजकृत्ति धरायाथ अंधकासुरभेदिने ॥ ५८ ॥
કલ્યાણમય, વિશિષ્ટ, શિષ્ટજન-પૂજ્ય પરમાત્માને નમસ્કાર; જે ગજચર્મ ધારણ કરે છે અને અંધકાસુરનો ભેદ (વિનાશ) કરનાર છે।
Verse 59
नीललोहितशुक्लाय चडमुंडप्रियाय च । भक्तिप्रियाय देवाय यज्ञांतायाव्ययाय च ॥ ५९ ॥
નીલ, લોહિત અને શુક્લ વર્ણવાળા; ચંડ-મુંડને પ્રિય; ભક્તિપ્રિય દેવ; યજ્ઞાંત (યજ્ઞની પરિપૂર્ણતા) સ્વરૂપ; અને અવ્યય પ્રભુને નમસ્કાર.
Verse 60
महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमो नमः ॥ ६० ॥
મહેશને નમસ્કાર, મહાદેવ હરાને પણ પ્રણામ. ત્રિનેત્રધારી, ત્રિવેદસ્વરૂપ અને વેદાંગમય પ્રભુને વારંવાર નમો નમઃ.
Verse 61
अर्थायार्थस्वरूपाय परमार्थाय वै नमः । विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाथाय वै नमः ॥ ६१ ॥
જે અર્થ છે, અર્થસ્વરૂપ છે અને પરમાર્થ છે—તેને નમસ્કાર. જે વિશ્વરૂપ છે, જે સ્વયં વિશ્વ છે અને જે વિશ્વનાથ છે—તેને વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 62
शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे । अरूपाय विरूपाय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः ॥ ६२ ॥
શંકરને નમસ્કાર—જે કાળ પણ છે, જેના સ્વરૂપમાં કાળના અવયવો જ સમાયેલા છે. જે અરૂપ છે, છતાં સર્વ રૂપોથી પરે છે, અને જે સૂક્ષ્મતમથી પણ અતિસૂક્ષ્મ છે—તેને નમસ્કાર.
Verse 63
श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे । शशांकशेखरायाथ रुद्रभूमिश्रिताय च ॥ ६३ ॥
શ્મશાનવાસી તમને નમસ્કાર; કૃત્તિવાસ (ચર્મવસ્ત્રધારી) તમને નમસ્કાર. શશાંકશેખરને નમસ્કાર, અને રુદ્રભૂમિમાં આશ્રિત રહેનારને પણ નમસ્કાર.
Verse 64
दुर्गाय दुर्गपाराय दुर्गावयवसाक्षिणे । लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानपतये नमः ॥ ६४ ॥
દુર્ગા-સ્વરૂપ રક્ષક શક્તિને નમસ્કાર, જે સર્વ દુર્ગતિ પાર કરાવે છે, જે દેહ-ઇન્દ્રિયોના દરેક અવયવનો સાક્ષી છે. લિંગરૂપને નમસ્કાર, સ્વયં લિંગને નમસ્કાર, અને સર્વ લિંગોના અધિપતિને નમસ્કાર.
Verse 65
नमः प्रभावरूपाय प्रभावार्थाय वै नमः ॥ ६५ ॥
જેનું સ્વરૂપ જ દિવ્ય પ્રભાવ છે—તેને નમસ્કાર; અને જેનો હેતુ એ પ્રભાવનું પ્રાકટ્ય અને પ્રદાન છે—તેને પણ નમસ્કાર.
Verse 66
नमो नमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकाय शितिकंठभार्गिणे गौरीयुजे मंगलहेतवे नमः ॥ ६६ ॥
તમને વારંવાર નમસ્કાર—તમે કારણોના પણ કારણ, મૃત્યુઞ્જય, આત્મસ્વરૂપ અને સૃષ્ટિના મૂળ છો. ત્ર્યંબક, નીલકંઠ, પરશુધારી, ગૌરીપતિ, મંગળના હેતુ—તમને નમસ્કાર।
Verse 67
नाम्नां शतमिदं विप्र पिनाकिगुणकीर्तनम् । पठित्वा दक्षिणीकृत्य प्रायान्निजनिकेतनम् ॥ ६७ ॥
હે વિપ્ર! પિનાકી (શિવ)ના ગુણકીર્તનરૂપ આ શતનામો પાઠ કરીને, વિધિપૂર્વક દક્ષિણા અર્પી, તે પોતાના નિવાસે પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 68
एवं कृत्वा व्रतं विप्र महादेवप्रसादतः । भुक्त्वेह भोगानखिलानंते शिवपदं लभेत् ॥ ६८ ॥
હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરવાથી મહાદેવની કૃપાથી અહીં સર્વ ભોગો ભોગવી, અંતે શિવપદ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 69
मार्गशुक्लत्रयोदश्यां योऽनंगं विधिना यजेत् । त्रिकालमेककालं वा शिवसंगमसंभवम् ॥ ६९ ॥
માર્ગશીર્ષ શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ જે વિધિપૂર્વક અનંગ (કામદેવ)ની પૂજા કરે—ત્રિકાળ કે એકકાળ—શિવ-શક્તિના સંગમથી ઉત્પન્ન થયેલાને।
Verse 70
गन्धाद्यैरुपचारैस्तु पूजयित्वा विधानतः । घटे मंगलपट्टे वा भोजयेद्द्विजदंपती ॥ ७० ॥
ગંધ વગેરે ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, ઘટ પાસે અથવા મંગળપટ્ટ સામે, બ્રાહ્મણ દંપતીને ભોજન કરાવવું જોઈએ।
Verse 71
ततश्च दक्षिणां दत्वा स्वयमेकाशनं चरेत् । एवं कृते तु विधिवद्व्रती सौभाग्यभाजनः ॥ ७१ ॥
ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક દક્ષિણા આપી પોતે એકાશન-વ્રતનું આચરણ કરવું. આ રીતે નિયમસર કરવાથી વ્રતી સૌભાગ્યનો પાત્ર બને છે.
Verse 72
जायते भुवि विप्रेन्द्र महादेवप्रसादतः ॥ ७१ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર, આ પૃથ્વી પર મહાદેવ (શિવ)ના પ્રસાદથી ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 73
पौषशुक्लत्रयोदश्यां समभ्यर्च्याच्युतं हरिम् । घृतपात्रं द्विजेन्द्राय प्रदद्यात्सर्वसिद्धये ॥ ७२ ॥
પૌષ શુક્લ ત્રયોદશીએ અચ્યુત હરિનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, સર્વસિદ્ધિ માટે શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ઘીનું પાત્ર દાન આપવું.
Verse 74
माघशुक्लत्रयोदश्यां समारभ्य दिनत्रयम् । माघस्नानव्रतं विप्र नानाकामफलावहम् ॥ ७३ ॥
હે વિપ્ર, માઘ શુક્લ ત્રયોદશીથી શરૂ કરીને ત્રણ દિવસ માઘ-સ્નાન-વ્રત કરાય છે; તે અનેક ઇચ્છાઓના ફળ આપનાર છે.
Verse 75
प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य यत्फलम् । नाश्वमेघसहस्रेण तत्फलं लभते भुवि ॥ ७४ ॥
માઘ માસમાં પ્રયાગે ત્રણ દિવસ સ્નાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે પૃથ્વી પર હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પણ મળતું નથી.
Verse 76
तत्र स्नानं जपो होमो दानं चानंत्यमश्नुते । फाल्गुने तु सिते पक्षे त्रयोदश्यामुपोषितः ॥ ७५ ॥
ત્યાં સ્નાન, જપ, હોમ અને દાન કરવાથી અક્ષય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ ઉપવાસ કરનાર અવિનાશી ફળ પામે છે.
Verse 77
नमस्कृत्य जगन्नाथं प्रारंभे धनदव्रतम् । महाराजं यक्षपतिं गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ ७६ ॥
આરંભે જગન્નાથને નમસ્કાર કરીને ધનદ-વ્રત શરૂ કરવું. પછી યક્ષોના અધિપતિ મહારાજ કુબેરને સુગંધિત અનુલેપન વગેરે ઉપચારોથી પૂજવું.
Verse 78
लिखितं वर्णकैः पट्टे पूजयेद्भक्तिभावतः । एवं शुक्लत्रयोदश्यां प्रतिमासं द्विजोत्तम ॥ ७७ ॥
રંગોથી કપડાના પટ્ટ પર લખાવી તેને ભક્તિભાવથી પૂજવું. હે દ્વિજોત્તમ, આ રીતે દર મહિને શુક્લ ત્રયોદશીએ પૂજન કરવું.
Verse 79
संपूजयेत्सोपवासश्चैकभुक्तो भवेन्नरः । ततो व्रतांते तु पुनः सौवर्णं धननायकम् ॥ ७८ ॥
ઉપવાસ સાથે પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી અને એકભુક્ત રહેવું. પછી વ્રતના અંતે ધનનાયક કુબેરની સુવર્ણ પ્રતિમા ફરી અર્પણ કરવી.
Verse 80
विधाय निधिभिः सार्द्धं सौवर्णाभिर्द्विजोत्तम । उपचारैः षोडशभिः स्नानैः पंचामृतादिभिः ॥ ७९ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, નિધિઓ સાથે સુવર્ણ અર્પણોની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરીને, ષોડશોપચારોથી પૂજા કરવી અને પંચામૃત વગેરે દ્વારા સ્નાન કરાવી સમર્ચન કરવું.
Verse 81
नैवेद्यैर्विविधैर्भक्त्या पूजयेत्तु समाहितः । ततो धेनुमलंकृत्य वस्त्रस्रग्गंधभूषणैः ॥ ८० ॥
સમાહિત ચિત્તે ભક્તિપૂર્વક વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને દેવતાની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ ગાયને વસ્ત્ર, હાર, સુગંધ અને આભૂષણોથી અલંકૃત કરીને વિધિ મુજબ કર્મ કરવું.
Verse 82
सवत्सां दापयेद्विप्र सम्यग्वेदविदे शुभाम् । संभोज्य विप्रान्मिष्टान्नैर्द्वादशाथ त्रयोदश ॥ ८१ ॥
હે બ્રાહ્મણ, વાછરડાંসহ શુભ ગાયને વિધિપૂર્વક વેદવિદ્ યોગ્ય બ્રાહ્મણને દાન આપવું. પછી બ્રાહ્મણોને મિષ્ટાન્નથી ભોજન કરાવી દ્વાદશ અને ત્રયોદશ વિધિઓ કરવી.
Verse 83
गुरुं समर्च्य वस्त्राद्यैः प्रतिमां तां निवेदयेत् । द्विजेभ्यो दक्षणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसृज्य च ॥ ८२ ॥
વસ્ત્રાદિથી ગુરુનું સમ્યક્ પૂજન કરીને તે પ્રતિમાને નિવેદિત કરવી. પછી દ્વિજોને શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપી, નમસ્કાર કરીને વિધિપૂર્વક સમાપ્તિ કરવી.
Verse 84
स्वयं भुंजीत मतिमानिष्टैः सह समाहितः । एवं कृते व्रते विप्र निर्धनः प्राप्य वैभवम् ॥ ८३ ॥
બુદ્ધિમાન પુરુષ સમાહિત રહી પોતાના પ્રિયજનો સાથે સ્વયં ભોજન કરે. હે વિપ્ર, આ રીતે વ્રત કરવાથી ગરીબ પણ વૈભવ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 85
मोदते भुवि विख्यातो राजराज इवापरः ॥ ८४ ॥
તે ભૂમિ પર વિખ્યાત બની, જાણે બીજો રાજાધિરાજ હોય તેમ આનંદિત થાય છે.
Verse 86
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वादशमासस्थितत्रयोदशीव्रतकथनं नाम द्वाविंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનમાં ‘બાર માસ સુધી પાલિત ત્રયોદશી વ્રતનું કથન’ નામે એકસો બાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Trayodaśī is presented as a repeatable calendrical hinge for vrata-kalpa, where timing (tithi plus weekday/nakṣatra/yoga) amplifies merit; the text links it to prosperity (Kubera, dāna), lineage outcomes (progeny), marital stability (Rati–Kāma), and Śaiva grace (pradoṣa lamp-worship culminating in Śiva’s abode).
It specifies iconographic construction (sandalwood Madana; painted Ananga with flower-bow and arrows), a focused mantra salutation to Māra/Kāma, seasonal embedding in Vasanta, and a structured extension across months via multiple epithets (Madana, Manmatha, Kandarpa, Makaradhvaja, Kusumāyudha, Manobhava).
Nearly every vow includes brahmin-couple honoring, feeding, and dakṣiṇā, along with major dānas (cow/calf, goats, ghee vessel, pratimā gifts), framing personal merit as inseparable from redistribution and ritual hospitality.
The Kārttika Trayodaśī portion emphasizes pradoṣa-time discipline (single meal, twilight bathing, restraint), large-scale dīpa-dāna (100–1000 lamps or 32-lamp garland), and a hundred-name praise that is said to grant desired boons and culminate in attaining Śiva’s state.