The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
સનાતન નારદને ઉપદેશ આપે છે કે સપ્તમી સૂર્ય-તિથિ છે, સૂર્યોપાસના અને માસવાર વ્રતો માટે અતિ યોગ્ય. ચૈત્ર શુક્લ સપ્તમીએ શુદ્ધ માટીની વેદી પર બહાર સ્નાન, અષ્ટદલ કમળ-મંડળ, મધ્યમાં વિભાવની પ્રતિષ્ઠા, દિશાઓમાં યુગ્મ સત્તાઓ (ગંધર્વ, રાક્ષસ, નાગ/કાદ્રવેય, યાતુધાન, ઋષિ) ની સ્થાપના અને ઈશાનમાં ગ્રહ-સ્થાપનનું વિધાન છે. પછી ષોડશોપચાર પૂજા, 800 ઘૃતાહુતિઓનો હોમ, સૂર્યને 64 તથા અન્યને પણ નિયત આહુતિઓ, દક્ષિણા—ફળરૂપે સુખ અને દેહાંત પછી ‘સૂર્યમંડળ માર્ગે’ પરમધામ પ્રાપ્તિ કહેવાઈ છે. ત્યારબાદ માસોની સપ્તમીઓમાં જુદા જુદા વ્રતો: વૈશાખે ગંગા-વ્રત (હજાર કલશ), કમળ-વ્રત (નાનું સુવર્ણ કમળ, કપિલા-દાન, ઉપવાસ), નિમ્બપત્ર વ્રત (મંત્ર અને મૌન), શર્કરા-સપ્તમી, જ્યેષ્ઠમાં ઇન્દ્રનો સૂર્યરૂપ જન્મ, આષાઢમાં વિવસ્વાન પ્રાદુર્ભાવ, શ્રાવણમાં અવ્યંગ વ્રત અને હસ્ત નક્ષત્ર મહિમા, ભાદ્રમાં અમુક્તાભરણ/સોમાંશ મહેશ પૂજા, ફળ-સપ્તમી (ફળ અર્પણ, રક્ષા-સૂત્ર), આશ્વિનમાં શુભ-સપ્તમી અને પંચગવ્ય, કાર્તિકમાં શાક-વ્રત, માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર-વ્રત (વિષ્ણુનું જમણું નેત્ર મિત્ર), પૌષમાં અભય-વ્રત (ત્રિસંધ્યા પૂજા, મોદક-દાન), માઘ કૃષ્ણમાં સર્વાપ્તિ (સુવર્ણ સૂર્યચક્ર, જાગરણ), અચલ/ત્રિલોચન જયંતી અને રથ-સપ્તમી (રથ-દાન), ભાસ્કરી સપ્તમી (પ્રાતઃસ્નાન, અર્ક/બદરી પાંદડા), પુત્ર-સપ્તમી, અને ફાલ્ગુનમાં અર્કપુટ/ત્રિવર્ગદા. નિષ્કર્ષ: દર માસની સપ્તમીએ ભાસ્કર પૂજા સ્વતંત્ર રીતે ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि सप्तम्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सूर्यसायुज्यमाप्नुयात् ॥ १ ॥
સનાતન બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું સપ્તમીનાં વ્રતો કહું છું. જે ભક્તિપૂર્વક કરે તે મનુષ્ય સૂર્યદેવનું સાયુજ્ય પામે છે.
Verse 2
चैत्रे तु शुक्लसप्तम्यां बहिः स्नानं समाचरेत् । स्थंडिले गोमयालिप्ते गौरमृत्तिकयास्तृते ॥ २ ॥
ચૈત્ર માસની શુક્લ સપ્તમીએ બહાર સ્નાન કરવું જોઈએ; ગોમયથી લિપાયેલ અને ગૌર/પીળાશ માટીથી પાથરેલા સ્થંડિલ પર વિધિપૂર્વક આચરણ કરવું.
Verse 3
लिखित्वाष्टदलं पद्मं कर्णिकायां विभावम् । विन्यसेत्पूर्वपत्रे तु देवौ द्वौ कृतधातुकौ ॥ ३ ॥
અષ્ટદળ કમળ દોરી તેની કર્ણિકામાં ‘વિભાવ’ને સ્થાપિત કરવો; અને પૂર્વ પાંખડી પર ધાતુથી બનાવેલા બે દેવોને વિન્યસ્ત કરવો.
Verse 4
आग्नेयं च न्यसेन्पत्रे गंधर्वौ कृतकारकौ । दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैव राक्षसद्वयम् ॥ ४ ॥
આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) પાંખડી પર ‘કૃત’ અને ‘કારક’ નામના બે ગંધર્વોને સ્થાપિત કરવો; અને દક્ષિણ પાંખડી પર તેવી જ રીતે બે રાક્ષસોને પણ વિન્યસ્ત કરવો.
Verse 5
आकृतौ द्वौ न्यसेत्पत्रे नैर्ऋते मुनिसत्तम । काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे कृतचारकौ ॥ ५ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) પાંખડી પર બે આકૃતિઓ સ્થાપિત કરવી; અને પશ્ચિમ પાંખડી પર ‘કૃતચારક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ કાદ્રવેય બે મહાનાગોને વિન્યસ્ત કરવો.
Verse 6
वायव्य यातुधानौ द्वौ उत्तरे च ऋषिद्वयम् । ऐशान्ये विन्यसेत्पत्पे ग्रहमेको द्विजोत्तम ॥ ६ ॥
વાયવ્ય દિશામાં બે યાતુધાન સ્થાપિત કર અને ઉત્તરમાં બે ઋષિઓનું યુગલ મૂકે. ઈશાન ખૂણે કમળ-યંત્ર પર એક જ ગ્રહ સ્થાપિત કર, હે દ્વિજોત્તમ।
Verse 7
तेषां संपूजनं कार्यं गंधमाल्यानुलेपनैः । दीपैर्धूपैः सनैवेद्यैस्तांबूलक्रमुकादिभिः ॥ ७ ॥
તેમનું સંપૂર્ણ પૂજન સુગંધ, હાર અને અનુલેપનથી કરવું. દીપ-ધૂપ, નૈવેદ્ય તથા તાંબૂલ, સોપારી વગેરે અર્પણ કરવું.
Verse 8
एवं संपूज्य होमं तु घृतेनाष्टशतं चरेत् । सूर्यस्याष्टाष्ट चान्येषां प्रदद्यादाहुतीः क्रमात् ॥ ८ ॥
આ રીતે પૂજન કરીને ઘીથી આઠસો આહુતિઓનો હોમ કરવો. પછી ક્રમથી સૂર્યને ચોસઠ અને અન્યને પણ તેવી જ આહુતિઓ અર્પણ કરવી.
Verse 9
नाममंत्रेण वेद्यां वा ततः पूर्णाहुतिं ददेत् । दक्षिणा च ततो देया द्विजेभ्यः शक्तितो द्विज ॥ ९ ॥
પછી નામ-મંત્રથી (અથવા વેદી પર) પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ, હે દ્વિજ, શક્તિ અનુસાર બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી.
Verse 10
एतत्कृत्वा विधानं तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । देहांते मण्डलं भानोर्भत्त्वा गच्छेत्परं पदम् ॥ १० ॥
આ વિધાન કરીને સર્વ પ્રકારનું સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. અને દેહાંત સમયે સૂર્યમંડળને ભેદીને પરમ પદને પામે છે.
Verse 11
वैशाखशुक्लसप्तम्यां जह्नुना जाह्नवी स्वयम् । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंध्रात्तु दक्षिणात् ॥ ११ ॥
વૈશાખ શુક્લ પક્ષની સપ્તમીએ મુનિ જહ્નુએ ક્રોધવશ જાતે જ જાહ્નવી ગંગાને પી લીધી; પછી તેને પોતાના જમણા કાનના રંધ્રથી ફરી મુક્ત કરી।
Verse 12
तां तत्र पूजयेत्स्नात्वा प्रत्यूषे विमले जले । गंधपुष्पाक्षताद्यैश्च सर्वैरेवोपचारकैः ॥ १२ ॥
પ્રત્યૂષે નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરીને ત્યાં જ દેવીનું પૂજન કરવું; ગંધ, પુષ્પ, અક્ષત વગેરે તથા સર્વ ઉપચારોથી અર્ચના કરવી।
Verse 13
ततो घटसहस्रं तु देयं गंगाव्रते त्विदम् । भक्त्या कृतं सप्तकुलं नयेत्स्वर्गमसंशयः ॥ १३ ॥
અતએવ આ ગંગા-વ્રતમાં હજાર ઘડાંનું દાન કરવું જોઈએ. ભક્તિપૂર્વક કરેલાં આ વ્રતથી નિઃસંદેહ સાત કુળ સ્વર્ગે જાય છે।
Verse 14
कमलव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तद्विधिरुच्यते । तिलमात्रं तु सौवर्णं विधाय कमलं शुभम् ॥ १४ ॥
અહીં કમલ-વ્રત પણ કહેલું છે; હવે તેની વિધિ કહેવામાં આવે છે. તિલમાત્ર પરિમાણનું શુભ સુવર્ણ કમળ બનાવવું।
Verse 15
वस्त्रयुग्मावृतं कृत्वा गंधधूपादिनार्चयेत् । नमस्ते पद्महस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे ॥ १५ ॥
બે વસ્ત્રોથી આવરીને ગંધ, ધૂપ વગેરે વડે પૂજન કરવું અને કહેવું— “પદ્મહસ્તાય નમઃ, વિશ્વધારિણે નમઃ।”
Verse 16
दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते । इति संप्रार्थ्य देवेशं सूर्ये चास्तमुपागते ॥ १६ ॥
હે દિવાકર! તમને નમસ્કાર; હે પ્રભાકર! તમને પ્રણામ. આમ દેવેશને પ્રાર્થના કરીને, સૂર્ય અસ્તને પહોંચતાં વિધિ પૂર્ણ થઈ।
Verse 17
सोदकुंभं तु तत्पद्मं कपिलां च द्विजेऽर्पयेत् । तद्दिने तूपवस्तव्यं भोक्तव्यं च परेऽहनि ॥ १७ ॥
જળથી ભરેલો કુંભ, તે પદ્મ અને કપિલા ગાય—આ બધું બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું. તે દિવસે ઉપવાસ રાખવો અને બીજા દિવસે ભોજન કરવું.
Verse 18
संभोज्य ब्राह्मणान्भक्त्या व्रतसाकल्यमाप्नुयात् । निबव्रतं च तत्रेव तद्विधानं श्रृणुष्व मे ॥ १८ ॥
ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી વ્રતનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે. અને ત્યાં જ વ્રત-સમાપ્તિનો નિયમ પણ કર; તેનું વિધાન મારી પાસેથી સાંભળ।
Verse 19
निंबपत्रैः स्मृता पूजा भास्करस्य द्विजोत्तम । खखोल्कायेति मंत्रेण प्रणवाद्येन नारद ॥ १९ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! ભાસ્કરની પૂજા નીમના પાનોથી કરવી એમ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે. હે નારદ! પ્રણવ ‘ૐ’ પૂર્વક ‘ખખોલ્કાય’ મંત્રથી તે કરાય છે।
Verse 20
निंबपत्रं ततोऽश्नीयाच्छयेद्भूमौ च वाग्यतः । द्विजान्परेऽह्नि संभोज्य स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥ २० ॥
પછી નીમના પાન ખાઈ, મૌન ધારણ કરીને ભૂમિ પર શયન કરવું. બીજા દિવસે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી, પછી પોતે બંધુઓ સાથે ભોજન કરવું.
Verse 21
निंबपत्रव्रतं चैतत्कर्तॄणां सर्वसौख्यदम् । सप्तमी शर्कराख्यैषा प्रोक्ता तच्चापि मे श्रृणु ॥ २१ ॥
આ ‘નિંબપત્ર વ્રત’ કરનારને સર્વ પ્રકારનું સુખ આપે છે. આ સપ્તમી ‘શર્કરા’ નામે પ્રખ્યાત છે; તે પણ મારી પાસેથી સાંભળો.
Verse 22
अमृतं पिबतो हस्तात्सूर्यस्यामृतबिंदवः । निष्पेतुर्भुवि चोत्पन्नाः शालिमुद्गयवेक्षवः ॥ २२ ॥
સૂર્ય અમૃત પીતા હતા ત્યારે તેમના હાથમાંથી અમૃતનાં બિંદુઓ સરકી પડ્યા. તે ધરતી પર પડીને ધાન, મગ, જવ અને શેરડી બન્યા.
Verse 23
शर्करा च ततस्तस्मादिक्षुसारामृतोपमा । इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः ॥ २३ ॥
તે શેરડીના સારથી અમૃતસમાન શર્કરા ઉત્પન્ન થઈ. તેથી શર્કરા રવિને પ્રિય છે અને દેવહવ્ય તથા પિતૃકવ્ય—બન્ને અર્પણોમાં પુણ્યદાયિની ગણાય છે.
Verse 24
शर्करासप्तमी चैव वाजिमेधफलप्रदा । सर्वदुःखोपशमनी पुत्रसंततिवर्धिनी ॥ २४ ॥
‘શર્કરા-સપ્તમી’ વ્રત અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ આપે છે. તે સર્વ દુઃખ શમાવે છે અને પુત્ર-સંતતિ તથા વંશવૃદ્ધિ કરે છે.
Verse 25
अस्यांतु शर्करादानं शर्कराभोजनं तथा । कर्तव्यं हि प्रयत्नेन व्रतमेतद्रविप्रियम् ॥ २५ ॥
આ દિવસે શર્કરાનું દાન અને શર્કરાનું ભોજન પણ પ્રયત્નપૂર્વક અવશ્ય કરવું જોઈએ; કારણ કે આ વ્રત રવિ (સૂર્ય)ને અત્યંત પ્રિય છે.
Verse 26
यः कुर्यात्परया भक्त्या स वै सद्गतिमाप्नुयात् । ज्येष्ठे तु शुक्लसप्तम्यां जात इंद्रो रविः स्वयम् ॥ २६ ॥
જે પરમ ભક્તિથી આ કરે છે, તે નિશ્ચયે ઉત્તમ સદ્ગતિ પામે છે. જ્યેષ્ઠ માસની શુક્લ સપ્તમીએ સ્વયં ઇન્દ્ર રવિરૂપે જન્મ્યો હતો.
Verse 27
तं संपूज्य विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । स्वर्गतिं लभते विप्र देवेंद्रस्य प्रसादतः ॥ २७ ॥
હે વિપ્ર! જે વિધાન મુજબ તેમનું પૂજન કરે, ઉપવાસ રાખી અને ઇન્દ્રિયો જીતે, તે દેવેન્દ્ર ઇન્દ્રના પ્રસાદથી સ્વર્ગગતિ પામે છે.
Verse 28
आषाढशुक्लसप्तम्यां विवस्वान्नाम भास्करः । जातस्तं तत्र संप्रार्च्य गन्धपुष्पादिभिः पृथक् ॥ २८ ॥
આષાઢ માસની શુક્લ સપ્તમીએ ભાસ્કર ‘વિવસ્વાન્’ નામે પ્રગટ થયા. તેથી ત્યાં તેમને ગંધ, પુષ્પ વગેરે અલગ અલગ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી જોઈએ.
Verse 29
लभते सूर्यसायुज्यं विप्रेंद्रात्र न संशयः । श्रावणे शुक्लसप्तम्यामव्यंगाख्यं व्रतं शुभम् ॥ २९ ॥
હે વિપ્રેન્દ્ર! અહીં કોઈ સંશય નથી—શ્રાવણ માસની શુક્લ સપ્તમીએ ‘અવ્યંગ’ નામના આ શુભ વ્રતનું પાલન કરવાથી સૂર્ય સાથે સાયુજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 30
कार्पासं तु चतुर्हस्तं सार्द्ध वस्त्रं हि गोपतेः । पूजांते प्रीतये देयं व्रतमेतच्छुभावहम् ॥ ३० ॥
ગોપતિની પ્રસન્નતા માટે પૂજાના અંતે ચાર હાથ માપનું કપાસનું વસ્ત્ર, યોગ્ય પરિધાન સાથે, અર્પણ કરવું જોઈએ. આ વ્રત શુભદાયક છે.
Verse 31
यदि चेद्धस्तयुक्तेयं तदा स्यात्पापनाशिनी । अस्यां दानं जपो होमः सर्वं चाक्षय्यतां व्रजेत् ॥ ३१ ॥
જો આ વ્રત/પુણ્યકાળ હસ્ત નક્ષત્ર સાથે યુક્ત હોય, તો તે પાપનાશક બને છે. તેમાં કરેલું દાન, જપ, હોમ—બધું અક્ષય પુણ્ય આપે છે.
Verse 32
भाद्रे तु शुक्लसप्तम्याममुक्ताभरणव्रतम् । सोमस्य तु महेशस्य पूजनं चात्र कीर्तितम् ॥ ३२ ॥
ભાદ્ર માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમીએ ‘અમુક્તાભરણ’ નામનું વ્રત કરવું. અને આ વ્રતમાં સોમ-સ્વરૂપ મહેશ (શિવ)નું પૂજન પણ કહેલું છે.
Verse 33
गंगादिभिः षोडशभिरुपचारैः समर्चनम् । प्रार्थ्य प्रणम्य विसृजेत्सर्वकामसमृद्धये ॥ ३३ ॥
ગંગાજળ વગેરે થી આરંભ કરીને ષોડશ ઉપચારોથી (દેવનું) સમ્યક પૂજન કરવું. પ્રાર્થના કરીને, પ્રણામ કરીને, પછી વિસર્જન/સમાપ્તિ કરવી—સર્વ કામનાઓની સમૃદ્ધિ માટે.
Verse 34
फलसप्तमिका चेयं तद्विधानमुदीर्यते । नालिकेरं च वृंताकं नारंगं बीजपूरकम् ॥ ३४ ॥
આ ‘ફળ-સપ્તમી’ છે; હવે તેનું વિધાન કહેવામાં આવે છે—નાળિયેર, રીંગણ, નારંગી અને બીજપૂરક (સિટ્રોન/મોટું લીંબુ) અર્પણ/ઉપયોગ કરવું.
Verse 35
कूष्मांडं बृहतीपूगमिति सप्त फलानि वै । महादेवस्य पुरतो विन्यस्यापरदोरकम् ॥ ३५ ॥
કૂષ્માંડ (કુમ્હડો/એશ ગોર્ડ), બૃહતી-ફળ અને પૂગ (સુપારી) વગેરે—આ સાત ફળ મહાદેવના સમક્ષ મૂકી, પછી બીજા હાથ પર રક્ષાસૂત્ર બાંધવું.
Verse 36
सप्ततन्तुकृतं सप्तग्रंथियुक्तं द्विजोत्तम । संपूज्य परया भक्त्या धारयेद्वामके करे ॥ ३६ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! સાત તંતુ અને સાત ગાંઠવાળું પવિત્ર સૂત્ર પરમ ભક્તિથી પૂજી ડાબા હાથમાં ધારણ કરવું।
Verse 37
स्त्री नरो दक्षिणे चैव यावद्वर्षं समाप्यते । संभोज्य विप्रान्सप्तैव पायसेन विसृज्यस तान् ॥ ३७ ॥
સ્ત્રી અને પુરુષને દક્ષિણારૂપે પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી આપવું. પછી સાત બ્રાહ્મણોને પાયસ ભોજન કરાવી સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી।
Verse 38
स्वयं भुंजीत मतिमान् व्रतसंपूर्तिहेतवे । फलानि तानि देयानि सप्तस्वपि द्विजेषु च ॥ ३८ ॥
વ્રતની પૂર્ણતા માટે બુદ્ધિમાન પોતે પણ (વ્રતનું) અન્ન ગ્રહણ કરે. અને તે ફળો સાતેય દ્વિજોને દાનરૂપે આપવાં।
Verse 39
एवं तु सप्त वर्षाणि कृत्वोपास्य यथाविधि । सायुज्यं लभते विप्र महादेवस्य तद्व्रती ॥ ३९ ॥
આ રીતે નિયમપૂર્વક સાત વર્ષ ઉપાસના કરીને, હે વિપ્ર! તે વ્રતી મહાદેવના સાયુજ્ય (એકત્વ) ને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 40
आश्विने शुक्लपक्षे तु विज्ञेया शुभसप्तमी । तस्यां कृतस्नानपूजो वाचयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ४० ॥
આશ્વિન માસના શુક્લપક્ષમાં શુભ સપ્તમી જાણવી. તે દિવસે સ્નાન-પૂજા કરીને દ્વિજોત્તમોથી પાઠ કરાવવો।
Verse 41
आरभ्य कपिलांगां च संपूज्य प्रार्थयेत्ततः । त्वामहं दद्मि कल्याणि प्रीयतामर्यमा स्वयम् ॥ ४१ ॥
વિધિનો આરંભ કરીને કપિલાંગાનું યથાવિધી પૂજન કરી પછી પ્રાર્થના કરવી— “હે કલ્યાણી! હું તને (વિવાહમાં) અર્પણ કરું છું; સ્વયં આર્યમા પ્રસન્ન થાઓ।”
Verse 42
पालय त्वं जगत्कृत्स्नं यतोऽसि धर्मसम्भवा । इत्युक्त्वा वेदविदुषे दत्त्वा कृत्वा च दक्षिणाम् ॥ ४२ ॥
“તું સમગ્ર જગતનું પાલન કર, કારણ કે તું ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન છે”— એમ કહી વેદવિદ્વાનને યથોચિત દક્ષિણા અર્પણ કરવી।
Verse 43
नमस्कृत्य स्वयं विप्र विसृजेत्प्राशयेत्वरवयम् । पंचगव्यं व्रतं चेत्थं विधाय श्वो द्विजोत्तमान् ॥ ४३ ॥
પ્રથમ નમસ્કાર કરીને બ્રાહ્મણ પોતે તેમને વિદાય કરે, પછી શ્રેષ્ઠોને તે ગ્રહણ કરાવે. આ રીતે પંચગવ્ય-વ્રત કરીને બીજા દિવસે દ્વિજોત્તમોનું સન્માન કરી ભોજન કરાવવું।
Verse 44
भोजयित्वा स्वयं चाद्यात्तदन्नं द्विजशेषितम् । कृतं ह्येतद्व्रतं विप्र सुभाष्यं श्रद्धयान्वितः ॥ ४४ ॥
પ્રથમ દ્વિજોને ભોજન કરાવી પછી પોતે દ્વિજોએ છોડેલું એ જ અન્ન ભક્ષણ કરવું. હે વિપ્ર! શ્રદ્ધા અને શુભ વચનો સાથે કરેલું આ વ્રત જ સમ્યક્ પૂર્ણ ગણાય છે।
Verse 45
देवदेवप्रसादेन भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । अथ कार्तिकशुक्लायां शाकाख्यं सप्तमीव्रतम् ॥ ४५ ॥
દેવોના દેવની કૃપાથી ભોગ અને મોક્ષ— બન્ને પ્રાપ્ત થાય છે. હવે કાર્તિક શુક્લપક્ષની સપ્તમીના દિવસે કરાતું ‘શાક’ નામનું વ્રત વર્ણવવામાં આવે છે।
Verse 46
तस्यां तु सप्तशाकानि सस्वर्णकमलानि च । प्रदद्यात्सप्तविप्रेभ्यः शाकाहारस्ततः स्वयम् ॥ ४६ ॥
તે પ્રસંગે સાત પ્રકારની શાકભાજી તથા સુવર્ણ કમળપુષ્પો સાત બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરવાં; ત્યારબાદ પોતે શાકાહારથી જ નિર્વાહ કરવો।
Verse 47
द्वितीयेऽह्नि द्विजान्भोज्य दत्वा तेभ्योऽन्नदक्षिणाम् । विसृज्य बंधुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ४७ ॥
બીજા દિવસે દ્વિજોને ભોજન કરાવી તેમને અન્ન તથા દક્ષિણા આપવી; પછી તેમને વિદાય આપી, બંધુઓ સાથે પોતે ભોજન કરવું અને વાણી સંયમિત રાખવી।
Verse 48
मार्गस्य सितसप्तम्यां मित्रव्रतमुदाहृतम् । यद्विष्णोर्दक्षिणं नेत्रं तदेव कृतवानिह ॥ ४८ ॥
માર્ગશીર્ષ માસની શુક્લ સપ્તમીએ ‘મિત્રવ્રત’ કહેવાયું છે; જે વિષ્ણુનું જમણું નેત્ર છે, તે જ અહીં તેનું પવિત્ર તત્ત્વરૂપે સ્થાપિત છે।
Verse 49
अदित्यां कश्यपाज्जज्ञे मित्रो नामा दिवाकरः । अतोऽस्यां पूजनं तस्य यथोक्तविधिना द्विज ॥ ४९ ॥
અદિતિમાંથી કશ્યપ દ્વારા ‘મિત્ર’ નામનો દિવાકર જન્મ્યો; તેથી, હે દ્વિજ, આ દિવસે તેની પૂજા યથોક્ત વિધિથી કરવી જોઈએ।
Verse 50
कृत्वा द्विजान्भोजयित्वा सप्तैव मधुरादिना । सुवर्णदक्षिणां दत्वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ ५० ॥
વિધિ કરીને દ્વિજોને સાત પ્રકારના મધુર પદાર્થો વગેરે વડે ભોજન કરાવવું; સુવર્ણ દક્ષિણા આપી સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી અને પછી પોતે ભોજન કરવું।
Verse 51
कृत्वैतद्विधिना लोकं सृर्य्यस्य व्रजति ध्रुवम् । द्विजो ब्राह्मं तथा शूद्रः सत्कुले जन्म चाप्नुयात् ॥ ५१ ॥
આ વિધિ પ્રમાણે આચરણ કરવાથી નિશ્ચિત રીતે સૂર્યલોક પ્રાપ્ત થાય છે. દ્વિજ બ્રાહ્મણત્વ પામે છે અને શૂદ્ર પણ સત્કુળમાં જન્મ પામે છે.
Verse 52
पौषस्य शुक्लसप्तम्यां व्रतं चाभयसंज्ञितम् । उपोष्य भानुं त्रिःसन्ध्यं समभ्यर्च्य धरास्थितः ॥ ५२ ॥
પૌષ માસની શુક્લ સપ્તમીએ ‘અભય’ નામનું વ્રત કરવું. ઉપવાસ કરીને, જમીન પર રહી, પ્રાતઃ-મધ્યાહ્ન-સાયં ત્રણેય સંધ્યાએ ભાનુનું યથાવિધી પૂજન કરવું.
Verse 53
क्षीरसिक्तान्नसंबद्धं मोदकं प्रस्थसंमितम् । द्विजाय दत्वा भोज्यान्यान्सप्ताष्टभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५३ ॥
દૂધમાં ભીંજવેલા અન્નથી બનેલો એક પ્રસ્થ પ્રમાણનો મોદક તૈયાર કરીને એક દ્વિજને દાન આપવો. તેમજ સાત કે આઠ બ્રાહ્મણોને અન્ય ભોજન અને દક્ષિણા પણ આપવી.
Verse 54
पृथवी वा सुवर्णं वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् । अभयाख्यं व्रतं त्वेतत्सर्वस्याभयदं स्मृतम् ॥ ५४ ॥
જમીન અથવા સોનું દાન કરીને, પછી પોતે ભોજન કરવું. આ ‘અભય’ નામનું વ્રત સર્વને નિર્ભયતા આપનારું તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 55
मार्तंडाख्यं व्रतं नाम कथयंति द्विजाः परे । एकमेवेति च प्रोक्तमेकदैवतया बुधैः ॥ ५५ ॥
કેટલાક અન્ય વિદ્વાન દ્વિજ ‘માર્તંડ’ નામનું વ્રત કહે છે. જ્ઞાનીજન તેને ‘એક જ’ કહે છે, કારણ કે તે એક દેવતાને કેન્દ્રમાં રાખીને કરવામાં આવે છે.
Verse 56
माघे तु कृष्णसप्तम्यां व्रतं सर्वाप्तिसंज्ञकम् । समुपोष्य दिने तस्मिन्सम्पूज्यादित्यबिम्बकम् ॥ ५६ ॥
માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની સપ્તમીએ ‘સર્વાપ્તિ’ નામનું વ્રત કરવું જોઈએ. તે દિવસે સંપૂર્ણ ઉપવાસ રાખીને વિધિપૂર્વક આદિત્યના સૂર્યબિંબની પૂજા કરવી।
Verse 57
सौवर्णं गंधपुष्पाद्यैः कृत्वा रात्रौ च जागरम् । परेऽह्नि विप्रान्सम्भोज्य पायसेन तु सप्त वै ॥ ५७ ॥
સુગંધિત દ્રવ્યો, પુષ્પ વગેરે સાથે સુવર્ણમય અર્પણ તૈયાર કરીને રાત્રે જાગરણ કરવું. બીજા દિવસે પાયસ (ખીર)થી સાત બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું।
Verse 58
दक्षिणां नालिकेराणि तेभ्यो दत्वा गुरुं ततः । सौवर्णं तु रवेर्बिम्बं युक्तं दक्षिणयान्यया ॥ ५८ ॥
પ્રથમ તેમને નાળિયેરરૂપ દક્ષિણા આપી, ત્યારબાદ ગુરુને રવિના બિંબનું સુવર્ણમય દાન વધારાની દક્ષિણાસહ અર્પણ કરવું।
Verse 59
समर्प्य च भृशं प्रार्थ्य विसृज्याद्यात्स्वयं ततः । एतत्सर्वाप्तिदं नाम संप्रोक्तं सार्वकामिकम् ॥ ५९ ॥
તે અર્પણ કરીને અત્યંત પ્રાર્થના કરી, પછી વિસર્જન કરીને પોતે પ્રસ્થાન કરે. આ ‘સર્વાપ્તિદ’ નામે સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓ પૂર્ણ કરનારું કહેવાયું છે।
Verse 60
व्रतस्यास्य प्रभावेण द्वैतं सिध्येद्धि सर्वथा । माघस्य शुक्लसप्तम्यामचलाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ६० ॥
આ વ્રતના પ્રભાવથી દ્વૈત ફળ સર્વથા સિદ્ધ થાય છે. માઘ માસના શુક્લપક્ષની સપ્તમીએ ‘અચલ’ નામનું વ્રત સ્મૃત છે।
Verse 61
त्रिलोचनजयंतीयं सर्वपापहरा स्मृता । रथाख्या सप्तमी चेयं चक्रवर्तित्वदायिनी ॥ ६१ ॥
આ ત્રિલોચન-જયંતી સર્વ પાપો હરનારી તરીકે સ્મૃત છે. અને ‘રથા-સપ્તમી’ નામની આ સપ્તમી ચક્રવર્તિત્વ આપે છે.
Verse 62
अस्यां समर्च्य सवितुः प्रतिमां तु हैमीं हैमाश्वयुक्तरथगां तु ददेत्सहेभाम् । यो भावभक्तिसहितः स गतो हि लोकं शम्भोः स मोदत इहापि च भुक्तभोगः ॥ ६२ ॥
આ અવસરે સવિતા (સૂર્ય)ની સુવર્ણ પ્રતિમાનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, સુવર્ણ અશ્વોથી જોડાયેલ રથનું દાન હાથીઓ સહિત કરવું જોઈએ. જે ભાવભક્તિ સાથે કરે છે તે શંભુ (શિવ)ના લોકને પામે છે; અને અહીં પણ ભોગ-સમૃદ્ધિ ભોગવી આનંદિત રહે છે.
Verse 63
भास्करी सप्तमी चेयं कोटिभास्वद्ग्रहोपमा । अरुणोदयवेलायामस्यां स्नानं विधीयते ॥ ६३ ॥
આ ભાસ્કરી સપ્તમી છે, કરોડો તેજસ્વી સૂર્યો સમાન પ્રકાશમય. આ દિવસે અરુણોદય સમયે સ્નાનનું વિધાન છે.
Verse 64
अर्कस्य च बदर्याश्च सप्त सप्त दलानि वै । निधाय शिरसि स्नायात्सप्तजन्माघशांतये ॥ ६४ ॥
અર્કના સાત પાન અને બદરીના પણ સાત પાન માથા પર રાખીને સ્નાન કરવું જોઈએ; તેથી સાત જન્મોના પાપ શાંત થાય છે.
Verse 65
पुत्रप्रदं व्रतं चात्र प्राहादित्यः स्वयं प्रभुः । यो माघसितप्तम्यां पूजयेन्मां विधानतः ॥ ६५ ॥
અહીં પુત્રપ્રદ વ્રત સ્વયં પ્રભુ આદિત્યએ કહ્યું છે—જે માઘ માસની શુક્લ સપ્તમીએ વિધાનપૂર્વક મારી પૂજા કરે છે, તે સંતાન પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 66
तस्याहं पुत्रतां यास्ये स्वांशेन भृशतोषितः । तस्माज्जितेंद्रियो भूत्वा समुपोष्य दिवानिशम् ॥ ६६ ॥
તેના પર મારા સ્વાંશથી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ હું તેના પુત્રરૂપે જન્મ લઉં છું. તેથી ઇન્દ્રિયો જીતીને દિવસ-રાત વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવો જોઈએ.
Verse 67
पूजयेदपरे चाह्नि होमं कृत्वा द्विजां स्ततः । दध्योदनेन पयसा पायसेन च भोजयेत् ॥ ६७ ॥
પછી દિવસના ઉત્તરાર્ધમાં હોમ કરીને અને વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, ત્યારબાદ દ્વિજોને દહીં-ભાત, દૂધ અને પાયસથી ભોજન કરાવવું જોઈએ.
Verse 68
अनेन विधिना यस् कुरुते पुत्रसप्तमीः । लभते स तु सत्पुत्रं चिरायुषमनामयम् ॥ ६८ ॥
જે આ વિધિ પ્રમાણે પુત્રસપ્તમી વ્રત કરે છે, તે દીર્ઘાયુ અને નિરોગી એવો સદ્પુત્ર પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 69
तपस्यशुक्लसप्तम्यां व्रतमर्कपुटं चरेत् । अर्कपत्रैर्यजेदर्कमर्कपत्राणि चाश्नुयात् ॥ ६९ ॥
તપસ્યા (ફાલ્ગુન) માસની શુક્લ સપ્તમીએ અર્કપુટ નામનું વ્રત કરવું. અર્કના પાનોથી અર્કનું પૂજન કરવું અને નિયમાહારરૂપે અર્કપત્ર પણ ગ્રહણ કરવું.
Verse 70
अर्कनाम जपेच्छश्वदित्थं चार्कपुटव्रतम् । धनदं पुत्रदं चैतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ७० ॥
આ રીતે સદા ‘અર્ક’ નામનો જપ કરવો—આ જ અર્કપુટ વ્રત છે. તે ધન અને પુત્ર આપે છે તથા સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 71
त्रिवर्गदामिति प्राहुः केचिदेतद्वतं द्विज । यज्ञव्रतं तथाप्यन्ये विधिवद्धोमकर्मणा ॥ ७१ ॥
હે દ્વિજ! કેટલાક આ વ્રતને ‘ત્રિવર્ગદા’ કહે છે; અને બીજા લોકો વિધિપૂર્વક હોમકર્મથી થતું હોવાથી તેને ‘યજ્ઞવ્રત’ કહે છે।
Verse 72
सर्वासु सर्वमासेषु सप्तमीषु द्विजोत्तमः । भास्कराराधनं प्रोक्तं सर्वकामिकमित्यलम् ॥ ७२ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! દરેક માસની દરેક સપ્તમીના દિવસે ભાસ્કરની આરાધના કહેલી છે—જે સ્વયંમાં પૂરતી અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર છે।
Verse 73
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितसप्तमीव्रतनिरूपणं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશ માસસ્થિત સપ્તમીવ્રતનું નિરૂપણ’ નામનો એકસો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
It functions as a ritual cosmogram: the lotus-maṇḍala centers Vibhāva/Āditya while the dik-sthāpanā distributes attendant classes (Gandharvas, Rākṣasas, Nāgas/Kādraveyas, Yātudhānas, Ṛṣis, and a graha) to stabilize the rite spatially. This reflects Purāṇic vrata-kalpa’s concern for correct orientation, completeness of worship, and the integration of cosmic order (dik, graha, gaṇa) into household liturgy.
The chapter grounds it in a mythic etiology: nectar drops associated with the Sun become grains and sugarcane; therefore sugar is declared प्रिय (dear) to Sūrya and suitable for both havis (deva offerings) and kavya (ancestral rites). The vow’s phala is amplified to Aśvamedha-equivalent merit, linking a simple food-gift to high sacrificial prestige.
Āditya himself states that worship on Māgha Saptamī grants sons, promising to incarnate through a portion of his own essence as the devotee’s child. The rite combines fasting, homa, and brāhmaṇa-feeding with dairy-rice offerings, aligning personal lineage goals with solar divinity and disciplined observance.