The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)

Verse 1

सनातन उवाच । अथ व्रतानि द्वादश्याः कथयामि तवानघ । यानि कृत्वा नरो लोके विष्णोः प्रियतरो भवेत् ॥ १ ॥

સનાતન બોલ્યા— હે નિષ્પાપ! હવે હું તને દ્વાદશીના વ્રતો કહું છું; જેને કરવાથી મનુષ્ય આ લોકમાં વિષ્ણુને વધુ પ્રિય બને છે।

Verse 2

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यां मदनव्रतमाचरेत् । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततंदुलपूरितम् ॥ २ ॥

ચૈત્ર માસની શુક્લ દ્વાદશીએ મદન-વ્રત આચરવું. નિર્દોષ કલશ સ્થાપી તેને સફેદ ચોખાથી ભરવો।

Verse 3

नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचंदनचर्च्चितम् ॥ ३ ॥

તેને વિવિધ ફળોથી યુક્ત કરવું અને શેરડીના દંડ સાથે રાખવું. બે સફેદ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, સફેદ ચંદનથી લેપ કરવો।

Verse 4

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं स्वशक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत् ॥ ४ ॥

પોતાની શક્તિ મુજબ નાનાવિધ ભક્ષ્ય સાથે અને સોનાં સહિત અર્પણ તૈયાર કરી, તેના ઉપર ગોળયુક્ત તાંબાનું પાત્ર સ્થાપિત કરવું।

Verse 5

तत्र संपूजयेद्देवं कामरूपिणमच्युतम् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु सोपवासो परेऽहनि ॥ ५ ॥

ત્યાં ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરનાર અચ્યુત દેવનું ગંધ વગેરે ઉપચારોથી સમ્યક પૂજન કરવું; અને બીજા દિવસે ઉપવાસ રાખવો।

Verse 6

पुनः प्रातः समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् । ब्रह्मणान्भोजयेच्चैव तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ६ ॥

પછી પ્રાતઃકાળે ફરી સમ્યક અર્ચન કરીને નૈવેદ્ય બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું; બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી તેમને દક્ષિણા આપવી।

Verse 7

वर्षमेवं व्रतं कृत्वा घृतधेनुसमन्विताम् । शय्यां तु दद्याद्गुरवे सर्वोपस्करसंयुताम् ॥ ७ ॥

આ રીતે એક વર્ષ વ્રત કરીને, ઘી આપતી ધેનુ સહિત અને સર્વ ઉપસ્કરોથી યુક્ત શય્યા ગુરુને દાન આપવી।

Verse 8

कांचनं कामदेवं च शुक्तां गां च पयस्विनीम् । वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूजयित्वा समर्पयेत् ॥ ८ ॥

સોનું, કામદેવની પ્રતિમા, શુક્તિ (મોતીની શીપ) અને દૂધ આપતી ગાય અર્પણ કરવી; તથા વસ્ત્રોથી બ્રાહ્મણ દંપતીને સન્માન કરીને આ દાન તેમને સમર્પિત કરવું।

Verse 9

प्रीयतां कामरूपी मे हरिरित्येवमुच्चरन् । यः कुर्याद्विधिनाऽनेन मदनद्वादशीव्रतम् ॥ ९ ॥

“કામરૂપ ધારણ કરનાર હરિ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ”—એમ ઉચ્ચારીને જે વિધિપૂર્વક આ મદન-દ્વાદશી વ્રત કરે છે, તે તેનું પવિત્ર ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 10

स सर्वपापनिर्भुक्तः प्राप्नोति हरिसाम्यताम् । अस्यामेव समुद्दिष्टं भर्तृद्वादशिकाव्रतम् ॥ १० ॥

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ હરિ (વિષ્ણુ) સાથે સામ્ય પ્રાપ્ત કરે છે। આ જ પ્રસંગમાં ‘ભર્તૃ-દ્વાદશિકા-વ્રત’ નિર્દેશિત છે।

Verse 11

स्वास्तृतां तत्र शय्यां तु कृत्वात्र श्रीयुतं हरिम् । संस्थाप्य मंडपं पुष्पैस्तदुपर्प्युपकल्पयेत् ॥ ११ ॥

ત્યાં સારી રીતે પાથરેલી શય્યા તૈયાર કરીને, તેના પર શ્રી (લક્ષ્મી) સહિત હરિને સ્થાપિત કરવો; પછી મંડપ ગોઠવી તેના ઉપર પુષ્પો અર્પણરૂપે સજાવા।

Verse 12

ततः संपूज्य गंधाद्यैर्व्रती जागरणं निशि । नृत्यवादित्रगीताद्यैस्ततः प्रातः परेऽहनि ॥ १२ ॥

પછી ગંધ વગેરે ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને વ્રતી રાત્રે જાગરણ કરે—નૃત્ય, વાદ્ય અને ગાન વગેરે સાથે; ત્યારબાદ બીજા દિવસે પ્રાતઃ (વ્રતકર્મ) પૂર્ણ કરે।

Verse 13

सशय्यं श्रीहरिं हैमं द्विजग्र्याय निवेदयेत् । द्विजान्संभोज्य विसृजद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ १३ ॥

શય્યા સહિત સુવર્ણમય શ્રીહરિની પ્રતિમા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને નિવેદન કરવી। પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, દક્ષિણાથી સંતોષી વિદાય આપવી।

Verse 14

एवं कृतव्रतस्यापि दांपत्यं जायते स्थिरम् । सप्तजन्मसु भुंक्ते च भोगान् लोकद्वयेप्सितान् ॥ १४ ॥

આ રીતે વિધિપૂર્વક વ્રત કરનારનું દાંપત્ય જીવન સ્થિર બને છે; અને તે સાત જન્મ સુધી ઇહલોક તથા પરલોક—બન્નેમાં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવે છે।

Verse 15

वैशाखशुक्लद्वादश्यां सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य माधवं भक्त्या गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥

વૈશાખ માસની શુક્લ દ્વાદશીએ ઉપવાસ રાખીને, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવી; અને ગંધ વગેરે ઉપચારોથી ભક્તિપૂર્વક માધવનું વિધિ મુજબ સંપૂર્ણ પૂજન કરવું।

Verse 16

पक्कान्नं तृप्तिजनकं मधुरं सोदकुंभकम् । विप्राय दद्याद्विधिवन्माधवः प्रीयतामिति ॥ १६ ॥

વિધિ મુજબ બ્રાહ્મણને તૃપ્તિ આપતું મીઠું પક્વાન્ન અને પાણીનો કુંભ દાન કરવો, અને પ્રાર્થના કરવી—‘માધવ પ્રસન્ન થાઓ.’

Verse 17

द्वादश्यां ज्येष्ठशुक्लायां पूजयित्वा त्रिविक्रमम् । गंधाद्यैर्मधुरान्नाढ्यं करक विनिवेदयेत् ॥ १७ ॥

જ્યેષ્ઠ માસની શુક્લ દ્વાદશીએ ત્રિવિક્રમનું પૂજન કરીને, ગંધ વગેરે સાથે મીઠા અન્નથી ભરેલું કરક પાત્ર અર્પણ કરવું।

Verse 18

व्रती द्विजाय तत्पश्चादेकभक्तं समाचरेत् । व्रतेनानेन संतुष्टो देवदेवस्त्रिविक्रमः ॥ १८ ॥

ત્યારબાદ વ્રતી બ્રાહ્મણને (યથાવિધિ) અર્પણ કરીને, એકભક્ત—દિવસમાં એક વાર ભોજન—આચરે। આ વ્રતથી દેવોના દેવ ત્રિવિક્રમ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 19

ददाति विपुलान्भोगानंते मोक्षं च नारद । आषाढशुक्लद्वादश्यां द्विजान्द्वादश भोजयेत् ॥ १९ ॥

હે નારદ, આ વિધિ વિશાળ ભોગો આપે છે અને અંતે મોક્ષ પણ આપે છે. આષાઢ શુક્લ દ્વાદશીએ બાર દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 20

मधुरान्नेन तान्पूज्य पृथग्गंधादिकैः क्रमात् । तेभ्यो वासांसि दंडांश्च ब्रह्मसूत्राणि मुद्रिकाः ॥ २० ॥

મધુર અન્નથી તેમની પૂજા કરીને, પછી ક્રમશઃ અલગ અલગ ગંધ વગેરે અર્પણ કરવું. તેમને વસ્ત્રો, દંડ, યજ્ઞોપવીત (બ્રહ્મસૂત્ર) અને મુદ્રિકાઓ પણ દાન આપવી.

Verse 21

पात्राणि च ददेद्भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति । द्वादश्यां तु नभःशुक्ले श्रीधरं पूजयेद्व्रती ॥ २१ ॥

ભક્તિપૂર્વક પાત્રો પણ દાન આપીને પ્રાર્થના કરવી—“વિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.” અને નભઃ (શ્રાવણ) શુક્લ દ્વાદશીએ વ્રતી શ્રીધર (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવી.

Verse 22

गंधाद्यैस्तत्परो भक्त्या दधिभक्तैर्द्विजोत्तमान् । संभोज्य दक्षिणा रौप्यां दत्वा नत्वा विसर्ज्जयेत् ॥ २२ ॥

તેમા તત્પર ભક્તિથી ગંધ વગેરે દ્વારા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સન્માનિત કરી, દહીં-ભાત (દધિભક્ત)થી ભોજન કરાવી, રજત દક્ષિણા આપી, નમસ્કાર કરીને સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી.

Verse 23

व्रतेनानेन देवेशः श्रीधरः प्रीयतामिति । द्वादश्यां नभस्यशुक्ले व्रती संपूज्य वामनम् ॥ २३ ॥

“આ વ્રતથી દેવેશ શ્રીધર પ્રસન્ન થાઓ” એમ પ્રાર્થના કરીને, નભસ્ય (શ્રાવણ) શુક્લ દ્વાદશીએ વ્રતીએ વિધિપૂર્વક વામનનું પૂજન કરવું.

Verse 24

तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पायसैर्द्वादशैव च । सौवर्णी दक्षिणां दत्वा विष्णुप्रीतिकरो भवेत् ॥ २४ ॥

ત્યારબાદ બાર ભાગ પાયસ (ખીર)થી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; અને સુવર્ણ દક્ષિણા અર્પણ કરવાથી તે શ્રીવિષ્ણુની પ્રીતિનું કારણ બને છે।

Verse 25

द्वादश्यामिषशुक्लायां पद्मनाभं समर्चयेत् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ २५ ॥

શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ પદ્મનાભ (શ્રીવિષ્ણુ)નું ભક્તિપૂર્વક સમર્ચન કરવું; ગંધાદિ ઉપચાર અર્પણ કરીને, તેમના સન્નિધানে દ્વિજોને ભોજન કરાવવું।

Verse 26

मधुरान्नेन वस्त्राढ्यां सौवर्णीं दक्षिणां ददेत् । व्रतेनैतेन संतुष्टः पद्मनाभो द्विजोत्तम ॥ २६ ॥

મધુર અન્ન અને ઉત્તમ વસ્ત્રો સાથે સુવર્ણ દક્ષિણા આપવી. હે દ્વિજોત્તમ! આ વ્રતથી પદ્મનાભ (વિષ્ણુ) પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 27

श्वेतद्वीपगतिं दद्याद्देहभोगांश्च वांछितान् । कार्तिके कृष्णपक्षे तु गोवत्सद्वादशीव्रतम् ॥ २७ ॥

કાર્તિકના કૃષ્ણપક્ષમાં આચરાયેલું ગોવત્સ-દ્વાદશી વ્રત શ્વેતદ્વીપની ગતિ આપે છે અને દેહધારી જીવનના ઇચ્છિત ભોગ-સુખ પણ પ્રદાન કરે છે।

Verse 28

तत्र वत्सयुतां गां तु समालिख्य सुगंधिभिः । चंदनाद्यैस्तथा पुष्पमालाभिः प्रार्च्य ताम्रके ॥ २८ ॥

ત્યાં વાછરડાંসহ ગાયનું ચિત્ર દોરી તાંબાના પાત્ર પર સ્થાપિત કરવું; પછી ચંદનાદિ સુગંધિત દ્રવ્યો અને પુષ્પમાળાઓથી તેની પૂજા કરવી।

Verse 29

पात्रे पुष्पाक्षततिलैरर्घ्यं कृत्वा विधानतः । प्रदद्यात्पादमूलेऽस्या मन्त्रेणानेन नारद ॥ २९ ॥

પુષ્પ, અક્ષત અને તલ સાથે પાત્રમાં વિધાન મુજબ અર્ઘ્ય તૈયાર કરીને, હે નારદ, આ મંત્ર ઉચ્ચારીને તેને દેવીના પાદમૂળે અર્પણ કરવું।

Verse 30

क्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३० ॥

હે ક્ષીરસાગરમાંથી પ્રગટ થયેલી દેવી, દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા નમસ્કૃત! હે સર્વદેવમયી દેવિ, સર્વ દેવોથી અલંકૃત અને પૂજિત!

Verse 31

मातर्मातर्गवां मातर्गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । ततो माषादिसंसिद्धान्वटकांश्च निवेदयेत् ॥ ३१ ॥

હે માતા, હે ગાયોની માતા, હે માતા! આ અર્ઘ્ય ગ્રહણ કરો—તમને નમસ્કાર. ત્યારબાદ માષ વગેરેમાંથી તૈયાર કરેલા વડા/વટક અર્પણ કરવાં।

Verse 32

एवं पञ्च दशैकं वा यथाविभवमात्मनः । सुरभि त्वं जगन्माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ॥ ३२ ॥

આ રીતે પોતાની શક્તિ મુજબ પાંચ, દસ અથવા એક પણ અર્પણ કરવું। હે સુરભિ, તમે જગન્માતા છો; નિત્ય વિષ્ણુપદમાં સ્થિત છો।

Verse 33

सर्वदेवमये ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३३ ॥

હે સર્વદેવમયી દેવિ, સર્વ દેવોથી અલંકૃત! મેં આપેલો આ ગ્રાસ ગ્રહણ કરીને ભક્ષણ કરો; કારણ કે આ ગ્રાસ પણ સર્વદેવમય છે।

Verse 34

मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनी । तद्दिने तैलपक्वं च स्थालीपक्वं द्विजोत्तम ॥ ३४ ॥

માતા નંદિની, મારી અભિલાષાને ફળવંતી કર. એ જ દિવસે, હે દ્વિજોત્તમ, તેલમાં પકાવેલું અને હાંડીમાં પકાવેલું અન્ન ભોગરૂપે અર્પણ કરવું.

Verse 35

गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तक्रं च वर्जयेत् । द्वादश्यामूर्जशुक्लायां देवं दामोदरं द्विज ॥ ३५ ॥

ગાયનું દૂધ, ગાયનું ઘી, દહીં અને છાશ—આ બધું ત્યજવું. ઊર્જ માસની શુક્લ દ્વાદશીએ, હે દ્વિજ, ભગવાન દામોદરનું પૂજન કરવું.

Verse 36

समभ्यर्च्योपचारैस्तु गंधाद्यैः सुसमाहितः । तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पक्वान्नेनार्कसंख्यकान् ॥ ३६ ॥

સુગંધ વગેરે ઉપચારોથી એકાગ્ર થઈને યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું. પછી તેની સમક્ષ પક્વ અન્નથી સૂર્યસંખ્યક એટલે બાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 37

ततः कुंभानपांपूर्णान्वस्त्राच्छन्नान्समर्चितान् । सपूगमोदकस्वर्णांस्तेभ्यः प्रीत्या समर्पयेत् ॥ ३७ ॥

પછી પાણીથી ભરેલા કુંભ—વસ્ત્રથી ઢાંકેલા અને સન્માનિત—તેમને આપો. સાથે સોપારી, મોદક (મીઠાઈ) અને સોનું પણ પ્રેમથી સમર્પિત કરો.

Verse 38

एवं कृते प्रियो विष्णोर्जायतेऽखिलभोगभुक् । देहांते विष्णुसायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥ ३८ ॥

આ રીતે કરવાથી તે વિષ્ણુનો પ્રિય બને છે અને સર્વ ભોગ-સમૃદ્ધિનો ઉપભોગ કરે છે. દેહાંતમાં તે વિષ્ણુ-સાયુજ્ય પામે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 39

नीराजनव्रतं चात्र गदितं तन्निबोध मे । सुप्तोत्थितं जगन्नाथमलंकृत्य निशागमे ॥ ३९ ॥

અહીં નીરાજન-વ્રત પણ કહેલું છે—મારા વચનથી તેને જાણો. રાત્રિ આવે ત્યારે, નિદ્રાથી જાગેલા જગન્નાથને અલંકૃત કરીને (આ વિધિ કરવી)।

Verse 40

अलंकृतो नवं वह्निमुत्पाद्याभ्यर्च्य मन्त्रतः । हुत्वा तत्र समुद्दीप्ते रौप्य दीपिकया मुने ॥ ४० ॥

અલંકૃત અને શુદ્ધ થઈ, નવો પવિત્ર અગ્નિ પ્રગટાવી, મંત્રોથી તેની પૂજા કરીને તેમાં આહુતિ આપવી; અને અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે, હે મુને, રજત દીપિકા વડે (નીરાજન) કરવું।

Verse 41

गंधपुष्पाद्यर्चितया जनैर्नीराजयेद्धरिम् । तत्रैवानुगतां लक्ष्मीं ब्रह्माणीं चंडिकां तथा ॥ ४१ ॥

ગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે સમ્યક પૂજા કરીને લોકોએ હરિનું નીરાજન કરવું; અને ત્યાં જ તેમની સાથે રહેલી લક્ષ્મી, તેમજ બ્રહ્માણી અને ચંડિકાનું પણ નીરાજન/સન્માન કરવું।

Verse 42

आदित्यं शंकरं गौरीं यक्षं गणपतिं ग्रहान् । मातॄः पितॄन्नगान्नागान्सर्वान्नीराजयेत्क्रमात् ॥ ४२ ॥

ક્રમ પ્રમાણે આદિત્ય, શંકર, ગૌરી, યક્ષો, ગણપતિ, ગ્રહદેવો, માતૃગણ, પિતૃગણ, પર્વતો અને નાગો—અર્થાત્ સર્વને—નીરાજન કરવું જોઈએ।

Verse 43

गवां नीराजनं कुर्यान्महिष्यादेश्च मंडलम् । नमो जयेति शब्दैश्च घंटाशंखा दिनिःस्वनैः ॥ ४३ ॥

ગાયોના નીરાજન કરવું, અને મહિષી વગેરે પશુઓ માટે રક્ષણાર્થે મંડળ બનાવવું; ‘નમો’ અને ‘જય’ના ઘોષ સાથે, ઘંટા-શંખના ગુંજનભર્યા નાદ સાથે।

Verse 44

सिंदूरालिप्तश्रृङ्गाणां चित्राङ्गाणां च वर्णकैः । गवां कोलाहले वृत्ते नीराजनमहोत्सवे ॥ ४४ ॥

નીરાજનના મહોત્સવે ગાયોનો આનંદભર્યો કોલાહલ થયો; કેટલાંકના શિંગડા સિંદૂરથી લિપ્ત, કેટલાંકના અંગો નાનાં રંગોથી ચિત્રિત—ચારે તરફ ઉત્સવી ગુંજારવ છવાયો।

Verse 45

तुरगांल्लक्षणोपेताम् गजांश्च मदविप्लुतान् । राजचिह्नानि सर्वाणि च्छत्रादीनि च नारद ॥ ४५ ॥

હે નારદ! ત્યાં શુભલક્ષણોથી યુક્ત ઘોડા, મદથી છલકતા હાથી, અને છત્ર આદિ સહિત સર્વ રાજચિહ્નો પણ (પ્રગટ) હતાં।

Verse 46

राजा पुरोधसा सार्धं मंत्रिभृत्यपरः सरः । पूजयित्वा यथान्यायं नीरज्य स्वयमादरात् ॥ ४६ ॥

ત્યારબાદ રાજા—પુરોહિત સાથે, મંત્રીઓ અને સેવકો દ્વારા પરિચરિત—વિધિ મુજબ પૂજન કરીને, પોતે આદરપૂર્વક નીરાજન (આરતી) કરવા લાગ્યો।

Verse 47

शंखतूर्यादिघोषैश्च नानारत्नविनिर्मिते । सिंहासने नवे क्लृप्ते तिष्ठेत्सम्यगलंकृतः ॥ ४७ ॥

શંખ-તૂર્ય આદિના ઘોષ વચ્ચે, નાનારત્નોથી નિર્મિત નવા તૈયાર કરાયેલા સિંહાસન પર, તે યોગ્ય રીતે અલંકૃત થઈને ઊભો રહે।

Verse 48

ततः सुलक्षणैर्युक्ता वेश्या वाथ कुलांगना । शीर्षोपरि नरेंद्रस्य तया नीराजयेच्छनैः ॥ ४८ ॥

ત્યારબાદ શુભલક્ષણોથી યુક્ત વેશ્યા અથવા કુલાંગના, રાજાના મસ્તક ઉપર ધીમે ધીમે નીરાજન (આરતી) કરે।

Verse 49

एवमेषा महासांतिः कर्तव्या प्रतिवत्सरम् । राज्ञा वित्तवतान्येन वर्षमारोग्यमिच्छता ॥ ४९ ॥

આ રીતે આ મહાશાંતિ વિધિ દર વર્ષે રાજાએ—અથવા કોઈ ધનવાન વ્યક્તિએ—વર્ષભર આરોગ્ય અને રોગમુક્તિ ઇચ્છીને અવશ્ય કરાવવી જોઈએ।

Verse 50

येषां राष्ट्रे पुरे ग्रामे क्रियते शांतिरुत्तमा । नीराजनाभिधा विप्र तद्रोगा यांति संक्षयम् ॥ ५० ॥

હે વિપ્ર! જે રાજ્ય, નગર કે ગામમાં ‘નીરાજન’ નામની ઉત્તમ શાંતિવિધિ કરવામાં આવે છે, ત્યાંના રોગો ક્ષય પામે છે।

Verse 51

द्वादश्यां मार्गशुक्लायां साध्यव्रतमनुत्तमम् । मनोभवस्तथा प्राणो नरो यातश्च वीर्यवान् ॥ ५१ ॥

માર્ગશીર્ષ શુક્લ દ્વાદશીએ ‘સાધ્ય-વ્રત’ નામનું અનુત્તમ વ્રત કરવું જોઈએ; તેનાથી મનોભવ, પ્રાણ, નર અને વીర్యવાન યાત (દેવ) પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 52

चितिर्हयो नृपश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चापि प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ॥ ५२ ॥

ચિતિ, હય, નૃપ, હંસ, નારાયણ, વિભુ, પ્રભુ અને સાધ્ય—આ રીતે આ બાર (દિવ્ય નામ/રૂપ) કીર્તિત થયા છે।

Verse 53

पूजयेद्गंधपुष्पाद्यैरेतांस्तंदुलकल्पितान् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य द्वादशात्र सुदक्षिणाः ॥ ५३ ॥

ચોખાથી રચાયેલાં આ અર્પણોનું ગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે પૂજન કરવું; ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ભોજન કરાવી અહીં બાર ઉત્તમ દક્ષિણાઓ આપવી।

Verse 54

दत्वा तेभ्यस्तु विसृजेत्प्रीयान्नारयणस्त्विति । एतस्यामेव विदितं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ ५४ ॥

તેમને વિધિપૂર્વક અર્પણ આપી પછી આદરથી વિદાય કરવી અને કહેવું—“નારાયણ પ્રસન્ન થાઓ.” આ જ પ્રસંગમાં ‘દ્વાદશ આદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ ઉપાસના પણ જણાવાઈ છે.

Verse 55

व्रतं तत्रार्चयेद्धीमानादित्यान्द्वादशापि च । धातामित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोंऽशो वरुणो भगः ॥ ५५ ॥

ત્યાં બુદ્ધિમાન વ્રતી વ્રતનું યથાવિધિ આચરણ કરે અને દ્વાદશ આદિત્યોની પણ પૂજા કરે—ધાતા, મિત્ર, અર્યમા, પૂષા, શક્ર, અંશ, વરુણ અને ભગ।

Verse 56

त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादश ईरिताः । प्रतिमासं तु शुक्लायां द्वादश्यामर्च्य यत्नतः ॥ ५६ ॥

ત્વષ્ટા, વિવસ્વાન, સવિતા અને વિષ્ણુ—આ રીતે બાર (માસિક) સ્વરૂપો કહ્યાં છે. દર મહિને શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ યત્નપૂર્વક પૂજા કરવી.

Verse 57

वर्षं नयेद्व्रतांते तु प्रतिमा द्वादशापि च । हैमीः संपूज्य विधिना भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५७ ॥

એક વર્ષ સુધી વ્રતનું પાલન કરવું; અને વ્રતના અંતે બાર સોનાની પ્રતિમાઓને વિધિપૂર્વક પૂજી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.

Verse 58

मधुरान्नैः सुसत्कृत्य प्रत्येकं चार्पयेद्व्रती । एव व्रतं नरः कृत्वा द्वादशादित्यसंज्ञकम् ॥ ५८ ॥

મધુર અન્નોથી સન્માન કરીને વ્રતીએ દરેકને અલગ અલગ અર્પણ કરવું. આ રીતે કરાયેલું વ્રત ‘દ્વાદશ આદિત્ય’ વ્રત તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 59

सूर्यलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगांश्चरं ततः । जायते भुवि धर्मात्मा मानुष्ये रोगवर्जितः ॥ ५९ ॥

સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં થોડો સમય ભોગો ભોગવી, પછી તે પૃથ્વી પર ધર્માત્મા મનુષ્યરૂપે, રોગરહિત જન્મ લે છે.

Verse 60

ततो व्रतस्य पुण्येन पुनरेव लभेद्व्रतम् । तत्पुण्येन रवेन्भित्वा मंडलं द्विजसत्तम ॥ ६० ॥

પછી તે વ્રતના પુણ્યથી તે ફરી એ જ વ્રત પ્રાપ્ત કરે છે; અને એ જ પુણ્યથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સૂર્યના મંડળને ભેદીને પરે જાય છે.

Verse 61

निरंजनं निरा कारं निर्द्वंद्वं ब्रह्म चाप्नुयात् । अत्रैवाखंडसंज्ञं च व्रतमुक्त द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥

તે નિર્મળ, નિરાકાર, નિર્દ્વંદ્વ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. હે દ્વિજોત્તમ, અહીં જ ‘અખંડ’ નામનું વ્રત જણાવાયું છે.

Verse 62

मूर्तिं निर्माय सौवर्णीं जनार्दनसमाह्वयाम् । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैस्तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ ६२ ॥

સુવર્ણની પ્રતિમા બનાવી તેમાં જનાર્દનનું આવાહન કરવું; ગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે પૂજા કરીને, તેની સમક્ષ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.

Verse 63

द्वादश प्रतिमासं तु नक्ताशीः स्याज्जितेंद्रियः । ततः समांते तां मूर्तिं समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ६३ ॥

બાર મહિના સુધી તે ઇન્દ્રિયજયી બની માત્ર રાત્રે જ ભોજન કરે. પછી વર્ષની સમાપ્તિએ વિધાનપૂર્વક તે પ્રતિમાની સમ્યક પૂજા કરે.

Verse 64

गुरवे धेनुसहितां दद्यात्संप्रार्थयेत्तथा । शतजन्मसु यत्किंचिन्मयाखंडव्रतं कृतम् ॥ ६४ ॥

ગુરુને વાછરડાંসহ ગાય દાન આપીને ભક્તિપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી—“સો જન્મોમાં મેં કરેલું જે કંઈ અખંડવ્રત છે, તેનું પુણ્ય મારા માટે પૂર્ણ અને ફળદાયી થાઓ।”

Verse 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखंडमिहास्तु मे । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्सखंडाढ्यैस्तु पायसैः ॥ ६५ ॥

હે ભગવન! તમારા પ્રસાદથી તે ફળ મારા માટે અહીં અખંડ રહે. પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, ખાંડથી સમૃદ્ધ પાયસથી તેમને તૃપ્ત કરવો।

Verse 66

द्वादशैव हि सौवर्णीं दक्षिणां प्रददेन्नमेत् । इति कृत्वा व्रतं विप्र प्रीणयित्वा जनार्दनम् ॥ ६६ ॥

દક્ષિણામાં ચોક્કસ બાર સોનાની મુદ્રાઓ આપીને પછી નમસ્કાર કરવો. આ રીતે, હે વિપ્ર! વ્રત પાળી જનાર્દનને પ્રસન્ન કરવાથી વિધિ પૂર્ણ થાય છે।

Verse 67

सौवर्णेन विमानेन याति विष्णोः परं पदम् । पौषस्य कृष्णद्वादश्यां रूपव्रतमुदीरितम् ॥ ६७ ॥

તે સોનાના વિમાનમાં આરોહણ કરીને વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે. પૌષ માસની કૃષ્ણ દ્વાદશીએ કરવાનું ‘રૂપ-વ્રત’ એમ પ્રખ્યાત છે।

Verse 68

दशम्यां विधिवत्स्नात्वा गृह्णीयाद्गोमयं व्रती । श्वेताया वैकवर्णाया अन्तरिक्षगतं द्विज ॥ ६८ ॥

દશમીએ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને વ્રતી ગોમય ગ્રહણ કરે—હે દ્વિજ! તે શ્વેત અથવા એકવર્ણ ગાયનું હોવું જોઈએ, અને તેને જાણે અંતરિક્ષસ્થ (અસ્પર્શિત) હોય તેમ શુદ્ધ માનવામાં આવે છે।

Verse 69

अष्टोत्तरशतं तेन पिंडिकाः कल्प्य नारद । शोषयेदातपे धृत्वा पात्रे ताम्रेऽथ मृन्मये ॥ ६९ ॥

હે નારદ! તે દ્રવ્યથી અષ્ટોત્તરશત નાનાં પિંડિકા બનાવી, તેને તાંબાના પાત્રમાં અથવા માટીના પાત્રમાં મૂકી ધુપમાં સુકવવા જોઈએ।

Verse 70

एकादश्यां सोपवासः समभ्यर्च्य विधानतः । सौवर्णीं प्रतिमां विष्णोर्निशायां जागरं चरेत् ॥ ७० ॥

એકાદશીએ ઉપવાસ રાખીને વિધાન મુજબ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવી; અને વિષ્ણુની સુવર્ણ પ્રતિમા અર્પણ/સ્થાપિત કરીને રાત્રિ જાગરણ કરવું।

Verse 71

सुमंगलैर्गीतवाद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिः । ततः प्रभाते द्वादश्यां तिलपात्रोपरि स्थिताम् ॥ ७१ ॥

મંગલ ગીત-વાદ્ય, સ્તોત્રપાઠ અને જપ વગેરે દ્વારા; પછી દ્વાદશીના પ્રભાતે તલથી ભરેલા પાત્ર ઉપર સ્થિત (તેની) પૂજા કરવી।

Verse 72

अंबुपूर्णे घटे न्यस्य पूजयेदुपचारकैः । ततोऽग्निं नवमुत्पाद्य काष्ठसंघर्षणादिभिः ॥ ७२ ॥

જળથી ભરેલા ઘટમાં (તેને) સ્થાપિત કરીને ઉપચારોથી પૂજા કરવી. ત્યારબાદ કાષ્ઠઘર્ષણ વગેરે વિધિથી નવી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરવી।

Verse 73

तं समभ्यर्च्य विधिवदेकैकां पिंडिकां सुधीः । होमयेत्सतिलाज्यां च द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ७३ ॥

તેમને વિધાન મુજબ પૂજીને, વિદ્વાન સાધકે દ્વાદશાક્ષર મંત્ર જપતા જપતા તલમિશ્રિત ઘી સાથે દરેક પિંડિકા એક એક કરીને હોમ કરવી।

Verse 74

वैष्णव्याथ च पूरणां च शतमष्टोत्तर ततः । भोजयेत्पायसैर्विप्रान्प्रीत्या सुस्निग्धमानसः ॥ ७४ ॥

ત્યારબાદ વૈષ્ણવ-સંબંધિત અનુષ્ઠાન તથા એકસો આઠ પુરાણિક અર્પણ/પાઠ પૂર્ણ કરીને, પ્રીતિથી સ્નિગ્ધ થયેલા હૃદયથી બ્રાહ્મણોને પાયસ (ખીર) વડે આનંદપૂર્વક ભોજન કરાવવું।

Verse 75

सहितां च घटेनैव प्रतिमां गुरवऽपेयेत् । विप्रेभ्यो दक्षिणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसर्जयेत् । नरो वा यदि वा नारी व्रतं कृत्वैवमादरात् ॥ ७५ ॥

ઘટ (કલશ) સહિત પ્રતિમાને ગુરુને વિધિવત્ સમર્પિત કરવી। પછી પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપી, નમસ્કાર કરીને વિસર્જન કરવું। પુરુષ હોય કે સ્ત્રી—જે આ રીતે આદરથી વ્રત કરે…

Verse 76

लभते रूपसौभाग्यं नात्र कार्या विचारणा । सहस्ये शुक्लपक्षे तु सुजन्मद्वादशीव्रतम् ॥ ७६ ॥

તે રૂપ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં શંકા કરવાની જરૂર નથી। સહસ્ય માસના શુક્લપક્ષમાં ‘સુજનમ-દ્વાદશી’ વ્રત કરવાનું વિધાન છે।

Verse 77

स्नात्वा विधानेन गृह्णोयाद्वार्षिकव्रतम् । पीत्वा गश्रृंगवार्यादौ तां च कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ७७ ॥

વિધિ મુજબ સ્નાન કરીને વાર્ષિક વ્રત ગ્રહણ કરવું। પછી શરૂઆતમાં ગશૃંગ વગેરેનું જળ આચમન કરીને, તે પવિત્ર સ્થાનની પ્રદક્ષિણા પણ કરવી।

Verse 78

प्रतिमासं ततः शुक्लेद्वादश्यां दानमाचरेत् । घृतप्रस्थं तच्चतुष्कं क्रमाद्वीहेर्यवस्य च ॥ ७८ ॥

ત્યારબાદ દર મહિને શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ દાન કરવું। એક પ્રસ્થ ઘી દાનમાં આપવું, અને તેમ જ ક્રમશઃ ચાર માપ ચોખા તથા જવ પણ દાનમાં આપવા।

Verse 79

द्विरक्तिकं हेम तिलाढकार्द्धं पयसां घटम् । रौप्यस्य माषमेकं च तृप्तिकृन्मिष्टपक्वकम् ॥ ७९ ॥

બે રક્તિકા મૂલ્યનું સોનું, તલનો અડધો આઢક, દૂધથી ભરેલો ઘડો, ચાંદીનો એક માષ અને તૃપ્તિ કરાવતું મિષ્ટાન્ન-પક્વાન્ન અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 80

छत्रं माषार्धहेम्नश्च प्रस्थं फाणितमुत्तमम् । चंदनं पलिकं वस्त्रं पंचहस्तोन्मितं तनुम् ॥ ८० ॥

છત્ર, અડધો માષ વજનનું સોનું, ઉત્તમ ફાણિતનો એક પ્રસ્થ, એક પલ ચંદન અને પાંચ હસ્ત લાંબું સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર—આ દાન વિધિપૂર્વક આપવું જોઈએ.

Verse 81

एवं तु मासिकं दानं कृत्वा प्राश्य यथाक्रमम् । गोमूत्रं जलमाज्यं वा पक्त्वा शाकं चतुर्विधम् ॥ ८१ ॥

આ રીતે માસિક દાન કરીને, નિર્ધારિત ક્રમ પ્રમાણે ભોજન કરવું; અને ગોમૂત્ર, પાણી અથવા ઘી—એમાંથી કોઈ એકથી ચાર રીતે શાક રાંધીને તે મુજબ સેવન કરવું.

Verse 82

दधियुक्तं च यावान्नं तिलाज्यं शर्करान्विताम् । दर्भांबुक्षीरमुदितं प्राशनं प्रतिमासिकम् ॥ ८२ ॥

દહીંયુક્ત જવ-અન્ન, ઘી સાથે તલ અને શર્કરા મળેલું, તેમજ દર્ભજળ અને દૂધનું જણાવ્યા મુજબ સેવન—આ પ્રતિમાસનું નિર્ધારિત પ્રાશન છે.

Verse 83

एवं कृतव्रतो वर्षं सौवर्णीं प्रतिमां रवेः । कृत्वा वै ताम्रपात्रस्थां न्यस्याभ्यर्च्य विधानतः ॥ ८३ ॥

આ રીતે એક વર્ષ વ્રત પાળીને, રવિદેવની સોનાની પ્રતિમા બનાવી, તેને તાંબાના પાત્ર પર મૂકી; પછી વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા કરીને સમ્યક પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 84

गुरवे धेनुसहितां प्रत्यर्प्य प्रणमेत्पुरः । विप्रान्द्रादश संभोज्य तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ८४ ॥

ગુરુને ગાય (યોગ્ય ઉપકરણો સહિત) અર્પણ કરીને તેમના સમક્ષ પ્રણામ કરવો. પછી બાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી તેમને વિધિપૂર્વક દક્ષિણા આપવી.

Verse 85

एवं कृतव्रतो विप्र जन्माप्नोत्युत्तमे कुले । निरोगो धनधान्याढ्यो भवेच्चाविकलेद्रियः ॥ ८५ ॥

હે વિપ્ર! જે આ રીતે વ્રત કરે છે તે ઉત્તમ કુળમાં જન્મ પામે છે; નિરોગી, ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ અને ઇન્દ્રિયો અખંડિત રહે છે.

Verse 86

माघस्य शुक्लद्वादश्यां शालग्रामशिलां द्विज । अभ्यच्य विधिवद्भक्त्या सुवर्णं तन्मुखे न्यसेत् ॥ ८६ ॥

હે દ્વિજ! માઘ માસની શુક્લ દ્વાદશીએ શાલગ્રામ-શિલાનું વિધિવત્ ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરીને તેના મુખમાં સુવર્ણ મૂકવું.

Verse 87

तां स्थाप्य रौप्यपात्रे तु सितवस्त्रयुगावृताम् । प्रदद्याद्वेदविदुषे तं हि संभोजयेत्ततः ॥ ८७ ॥

તેને રજત પાત્રમાં સ્થાપી, શ્વેત વસ્ત્રની જોડીથી ઢાંકી, વેદવિદ્વાનને દાન આપવું; પછી તે વિદ્વાનને વિધિપૂર્વક ભોજન કરાવવું.

Verse 88

पायसान्नेन खंडाज्यसहितेन हितेन च । एवं कृत्वैकभक्तः सन्विष्णु चिंतनतत्परः ॥ ८८ ॥

ખાંડ અને ઘી સહિત હિતકારક પાયસ અન્ન ભોજન કરવું. આમ કરીને તે દિવસે એકભક્ત રહી ભગવાન વિષ્ણુના ચિંતનમાં તત્પર રહેવું.

Verse 89

वैष्णवं लभते धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । अंत्ये सितायां द्वादश्यां सौवर्णीं प्रतिमां हरेः ॥ ८९ ॥

અહીં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવી અંતે વૈષ્ણવ ધામ પ્રાપ્ત થાય છે. શુક્લ પક્ષની અંતિમ દ્વાદશીએ શ્રીહરિની સુવર્ણ પ્રતિમા અર્પણ કરવી જોઈએ.

Verse 90

अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्दद्याद्वेदविदे द्विज । द्विषट्कसंख्यान्विप्रांश्च भोजयित्वा च दक्षिणाम् ॥ ९० ॥

સુગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે પૂજન કરીને વેદવિદ્ દ્વિજ બ્રાહ્મણને દાન આપવું. અને બાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી દક્ષિણા પણ અર્પણ કરવી.

Verse 91

दत्वा विसर्जयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बांधवैः । त्रिस्पृशोन्मीलिनी पक्षवर्द्धिनी वंजुली तथा ॥ ९१ ॥

વિધિ મુજબ દાન આપી પછી વિસર્જન કરવું; ત્યારબાદ પોતાના બંધુઓ સાથે પોતે ભોજન કરવું. આ વ્રતને ત્રિસ્પૃશા, ઉન્મીલિની, પક્ષવર્ધિની તથા વંજુલી પણ કહે છે.

Verse 92

जया च विजया चैव जयंती चापराजिता । एता अष्टौ सदोपोष्या द्वादश्यः पापहारिकाः ॥ ९२ ॥

જયા, વિજયા, જયંતી અને અપરાજિતા—આ રીતે આઠ દ્વાદશીઓ હંમેશાં વિધિપૂર્વક ઉપવાસથી પાળવા યોગ્ય છે; દ્વાદશી પાપહારી છે.

Verse 93

श्रीनारद उवाच । कीदृशं लक्षणं ब्रह्मन्नेतासां किं फलं तथा । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व याश्चन्याः पुण्यदायिकाः ॥ ९३ ॥

શ્રી નારદ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન્! આ વ્રતોના લક્ષણો કેવા છે અને તેમનું ફળ શું છે? તેમજ અન્ય પુણ્યદાયી આચારો હોય તો તે બધું મને કહો.

Verse 94

सूत उवाच । इत्थं सनातनः पृष्टो नारदेन द्विजोत्तमः । प्रशस्य भ्रातरं प्राह महाभागवतं मुनिः ॥ ९४ ॥

સૂતજી બોલ્યા—નારદે આ રીતે પૂછતાં દ્વિજોત્તમ સનાતન, મહાભાગવત મુનિ, પોતાના ભાઈની પ્રશંસા કરીને બોલ્યા।

Verse 95

सनातन उवाच । साधु पृष्टं त्वया भ्रातः साधूनां संशयच्छिदा । वक्ष्ये महाद्वादशीनां लक्षणं च फलं पृथक् ॥ ९५ ॥

સનાતન બોલ્યા—હે ભ્રાતઃ, તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે; તે સાધુઓના સંશયો કાપે છે. હું મહાદ્વાદશીઓના લક્ષણ અને ફળ અલગ અલગ કહું છું।

Verse 96

एकादशी निवृत्ता चेत्सूर्यस्योदयतः पुरा । तदा तु त्रिस्पृशा नाम द्वादशी सा महाफला ॥ ९६ ॥

જો સૂર્યોદય પહેલાં જ એકાદશી તિથિ સમાપ્ત થાય, તો તે દ્વાદશી ‘ત્રિસ્પૃશા’ કહેવાય છે અને મહાફળદાયી છે।

Verse 97

अस्यामुपोष्य गोविन्दं यः पूजयति नारद । अश्वमेधसहस्रस्य फलं लभते ध्रुवम् ॥ ९७ ॥

હે નારદ, જે આ દિવસે ઉપવાસ કરીને ગોવિંદની પૂજા કરે છે, તે નિશ્ચયે સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે।

Verse 98

यदारुणोदये विद्धा दशम्यैकादशी तिथिः । तदा तां संपरित्यज्य द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ ९८ ॥

જ્યારે અરુણોદય સમયે એકાદશી તિથિ દશમીથી વિદ્ધ (મિશ્રિત) હોય, ત્યારે તે એકાદશી ત્યજીને દ્વાદશી પર ઉપવાસ કરવો જોઈએ।

Verse 99

तत्रेष्ट्वा वासुदेवाख्यं सम्यक्पूजाविधानतः । राजसूयसहस्रस्य फलमुन्मीलिते लभेत् ॥ ९९ ॥

ત્યાં પૂજાવિધાન મુજબ વાસુદેવ નામના પ્રભુની યથાવત્ આરાધના કરીને, જાગૃતિ પ્રાપ્ત થતાં સહસ્ર રાજસૂય યજ્ઞ જેટલું પુણ્યફળ મેળવે છે।

Verse 100

यदोदये तु सवितुर्याम्या त्वेकादशीं स्पृशेत् । तदा वंजुलिकाख्यां तु तां त्यक्त्वोपोषयेत्सदा ॥ १०० ॥

પરંતુ સૂર્યોદય સમયે જો યામ્યા તિથિ એકાદશીને સ્પર્શ કરે, તો ‘વંજુલિકા’ નામની તે એકાદશી ત્યજીને યોગ્ય દિવસે જ હંમેશાં ઉપવાસ કરવો જોઈએ।

Verse 101

अस्यां संकर्षणं देवं गंधाद्यैरुपचारकैः । पूजयेत्सततं भक्त्या सर्वस्याभयदं परम् ॥ १०१ ॥

આ વ્રતમાં ગંધ વગેરે ઉપચારોથી ભક્તિપૂર્વક સતત સંકર્ષણ દેવની પૂજા કરવી જોઈએ; તેઓ પરમ છે અને સર્વને અભય આપનાર છે।

Verse 102

एषा महाद्वादशी तु सर्वक्रतुफलप्रदा । सर्वपापहरा प्रोक्ता सर्वसंपत्प्रदायिनी ॥ १०२ ॥

આ મહાદ્વાદશી સર્વ યજ્ઞોના ફળ આપનારી છે; તેને સર્વ પાપ હરનારી અને સર્વ સંપત્તિ આપનારી કહેવાઈ છે।

Verse 103

कुहूराके यदा वृद्धे स्यातां विप्र यदा तदा । पक्षवर्द्धनिका नाम द्वादशी सा महाफला ॥ १०३ ॥

હે વિપ્ર! જ્યારે કુહૂ અને રાકા બંને વૃદ્ધ અવસ્થામાં હોય, ત્યારે તે દ્વાદશી ‘પક્ષવર્ધ્ધનિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે અને મહાફળ આપે છે।

Verse 104

तस्यां संपूजयेद्देवं प्रद्युम्नं जगतां पतिम् । सर्वैश्वर्य्यप्रदं साक्षात्पुत्र पौत्रविवर्धनम् ॥ १०४ ॥

તે પવિત્ર અવસરે જગત્પતિ દેવ પ્રદ્યુમ્નનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ; તેઓ પ્રત્યક્ષ સર્વ ઐશ્વર્ય આપે છે અને પુત્ર-પૌત્રની વૃદ્ધિ કરે છે।

Verse 105

यदा तु धवले पक्षे द्वादशी स्यान्मधान्विता । तदा प्रोक्ता जया नाम सर्वशत्रुविनाशिनी ॥ १०५ ॥

જ્યારે શુક્લ પક્ષમાં દ્વાદશી મધુ (ચૈત્ર) માસ સાથે આવે, ત્યારે તે વ્રત ‘જયા’ કહેવાય છે; તે સર્વ શત્રુઓનો નાશ કરનાર છે।

Verse 106

अस्यां संपूजयेद्देवमनिरुद्धं रमापतिम् । सर्वकामप्रदं नॄणां सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ १०६ ॥

આ અવસરે રમાપતિ ભગવાન અનિરુદ્ધનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ; તેઓ મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે છે અને સર્વ સૌભાગ્ય દાન કરે છે।

Verse 107

श्रवणर्क्षयुता चेत्स्याद्द्वादशी धवले दले । तदा सा विजया नाम तस्यामचेद्गदाधरम् ॥ १०७ ॥

જો શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી શ્રવણ નક્ષત્ર સાથે યુક્ત હોય, તો તે ‘વિજયા’ કહેવાય; તે દિવસે ગદાધર (વિષ્ણુ)નું પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 108

सर्वसौख्यप्रदं शश्वत्सर्वभोगपरायणम् । सर्वतीर्थफलं विप्र तां चोपोष्याप्नुयान्नरः ॥ १०८ ॥

હે વિપ્ર! આ વ્રત સદૈવ સર્વ સુખ આપનાર, સર્વ ધર્મ્ય ભોગો તરફ દોરી જનાર અને સર્વ તીર્થફળ સમાન છે; તેનું ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 109

यदा स्याच्च सिते पक्षे प्राजापत्यर्क्षसंयुता । द्वादशी सा महापुण्या जयंती नामतः स्मृता ॥ १०९ ॥

જ્યારે શુક્લ પક્ષમાં પ્રાજાપત્ય નક્ષત્રના સંયોગથી દ્વાદશી આવે, ત્યારે તે દ્વાદશી અતિ મહાપુણ્યદાયિની બની ‘જયંતી’ નામે સ્મરાય છે।

Verse 110

यस्यां समर्च्चयेद्देवं वामनं सिद्धिदं नृणाम् । उपोषितैषा विप्रेंद्र सर्वव्रतफलप्रदा ॥ ११० ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! તે (જયંતી) દ્વાદશીએ ઉપવાસ કરીને મનુષ્યોને સિદ્ધિ આપનાર ભગવાન વામનનું યથાવિધિ પૂજન કરવાથી, આ વ્રત સર્વ વ્રતોનું ફળ આપે છે।

Verse 111

सर्वदानफला चापि भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । यदा तु स्यात्सिते पक्षे द्वादशी जीवभान्विता ॥ १११ ॥

આ (વ્રત) સર્વ દાનનું ફળ આપે છે અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્ને પ્રદાન કરે છે. અને જ્યારે શુક્લ પક્ષમાં દ્વાદશી ગુરુ અને સૂર્યના સંયોગથી યુક્ત થાય, ત્યારે તે વિશેષ ફળદાયિની બને છે।

Verse 112

तदापराजिता प्रोक्ता सर्वज्ञानप्रदायिनी । अस्यां समर्चयेद्देवं नारायणमनामयम् ॥ ११२ ॥

ત્યારે તે ‘અપરાજિતા’ કહેવાય છે, જે સર્વ જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે. તેમાં નિરામય ભગવાન નારાયણનું વિધિપૂર્વક સમ્યક્ પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 113

संसारपाशविच्छित्तिकारकं ज्ञानसागरम् । अस्यास्तूपोषणादेव मुक्तः स्याद्विप्र भोजनः ॥ ११३ ॥

આ (ઉપદેશ/પુરાણ) સંસારના પાશોને કાપનાર જ્ઞાનસાગર છે. તેના સ્તૂપનું માત્ર પોષણ-સંભાળ કરવાથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવનાર પણ મુક્ત થાય છે।

Verse 114

यदा त्वाषाढशुक्लायां द्वादश्यां मैत्रभं भवेत् । तदा व्रतद्वयं कार्य्यं न दोषोऽत्रैकदैवतम् ॥ ११४ ॥

જ્યારે આષાઢ શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી મૈત્ર નક્ષત્રયુક્ત થાય, ત્યારે બંને વ્રતો કરવાં; આ સંયુક્ત વિધિમાં એક જ અધિદેવતા માનવામાં દોષ નથી।

Verse 115

श्रवणर्क्षयुतायां च द्वादश्यां भाद्रशुक्लके । ऊर्ज्जे सितायां द्वादश्यामंत्यभे च व्रतद्वयम् ॥ ११५ ॥

ભાદ્રપદ શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી શ્રવણ નક્ષત્રયુક્ત હોય, અને ઊર્જ (આશ્વિન) શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી અંત્ય નક્ષત્ર (રેવતી)માં પડે—આ બંને પ્રસંગે બે અલગ વ્રતો કરવાં જોઈએ।

Verse 116

एताभ्योऽन्त्र विप्रेंद्र द्वादश्यामेकभुक्तकम् । निसर्गतः समुद्दिष्टं व्रतं पातकनाशनम् ॥ ११६ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! આ વ્રતોમાં દ્વાદશીનું ‘એકભુક્ત’ (એક વખત ભોજન) વ્રત સ્વભાવથી જ પાપનાશક કહેવાયું છે।

Verse 117

एकादश्या व्रतं नित्यं द्वादश्याः सहितं यतः । नोद्यापनमिहोद्दिष्टं कर्त्तव्यं जीविताविधि ॥ ११७ ॥

એકાદશીનું વ્રત દ્વાદશી સહિત નિત્ય કરવાનું હોવાથી અહીં અલગ ઉદ્યાપન (સમાપનવિધિ) જણાવેલ નથી; તેને જીવનભર નિયમરૂપે કરવું જોઈએ।

Verse 118

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने पूर्वभागे चतुर्थपादे द्वादशमासस्य द्वादशीव्रतनिरूपणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના બૃહદુપાખ્યાનમાં, પૂર્વભાગના ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશ માસની દ્વાદશી-વ્રત-નિરૂપણ’ નામનો એકસો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।