The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
સનાતન નારદને એકાદશી વ્રતની પ્રમાણિત રીત સમજાવે છે—ફૂલોથી શોભિત મંડપ તૈયાર કરવો, નિયમપૂર્વક સ્નાન, મંત્રોથી વિષ્ણુપૂજન, હોમ, પ્રદક્ષિણા, સ્તોત્રપાઠ, સંગીત, સાષ્ટાંગ પ્રણામ, જયઘોષ અને રાત્રિ જાગરણ। ત્યારબાદ બારેય મહિનાની એકાદશીઓ અને દ્વાદશી પારણની રીતો જણાવાય છે—સામાન્ય રીતે ષોડશોપચાર પૂજા, બ્રાહ્મણભોજન અને દક્ષિણાદાન; ફળરૂપે પાપનાશ, સમૃદ્ધિ, સંતાન અને વૈકુંઠપ્રાપ્તિનું વચન છે। વરૂથિનીમાં સોનું-અન્ન-ગોદાન વગેરે દાનવિશેષ, નિર્જલાનું પુણ્ય ચોવીસ એકાદશી સમાન, યોગિનીની દાનમહિમા, શયની એકાદશીમાં પ્રતિષ્ઠા અને પુરુષસૂક્તપૂજા દ્વારા ચાતુર્માસ્ય પ્રવેશ, અને પ્રબોધિનીમાં વૈદિક મંત્રોથી ‘જાગરણ’ વિધિ તથા ઉત્સવી અર્પણો વર્ણવાય છે। અંતે દશમી–એકાદશી–દ્વાદશી ત્રણ દિવસના નિયમો—આહાર ઘટાડો, વાસણ/આહાર નિષેધ, સત્ય-અહિંસા-શુચિતા, નિંદા અને વિષયાસક્તિનો ત્યાગ—નક્કી કરવામાં આવ્યા છે।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥ १ ॥
સનાતન બોલ્યા— હે મુને! એકાદશીએ સંયમિત થઈ નિરાહાર રહેવું; અને નાનાવિધ પુષ્પોથી શોભિત, શુભ તથા વિચિત્ર મંડપ રચવો.
Verse 2
स्रात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः ॥ २ ॥
વિધિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્નાન કરીને, ઉપવાસયુક્ત અને ઇન્દ્રિયજિત બની, શ્રદ્ધાથી સુસમાહિત ચિત્તે ભગવાન વિષ્ણુની વિધિવત પૂજા કરવી।
Verse 3
उपचारैर्बहुविधैर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः । स्तोत्रपाठैर्बहुविधैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥
બહુવિધ ઉપચારોથી, જપ, હોમ અને પ્રદક્ષિણાથી, તેમજ વિવિધ સ્તોત્રપાઠ અને મનોહર ગીત-વાદ્યથી (પ્રભુની) પૂજા કરવી।
Verse 4
दंडवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा याति विष्णोः परं पदम् ॥ ४ ॥
દંડવત્ પ્રણામોથી, મનોહર ‘જય’ શબ્દોથી, અને રાત્રે જાગરણ કરીને, તે વિષ્ણુના પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 5
चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासो नरोत्तमः । कृत्वा च नियमान्सर्वान्वक्ष्यमाणान्दिनत्रये ॥ ५ ॥
ચૈત્ર માસની શુક્લ એકાદશીએ, હે નરોત્તમ, ઉપવાસ રાખવો; અને આગળ કહેનારા સર્વ નિયમો ગ્રહણ કરીને ત્રણ દિવસ સુધી પાલન કરવું।
Verse 6
द्वादश्यामर्चयेद्भक्तया वासुदेवं सनातनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य बांधवान् ॥ ६ ॥
દ્વાદશીએ ભક્તિથી સનાતન વાસુદેવને ષોડશોપચારોથી અર્ચન કરવું; ત્યારબાદ બાંધવોને ભોજન કરાવવું।
Verse 7
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ । इयं तु कामदा नाम सर्वपातकनाशिनी ॥ ७ ॥
તેમને દક્ષિણા આપી આદરપૂર્વક વિદાય કરીને પછી પોતે ભોજન કરવું. આ વિધિ ‘કામદા’ નામે ઓળખાય છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 8
भुक्तिमुक्तिप्रदा विप्र भक्त्या सम्यगुपोषिता । वैशाखकृष्णैकादश्यां समुपोष्य विधानतः ॥ ८ ॥
હે વિપ્ર! વૈશાખ માસની કૃષ્ણ એકાદશીએ વિધાન મુજબ ભક્તિપૂર્વક આ ઉપવાસ યોગ્ય રીતે કરવાથી તે ભોગ અને મોક્ષ—બંને આપે છે.
Verse 9
वरूथिनीं परदिने पूजयेन्मृधुसूदनम् । स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानमत्र प्रशस्यते ॥ ९ ॥
વરૂથિનીના બીજા દિવસે મધુસૂદન (ભગવાન વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવી. આ પ્રસંગે સોનું, પક્વ અન્ન, કન્યા (ધર્માનુસાર) અને ગાયનું દાન વિશેષ પ્રશંસનીય છે.
Verse 10
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः । सर्वपाप विनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम् ॥ १० ॥
નિયમમાં તત્પર રહી જે નર વર્થિની વ્રત કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વૈષ્ણવ પદ—ભગવાન વિષ્ણુનું પરમ ધામ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 11
वैशाखशुक्लैकादश्यां समुपोष्य च मोहिनीम् । स्नात्वा परेऽह्नि संपूज्य गंधाद्यैः पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥
વૈશાખ માસની શુક્લ એકાદશીએ મોહિની એકાદશીનું ઉપવાસ કરવું. પછી બીજા દિવસે સ્નાન કરીને ગંધ વગેરે ઉપચારોથી પુરુષોત્તમ (ભગવાન વિષ્ણુ)ની વિધિવત પૂજા કરવી.
Verse 12
संभोज्य विप्रान्मुच्येत पातकेभ्यो न संशयः । ज्येष्ठस्य कृष्णकादश्यां समुपोष्य परां नृप ॥ १२ ॥
વિપ્રોને ભોજન કરાવવાથી નિઃસંદેહ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જ્યેષ્ઠ માસની કૃષ્ણપક્ષ એકાદશીએ પૂર્ણ ઉપવાસ કરવાથી પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 13
द्वादश्यां नैत्यिकं कृत्वा समभ्यर्च्य त्रिविक्रमम् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
દ્વાદશીના દિવસે નિત્યકર્મ કરીને ત્રિવિક્રમ (ભગવાન વિષ્ણુ)ની વિધિવત્ પૂજા કરવી. પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ભોજન કરાવી તેમને દક્ષિણા પણ આપવી.
Verse 14
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलां समुपोष्य तु ॥ १४ ॥
જ્યેષ્ઠ માસની શુક્લપક્ષ એકાદશીએ નિર્જલા ઉપવાસ કરનાર મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
उदयादुदयं यावद्भास्करस्य द्विजोत्तम । प्रभाते कृतनित्यस्तु द्वादश्यामुपचारकैः ॥ १५ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, ભાસ્કરના એક ઉદયથી બીજા ઉદય સુધી (વ્રત રાખીને), પ્રભાતે નિત્યકર્મ કરીને દ્વાદશીએ ઉપચારসহ (પ્રભુનું) પૂજન કરવું.
Verse 16
ह्यषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् संभोज्य भक्तितः । चतुर्विंशैकादशीनां फलं यत्तत्समाप्नुयात् ॥ १६ ॥
હૃષીકેશ (ભગવાન વિષ્ણુ)ની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરીને અને વિપ્રોને શ્રદ્ધાથી ભોજન કરાવી, ચોવીસ એકાદશી વ્રતોનું જે ફળ કહેવાયું છે તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 17
आषाढकृष्णैकादश्यां योगिनीं समुपोष्य वै । नारायणं समभ्यर्च्य द्वादश्यां कृतनित्यकः ॥ १७ ॥
આષાઢ કૃષ્ણપક્ષની યોગિની એકાદશીએ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવો; નારાયણની પૂજા કરીને દ્વાદશીએ નિત્યકર્મ કરવું।
Verse 18
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । सर्वदानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ १८ ॥
પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી અને તેમને દક્ષિણા આપી, સર્વ દાનનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને તે વિષ્ણુના મંદિર-ધામમાં આનંદિત થાય છે।
Verse 19
आषाढशुक्लैकादश्यां यद्विधानं श्रृणुष्व तत् । उपोष्य तस्मिन् दिवसे विधिवन्मंडपे शुभे ॥ १९ ॥
હવે આષાઢ શુક્લપક્ષની એકાદશીનું વિધાન સાંભળો. તે દિવસે ઉપવાસ કરીને, શુદ્ધ અને શુભ મંડપમાં વિધિપૂર્વક કર્મ કરવું।
Verse 20
स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदांबुजैः । लसच्चतुर्भुजामग्र्यां कांचनीं वाथ राजतीम् ॥ २० ॥
શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરનાર તેજસ્વી ચતુર્ભુજ વિષ્ણુની શ્રેષ્ઠ પ્રતિમા—સોનાની કે ચાંદીની—સ્થાપિત કરવી।
Verse 21
पीतांबरधरां शुभ्रे पर्य्यंके स्वास्तृते द्विज । ततः पंचामृतैः स्नाप्य मन्त्रैः शुद्धजलेन च ॥ २१ ॥
હે દ્વિજ! પીતાંબરધારી (દેવતાને) શુદ્ધ રીતે પાથરેલા સ્વચ્છ પલંગ પર સ્થાપિત કરો; પછી પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી, મંત્રો સાથે શુદ્ધ જળથી પણ અભિષેક કરો।
Verse 22
पौरुषेणैव सूक्तेन ह्युपचारान् प्रकल्पयेत् । नीराजनांतान्पाद्यादींस्ततः संप्रार्थयेद्धरिम् ॥ २२ ॥
માત્ર પૌરુષસૂક્તથી જ પાદ્યાદિથી લઈને નીરાજન સુધીના ઉપચાર વિધિપૂર્વક ગોઠવી અર્પણ કરવાં; ત્યારબાદ ભક્તિથી હરિની પ્રાર્થના કરવી।
Verse 23
सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ २३ ॥
હે જગન્નાથ! તમે સૂઈ જાઓ ત્યારે આ આખું જગત સૂઈ જાય છે; અને તમે જાગો ત્યારે ચર-અચર સહિત સર્વ જગત જાગૃત થાય છે।
Verse 24
इति संप्रार्थ्य देवाग्रे चातुर्मास्यप्रचोदितान् । नियमांस्तु यथाशक्ति गृह्णीयाद्भक्तिमान्नरः ॥ २४ ॥
આ રીતે ભગવાનના સમક્ષ પ્રાર્થના કરીને, ભક્તિમાન પુરુષે ચાતુર્માસ્ય માટે નિર્ધારિત નિયમો પોતાની શક્તિ મુજબ સ્વીકારવા જોઈએ।
Verse 25
ततः प्रभाते द्वादश्यां समर्चेच्छेषशायिनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ २५ ॥
પછી દ્વાદશીના પ્રભાતે શેષશાયી વિષ્ણુનું ષોડશ ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું।
Verse 26
प्रतोष्य दक्षिणाभिश्च स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥ २६ ॥
દક્ષિણાથી (ઋત્વિજોને) સંતોષી, વાણી-સંયમ રાખીને પોતે ભોજન કરે; ત્યારથી, હે વિપ્રેન્દ્ર, દરરોજ ગંધ આદિથી પૂજન કરવું।
Verse 27
कृत्वैवं विधिना विप्र देवस्य शयनीव्रतम् । भुक्तिमुक्तियुतो मर्त्यो भवेद्विष्णोः प्रसादतः ॥ २७ ॥
હે વિપ્ર! આ વિધિ પ્રમાણે દેવના શયની-વ્રતનું આચરણ કરનાર મનુષ્ય વિષ્ણુના પ્રસાદથી ભોગ અને મોક્ષ—બંને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 28
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । कामिकां समुपोष्यैव नियमेन नरोत्तम ॥ २८ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! શ્રાવણના કૃષ્ણપક્ષની એકાદશીએ ઉત્તમ પુરુષે નિયમ-સંયમથી કામિકા એકાદશીનું ઉપવાસ કરવું જોઈએ.
Verse 29
द्वादश्यां कृतनित्यस्तु श्रीधरं पूजयेद्धरिम् । उपचारैः षोडश भिस्ततः संभोज्य वै द्विजान् ॥ २९ ॥
દ્વાદશીએ નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને હરિ શ્રીધરનું ષોડશોપચારથી પૂજન કરવું; ત્યારબાદ દ્વિજોને વિધિપૂર્વક ભોજન કરાવવું.
Verse 30
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत बांधवैः । एवं यः कुरुते विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम् ॥ ३० ॥
તેમને દક્ષિણા આપી વિધિપૂર્વક વિદાય કરીને, પછી બંધુઓ સાથે ભોજન કરવું. આ રીતે કરનાર ઉત્તમ વિપ્રકામિકા-વ્રતનું પાલન કરે છે.
Verse 31
स सर्वकामाँल्लब्ध्वेह याति विष्णोः परं पदम् । एकादश्यां नभःशुक्ले पवित्रां समुपोष्य वै ॥ ३१ ॥
તે અહીં સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરીને વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે—નભ (ભાદ્રપદ)ના શુક્લપક્ષની એકાદશીએ પવિત્ર ઉપવાસ કરવાથી.
Verse 32
द्वादश्यां नियतो भूत्वा पूजयेच्च जनार्दनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ ३२ ॥
દ્વાદશીના દિવસે નિયમિત બની, સોળ ઉપચારોથી જનાર્દનનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.
Verse 33
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यः पुत्रं प्राप्येह सद्गुणम् । याति विष्णोः पदं साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ३३ ॥
અને તેમને દક્ષિણા આપવાથી આ જ જીવનમાં સદ્ગુણી પુત્ર પ્રાપ્ત થાય છે; તથા સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત થઈ તે સીધો વિષ્ણુના પદને પામે છે.
Verse 34
नभस्यकृष्णैकादश्यामजाख्यां समुपोष्य वै । अर्चेदुर्पेंद्रं द्वादश्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ३४ ॥
નભસ્ય માસની કૃષ્ણપક્ષની ‘અજા’ નામની એકાદશીએ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, દ્વાદશીએ વિવિધ પ્રકારના ઉપચારોથી ઉપેન્દ્ર પ્રભુનું અર્ચન કરવું.
Verse 35
विप्रान्संभोज्य मिष्टान्नैर्विसृजेत्प्राप्तदक्षिणान् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्याऽजायाः समाहितः ॥ ३५ ॥
બ્રાહ્મણોને મીઠા અને ઉત્તમ અન્નથી ભોજન કરાવી, દક્ષિણા પ્રાપ્ત થયા પછી તેમને આદરપૂર્વક વિદાય કરવી. આ રીતે વ્રત પૂર્ણ કરીને તે વિપ્રભક્તિથી સમાહિત થઈ અજા (અજન્મા પરમેશ્વર) માં મન સ્થિર કરે.
Verse 36
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं क्षयम् । नभस्यशुक्लैकादश्यां पद्माख्यां समुपोष्य वै ॥ ३६ ॥
અહીં સર્વ ભોગો ભોગવીને અંતે તે વિષ્ણુનું અક્ષય વૈષ્ણવ ધામ પામે છે—નભસ (ભાદ્રપદ) માસની શુક્લપક્ષની ‘પદ્મા’ નામની એકાદશીનું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી.
Verse 37
कृत्वा नित्यार्चनं तत्र कटिदानमथाचरेत् । पूर्वं संस्थापितायास्तु प्रतिमाया द्विजोत्तम ॥ ३७ ॥
ત્યાં નિત્યાર્ચન કરીને પછી કટિદાનની વિધિ આચરવી. હે દ્વિજોત્તમ, આ વિધાન પૂર્વે વિધિવત્ સ્થાપિત પ્રતિમાના વિષયમાં છે.
Verse 38
समुत्सवविधानेन नीत्वा तां सलिलाशये । कृतांबुस्पर्शनां तत्र संप्रपूज्य विधानतः ॥ ३८ ॥
ઉત્સવવિધાન મુજબ તેને જળાશય સુધી લઈ જઈ, ત્યાં જળસ્પર્શનની ક્રિયા કરીને, વિધાન પ્રમાણે યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું.
Verse 39
आनीय मण्डपे तस्मिन् वामपार्श्वेन शाययेत् । ततः प्रभाप्ते द्वादश्यां गन्धाद्यैरर्च्य वामनम् ॥ ३९ ॥
તે મંડપમાં તેને લાવી ડાબી બાજુએ શયન કરાવવું. પછી દ્વાદશીના પ્રભાતે ગંધ વગેરે ઉપચારોથી વામન ભગવાનનું પૂજન કરવું.
Verse 40
संभोज्य वाडवान्दत्वा दक्षिणां च विसर्जयेत् । एवं यः कुरुते विप्र पद्माव्रतमनुत्तमम् ॥ ४० ॥
બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, ગોદાન તથા દક્ષિણા આપી, પછી વિધિવત્ વિસર્જન કરીને કર્મ સમાપ્ત કરવું. હે વિપ્ર, જે આમ કરે તે ઉત્તમ પદ્મવ્રત પૂર્ણ કરે છે.
Verse 41
भुक्तिं प्राप्येह मुक्तिं तु लभतेंऽते प्रपंचतः । इषस्य कृष्णैका दश्यामिंदिरां समुपोष्य वै ॥ ४१ ॥
અહીં ભોગસુખ પ્રાપ્ત કરીને, અંતે તેઓ સંસારપ્રપંચથી મુક્તિ પામે છે—નિશ્ચયે આશ્વિન માસની કૃષ્ણપક્ષની ઇન્દિરા એકાદશીનું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી।
Verse 42
शालग्रामशिलाग्रे तु मध्याह्ने श्राद्धमाचरेत् । विष्णोः प्रीतिकरं विप्र ततः प्रातर्हरेर्दिने ॥ ४२ ॥
મધ્યાહ્ને શાલગ્રામ-શિલાના અગ્રભાગે શ્રાદ્ધ કરવું; હે વિપ્ર, તે વિષ্ণુને અતિ પ્રિય છે. ત્યારબાદ હરિના દિવસે પ્રાતઃકાળે પણ તે જ કરવું.
Verse 43
पद्मनाभं समभ्यर्च्य भूदेवान्भोजयेत्सुधीः । विसृज्य दक्षिणां दत्वा ताँस्ततोऽश्नीत च स्वयम् ॥ ४३ ॥
પદ્મનાભનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ ભૂદેવોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવે. દક્ષિણા આપી સન્માનથી વિદાય કરે, પછી પોતે ભોજન કરે.
Verse 44
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । पितॄणां कोटिमुद्धृत्य यात्यंते वैष्णवं गृहम् ॥ ४४ ॥
આ રીતે વ્રતનું પાલન કરનાર મનુષ્ય અહીં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવીને, પિતૃઓની એક કોટિનો ઉદ્ધાર કરે છે અને અંતે વૈષ્ણવ ધામને પામે છે.
Verse 45
एकादश्यामिषे शुक्ले विप्र पाशांकुशाह्वयाम् । उपोष्य विधिवद्विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत् ॥ ४५ ॥
હે વિપ્ર, શુક્લપક્ષની ‘પાશાંકુશા’ નામની એકાદશીએ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, વિષ್ಣુના પવિત્ર દિવસે નિયમસર ભગવાન વિષ್ಣુની પૂજા કરવી.
Verse 46
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । भक्त्या प्रणम्य विसृजेदश्नीयाच्च स्वयं ततः ॥ ४६ ॥
પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી તેમને દક્ષિણા આપવી. ભક્તિથી નમસ્કાર કરીને સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી; ત્યારપછી જ પોતે ભોજન કરવું.
Verse 47
एवं यः कुरुते भक्त्या नरः पाशांकुशाव्रतम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्याति विष्णोः सलोकताम् ॥ ४७ ॥
જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક પાશાંકુશ-વ્રત કરે છે, તે અહીં ઉત્તમ વર અને સુખભોગ ભોગવી અંતે શ્રીવિષ્ણુનું સાલોક્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 48
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । रमामुपोष्य विधिवद्द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ४८ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! કાર્તિકના કૃષ્ણપક્ષની એકાદશીએ રમા (લક્ષ્મી) માટે ઉપવાસ કરીને, દ્વાદશીની પ્રાતઃ વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરવી।
Verse 49
केशवं केशिहंतारं देवदेवं सनातनम् । भोजयेच्च ततो विप्रान्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् ॥ ४९ ॥
કેશિ-હંતા, દેવોના દેવ, સનાતન કેશવની પૂજા કરીને, પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દક્ષિણા આપી સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી।
Verse 50
एवं कृतव्रतो विप्र भोगान्भुक्त्वेह वांछितान् । व्योमयानेन सांनिध्यं लभते च रमापतेः ॥ ५० ॥
હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરનાર અહીં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવી, પછી વિમાન દ્વારા રમાપતિ (વિષ્ણુ)નું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 51
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य प्रबोधिनीम् । केशवं बोधयेद्रात्रौ सुप्तं गीतादिमंगलैः ॥ ५१ ॥
ઊર્જ (કાર્તિક) માસની શુક્લ એકાદશી—પ્રબોધિની—નું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, રાત્રે ‘સુપ્ત’ કહેવાતા કેશવને ભજન-કીર્તન વગેરે મંગલકર્મોથી જગાડવો।
Verse 52
ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि । द्राक्षेक्षुदाडिमैश्चान्यै रंभाश्रृंगाटकादिभिः ॥ ५२ ॥
ઋગ્, યજુઃ અને સામના મંત્રો તથા નાનાવિધ વાદ્યો સાથે, દ્રાક્ષ, શેરડી, દાડમ અને કેળાં, સિંગોડા વગેરે વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને (ભગવાનનું) પૂજન કરવું।
Verse 53
समर्पणैस्ततो रात्र्यां व्यतीतायां परेऽहनि । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥ ५३ ॥
પછી સમર્પણભાવથી રાત્રિ વિતાવી, બીજા દિવસે સ્નાન કરીને નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરી, ગદાધારી શ્રી દામોદર ભગવાનની પૂજા કરવી।
Verse 54
उपचारैः षोडशभिः पौरुषेणापि सूक्ततः । संभोज्य विप्रान्विसृजेद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ ५४ ॥
ષોડશ ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને અને પૌરુષ સૂક્તનું યથાવત્ પાઠ કરીને, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, દક્ષિણાથી સંતોષ આપી વિદાય કરવી।
Verse 55
ततस्तां प्रतिमां हैमीं सधेनुं गुरवेऽर्पयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥ ५५ ॥
પછી તે સુવર્ણ પ્રતિમાને દૂધ આપતી ગાય સાથે ગુરુને અર્પણ કરવી। જે ભક્તિ અને આદરથી આ રીતે બોધિની-વ્રત કરે છે, તે વ્રતનું સાચું પાલન કરે છે।
Verse 56
स भुक्त्वेह वरान्भोगान्वैष्णवं लभते पदम् । मार्गस्य कृष्णैकादश्यामुत्पन्नां समुपोष्य वै ॥ ५६ ॥
તે અહીં ઉત્તમ ભોગો ભોગવીને, વૈષ્ણવ પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે—વિશેષ કરીને માર્ગશીર્ષ માસમાં આવતી કૃષ્ણ એકાદશીનું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી।
Verse 57
द्वादश्यां कृष्णमभ्यर्चेद्गंधाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५७ ॥
દ્વાદશીએ ગંધાદિ ઉપચારોથી શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરવી. પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવી તેમને દક્ષિણા આપવી.
Verse 58
विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयमिष्टैः समाहितः । एवं यो भक्तिभावेन उत्पन्नाव्रतमाचरेत् ॥ ५८ ॥
વિસર્જન પછી મનને એકાગ્ર રાખીને પોતાની યોગ્ય ઇષ્ટ આહારથી સ્વયં ભોજન કરવું. જે આ રીતે ભક્તિભાવથી આ વ્રતનું આચરણ કરે છે, તે જ તેને યોગ્ય રીતે પાળે છે.
Verse 59
स विमानं समारुह्य यात्यंते वैष्णवं पदम् । मार्गस्य शुक्लैकादश्यां मोक्षाख्यां समुपोष्य वै ॥ ५९ ॥
તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને અંતે વૈષ્ણવ પદને પામે છે—માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ એકાદશી ‘મોક્ષા’ નામે પ્રસિદ્ધ, તેનું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને.
Verse 60
द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य ह्यनंतं विश्वरूपकम् । सर्वैरेवोपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेद्द्विजः ॥ ६० ॥
દ્વાદશીની સવારે અનંત, વિશ્વરૂપ પ્રભુની પૂજા કરીને, સર્વ ઉપચારોથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.
Verse 61
विसृज्य दक्षिणां दत्वा स्वयं भुंजीत बांधवैः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६१ ॥
વિસર્જન કરીને દક્ષિણા આપી, પછી સ્વયં બંધુઓ સાથે ભોજન કરવું. હે વિપ્ર, આ રીતે વ્રત પૂર્ણ કરીને તે આ લોકમાં ઇચ્છિત ભોગસુખ ભોગવે છે.
Verse 62
दश पूर्वान्दश परान्समुद्धृत्य व्रजेद्धरिम् । पौपस्य कृष्णैकादश्यां सफलां समुपोष्य वै । द्वादश्यामच्युतं प्रार्च्य सर्वैरेवोपचारकैः ॥ ६२ ॥
દસ પૂર્વજો અને દસ વંશજોને ઉદ્ધરીને ભક્ત હરિને પ્રાપ્ત કરે છે. પૌષ માસની કૃષ્ણપક્ષ એકાદશીએ ફળદાયક ઉપવાસ રાખી, દ્વાદશીએ સર્વ ઉપચારોથી અચ્યુતનું પૂજન કરવું.
Verse 63
संभोज्य विप्रान्मधुरैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं विप्र सफलाया विधानतः ॥ ६३ ॥
વિપ્રોને મીઠા ભોજનથી તૃપ્ત કરી, નિર્ધારિત દક્ષિણા આપી સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી. હે વિપ્ર, આ રીતે વિધાન મુજબ વ્રત કરવાથી તે ફળદાયક અને સફળ બને છે.
Verse 64
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं पदम् । पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै ॥ ६४ ॥
આ લોકમાં સર્વ ભોગો ભોગવી અંતે તે વૈષ્ણવ પરમપદને પામે છે—પૌષ માસની શુક્લપક્ષ પુત્રદા એકાદશીનું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી.
Verse 65
द्वादश्यां चक्रिणं प्रार्येदर्घाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ६५ ॥
દ્વાદશીએ ચક્રધારી વિષ્ણુનું અર્ઘ્ય આદિ ઉપચારોથી પૂજન કરવું. ત્યારબાદ શ્રેષ્ઠ વિપ્રોને ભોજન કરાવી તેમને યોગ્ય દક્ષિણા આપવી.
Verse 66
विसृज्य स्वयमश्नीयाच्छेषान्नं स्वेष्टबांधवैः । एवं कृतव्रतो विप्र भुक्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६६ ॥
પ્રથમ પ્રસાદ/અન્નનું વિતરણ કરીને પછી પોતે ભોજન કરવું, અને બાકી અન્ન પોતાના પ્રિય સગાં-સંબંધીઓને આપવું. હે વિપ્ર, આ રીતે વ્રત પૂર્ણ કરનાર આ લોકમાં ઇચ્છિત સુખભોગ ભોગવે છે.
Verse 67
विमानवरमारुह्य यात्यंते हरिमंदिरम् । माघम्य कृष्णैकादश्यां षट्तिलां समुपोष्य वै ॥ ६७ ॥
ઉત્તમ દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરીને તેઓ અંતે હરિના મંદિર-ધામને પામે છે—માઘ માસની કૃષ્ણ એકાદશીએ ષટ્તિલા વ્રતનું વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવાથી।
Verse 68
स्नात्वा दत्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च । तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातरेव हि ॥ ६८ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! દ્વાદશીના દિવસે પ્રાતઃકાળે જ તિલથી જ સ્નાન, દાન, તર્પણ, હોમ, ભોજન અને વિધિપૂર્વક પૂજન—આ બધાં કર્મ કરવાં જોઈએ।
Verse 69
वैकुंठं सम्यगभ्यर्व्य सर्वैरेवोपचारकैः । द्विजान्संभोज्य विसृजेद्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
સર્વ ઉપચારોથી વૈકુંઠ (ભગવાન વિષ્ણુ)નું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, દ્વિજોને ભોજન કરાવવું; પછી તેમને દક્ષિણા આપી આદરપૂર્વક વિદાય કરવી।
Verse 70
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः । भुक्त्वेह वांछितान्भोगानंते विष्णुपदं लभेत् ॥ ७० ॥
હે વિપ્ર! જે આ રીતે વિધિપૂર્વક અને એકાગ્ર ચિત્તે વ્રત કરે છે, તે અહીં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવે છે અને અંતે વિષ્ણુપદને પામે છે।
Verse 71
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम् । प्रातर्हरि दिनेऽभ्यर्च्चेच्छ्रीपतिं पुरुषं द्विज ॥ ७१ ॥
હે દ્વિજ! માઘ માસની શુક્લ એકાદશી—જે ‘જયા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—તે દિવસે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, હરિના પાવન દિવસે પ્રાતઃકાળે શ્રીપતિ પરમ પુરુષનું પૂજન કરવું।
Verse 72
भोजयित्वा दक्षिणां च दत्वा विप्रान्विसृज्य च । स्वयं भुंजीत तच्छेषं प्रयतो निजबांधवैः ॥ ७२ ॥
વ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, દક્ષિણા આપી અને તેમને આદરપૂર્વક વિદાય કરીને, પછી સંયમથી પોતાના બંધુઓ સાથે બાકી રહેલું અન્ન પોતે ગ્રહણ કરવું।
Verse 73
य एवं कुरुते विप्र व्रतं केशवतोषणम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगानंते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥ ७३ ॥
હે વિપ્ર! જે આ રીતે કેશવને પ્રસન્ન કરનારું આ વ્રત કરે છે, તે અહીં ઉત્તમ વર અને ભોગ ભોગવી અંતે વિષ્ણુના પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 74
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य योगीशं गंधपूर्वकैः ॥ ७४ ॥
તપસ્યા માસની કૃષ્ણપક્ષ એકાદશીએ ‘વિજયા’ ઉપવાસ વિધિપૂર્વક કરવો; અને દ્વાદશીની પ્રાતઃ આરંભ કરીને સુગંધ વગેરે દ્વારા યોગીશ્વરનું પૂજન કરવું।
Verse 75
ततः संभोज्य भूदेवान्दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बांधवैः सार्द्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥ ७५ ॥
પછી ભૂદેવ એવા વિપ્રોને ભોજન કરાવી અને દક્ષિણાથી તેમને સંતોષી, આદરપૂર્વક વિદાય કરવો; ત્યારબાદ વાણી-સંયમ રાખીને બંધુઓ સાથે પોતે ભોજન કરવું।
Verse 76
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहांते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥ ७६ ॥
આ રીતે વ્રત કરનાર મર્ત્ય, અહીં ઇચ્છિત ભોગો ભોગવી, દેહાંતમાં દેવતાઓ દ્વારા સન્માનિત થઈ વૈષ્ણવ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 77
फाल्गुनस्य सिते पक्षे एकादश्यां द्विजोत्तम । उपोष्यामलकीं भक्त्या द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ७७ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! ફાલ્ગુન શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ ભક્તિપૂર્વક આમલકી-વ્રત રાખીને ઉપવાસ કરવો, અને દ્વાદશીની પ્રાતઃ આમલકીનું પૂજન કરવું.
Verse 78
पुंडरीकाक्षमखिलैरुपचारैस्ततो द्विजान् । भोजयित्वा वरान्नेन दद्यात्तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ७८ ॥
પછી સર્વ ઉપચારોથી પુન્ડરીકાક્ષ (વિષ્ણુ)નું પૂજન કરીને, દ્વિજોને ઉત્તમ અન્નથી ભોજન કરાવી તેમને યોગ્ય દક્ષિણા આપવી.
Verse 79
एवं कृत्वा विधानेनामलक्यां पूजनादिकम् । सितैकादश्यां तपस्ये व्रजेद्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
આ રીતે વિધાન મુજબ આમલકીનું પૂજન વગેરે કરીને, તપસ્ય (ફાલ્ગુન) માસની શુક્લ એકાદશીએ ભક્ત વિષ્ણુના પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 80
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनिकां द्विज । उपाष्य द्वादश्यांप्रातर्गोविंदं पूजयेत्तथा ॥ ८० ॥
હે દ્વિજ! ચૈત્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષની પાપમોચની એકાદશીનું ઉપવાસ કરીને, ત્યારબાદ દ્વાદશીની પ્રાતઃ ગોવિંદનું પણ પૂજન કરવું.
Verse 81
उपचारैः षोडशभिर्द्विजान्संभोज्य दक्षिणाम् । दत्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं भुंजीत बान्धवैः ॥ ८१ ॥
ષોડશ ઉપચારોથી દ્વિજોને સન્માન આપી ભોજન કરાવી તેમને દક્ષિણા આપવી; પછી તેમને આદરથી વિદાય આપી, પોતે બંધુઓ સાથે ભોજન કરવું.
Verse 82
एव यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रताम् । स याति वैष्णवं लोकं विमानेन तु भास्वता ॥ ८२ ॥
હે વિપ્ર! જે આ રીતે પાપમોચનિકા વ્રત કરે છે, તે પાપમુક્ત થઈ તેજસ્વી વિમાનમાં વૈષ્ણવ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 83
इत्थं कृष्णो तथा शुक्ले व्रतं चैकादशीभवम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यस्मिन्संशयः क्वचित् ॥ ८३ ॥
હે વિપ્ર! કૃષ્ણપક્ષ તથા શુક્લપક્ષ—બન્નેમાં એકાદશી વ્રતને મોક્ષદાયક તરીકે કીર્તિત કર્યું છે; તેમાં કશી શંકા નથી।
Verse 84
यतस्त्रिदिनसंसाध्यं कीर्तिनं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र ततो ज्ञेयं महाफलम् ॥ ८४ ॥
હે વિપ્ર! કારણ કે આ વ્રત ત્રણ દિવસમાં વિધિપૂર્વક સિદ્ધ થાય છે, પાપનાશક તરીકે કીર્તિત છે અને સર્વ વ્રતોમાં ઉત્તમ કહેવાય છે—અતએવ તેને મહાફલદાયક જાણવું।
Verse 85
त्यजेच्चत्वारि भुक्तानि नारदै तद्दिनत्रये । आद्यंतयोरेकमेकं मध्यमे द्वयमेव हि ॥ ८५ ॥
હે નારદ! આ ત્રણ દિવસના વ્રતમાં ચાર ભોજન ત્યજવા જોઈએ—પ્રથમ દિવસે એક, અંતિમ દિવસે એક, અને મધ્ય દિવસે બે।
Verse 86
अथ ते नियमान्वच्मि व्रते ह्यस्मिन्दिनत्रये । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान्कोद्रवांस्तथा ॥ ८६ ॥
હવે હું આ ત્રણ દિવસના વ્રતના નિયમો કહું છું: કાંસ્ય પાત્ર, માંસ, મસૂરનું અન્ન, ચણા અને કોદ્રવ ધાન્ય—આ બધું ત્યજવું।
Verse 87
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने । दशम्यां दश वस्तूनि वर्जयेद्वैष्णवः सदा ॥ ८७ ॥
દશમીના દિવસે વૈષ્ણવે સદા દસ વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ—જેમ કે શાક, મધ, પરાન્ન, પુનર્ભોજન (ફરી ભોજન) અને મૈથુન।
Verse 88
द्यूतक्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् ॥ ८८ ॥
જુગાર-રમતો, અતિનિદ્રા, તાંબૂલ સેવન, દાંત ધોવું, પરનિંદા અને ચુગલી, ચોરી, હિંસા તથા રતિ—આ બધું વર્જ્ય છે।
Verse 89
कोपं ह्यनृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्ज्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणम् ॥ ८९ ॥
એકાદશીએ ક્રોધ અને અસત્ય વાણીનો ત્યાગ કરવો; તેમજ કાંસ્ય, માંસ, સુરા, મધ, તેલ, વિષ્ઠા અને મ્લેચ્છભાષણ (અશુદ્ધ ભાષા) પણ છોડવી।
Verse 90
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुने । अस्पृश्यस्पर्शमाशूरे द्वादश्यां द्वादश त्यजेत् ॥ ९० ॥
દ્વાદશીએ જ્ઞાની વ્યક્તિએ વ્યાયામ, પ્રવાસ, પુનર્ભોજન (ફરી ભોજન), મૈથુન અને અસ್ಪૃશ્યનો સ્પર્શ—આ બધું ત્યાગવું।
Verse 91
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत् । शक्तोऽशक्तुस्तु मतिमानेकभुक्तं न नक्तकम् ॥ ९१ ॥
આ રીતે, હે વિપ્ર, નિયમો પાળનારએ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવો. બુદ્ધિમાન—સમર્થ હોય કે અસમર્થ—નક્તક (રાત્રિભોજન) નહીં, એકભુક્ત (એકવાર ભોજન) વ્રત અપનાવે।
Verse 92
अयाचितं वापि चरेन्न त्यजेद्व्रतमीदृशम् ॥ ९२ ॥
અયાચિત ભિક્ષાથી જીવવું પડે તોય, આવું વ્રત કદી પણ ત્યજવું નહિ।
Verse 93
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ ભાગમાં ‘દ્વાદશ માસસ્થિત એકાદશી વ્રતકથન’ નામનો ૧૨૦મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Dvādaśī functions as the vrata’s ritual ‘completion’ (pāraṇa context): after the fast, one performs Viṣṇu-pūjā with ṣoḍaśopacāra, feeds brāhmaṇas, gives dakṣiṇā, formally dismisses them, and then eats—sealing the vow’s merit and restoring regulated nourishment.
It is defined as a complete waterless fast and is praised as so potent that worship of Hṛṣīkeśa plus brāhmaṇa-feeding yields merit equivalent to observing twenty-four Ekādaśī fasts.
After installing and worshiping Viṣṇu (notably via Pauruṣa Sūkta) and praying about the Lord’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ the devotee undertakes Cāturmāsya observances according to capacity, with continued daily worship from that point onward.
Across Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī the chapter stresses controlled diet (meal reductions), avoidance of specific foods/utensils (e.g., bell-metal; meat; certain grains/legumes), and ethical purity: no slander, theft, violence, sexual indulgence; on Ekādaśī specifically, avoidance of anger and false speech.