The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata

Verse 1

सनातन उवाचग । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरा नार्योऽभीष्टान्कामानवाप्नुयुः ॥ १ ॥

સનાતન બોલ્યા—હે વિપ્ર, સાંભળો; હું ચતુર્થીના વ્રતો કહું છું. તે કરવાથી પુરુષો અને સ્ત્રીઓ પોતાના અભીષ્ટ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 2

चैत्रमासचतुर्थ्यां तु वासुदेवस्वरूपिणम् । गणपं सम्यगभ्यर्च्य दत्त्वा कांचनदक्षिणाम् ॥ २ ॥

ચૈત્ર માસની ચતુર્થીએ વાસુદેવ-સ્વરૂપ ગણપતિનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને કાંસ્યન (સુવર્ણ) દક્ષિણા અર્પણ કરવી જોઈએ।

Verse 3

विप्राय विष्णुलोकं तु गच्छेद्देवनमस्कृतः । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु प्रार्थ्यं संकर्षणाह्वयम् ॥ ३ ॥

દેવોથી પણ નમસ્કૃત એવો તે, બ્રાહ્મણના હિતાર્થે, વિષ્ણુલોકને પામે છે; અને વૈશાખની ચતુર્થીએ ‘સંકર્ષણ’ નામે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ।

Verse 4

गृहस्थद्विजमुख्येभ्यः शंखं दत्त्वा विधानवित् । प्राप्य संकर्षणं लोकं मोदते बहुकल्पकम् ॥ ४ ॥

વિધાન જાણનાર, શ્રેષ્ઠ ગૃહસ્થ દ્વિજોને શંખ દાન કરીને, સંકર્ષણલોકને પામે છે અને ત્યાં અનેક કલ્પો સુધી આનંદ કરે છે।

Verse 5

ज्येष्ठमासचतुर्थ्यां तु प्रार्च्य प्रद्युम्नरूपिणम् । फलं मूलं च युथेभ्यो दत्त्वा स्वर्गं लभेन्नरः ॥ ५ ॥

જ્યેષ્ઠ માસની ચતુર્થીએ ભગવાનના પ્રદ્યુમ્ન-રૂપનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને અને સમૂહોને ફળ તથા મૂળ (કંદ) દાન આપવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

आषाढस्य चतुर्थ्यां तु संप्रपूज्यानिरुद्धकम् । यतिभ्योऽलाबुपात्राणि दत्त्वाभीष्टं लभेन्नरः ॥ ६ ॥

આષાઢ માસની ચતુર્થીએ ભગવાન અનિરુદ્ધનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, યતિઓને અલાબુ-પાત્રો (દૂધીના પાત્ર) દાન આપવાથી મનુષ્ય ઇચ્છિત વર પામે છે।

Verse 7

चतुर्मूर्तिव्रतान्येवं कृत्वा द्वादशवत्सरम् । उद्यापनं विधानेन कर्तव्यं फलमिच्छता ॥ ७ ॥

આ રીતે ભગવાનની ચતુર્મૂર્તિ-વ્રતો બાર વર્ષ સુધી કરીને, ફળ ઇચ્છનારએ વિધાન મુજબ ઉદ્યાપન (સમાપન વિધિ) કરવી જોઈએ।

Verse 8

अन्यज्ज्येष्ठचतुर्थ्यां तु सतीव्रतमनुत्तमम् । कृत्वा गणपतेर्मातुर्लोके मोदेत तत्समम् ॥ ८ ॥

વધુમાં, જ્યેષ્ઠ માસની ચતુર્થીએ ‘સતી-વ્રત’ નામનું અનુત્તમ વ્રત કરવાથી સાધક ગણપતિની માતાના લોકમાં જઈ તેના સમાન સુખથી આનંદિત થાય છે।

Verse 9

तथाऽषाढचतुर्थ्यां तु व्रतमन्यच्छुभावहम् । रथंतराह्वकल्पस्य ह्यादिभूतं दिनं यतः ॥ ९ ॥

એ જ રીતે આષાઢ માસની ચતુર્થીએ બીજું એક શુભદાયક વ્રત છે; કારણ કે તે દિવસ ‘રથંતર’ નામના કલ્પનો આરંભદિન માનવામાં આવે છે।

Verse 10

श्रद्धापूतेन मनसा गणेशं विधिना नरः । पूजयित्वा लभेच्चापि फलं देवादिदुर्गमम् ॥ १० ॥

શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા મનથી જે મનુષ્ય વિધિપૂર્વક ગણેશજીની પૂજા કરે છે, તે દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવું ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 11

श्रावणस्य चतुर्थ्यां तु जाति चंद्रोदये मुने ॥ ११ ॥

હે મુને! શ્રાવણ માસની ચતુર્થી તિથિએ ‘જાતિ-ચંદ્રોદય’ નામનું વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 12

गणेशाय प्रदद्याच्च ह्यर्घ्यं विधिविदांवरः । लम्बोदरं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ॥ १२ ॥

વિધિવિદોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષે ગણેશજીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું—જે લંબોદર, ચતુર્ભુજ, ત્રિનેત્ર અને રક્તવર્ણ છે।

Verse 13

नानारत्नविभूषाढ्यं प्रसन्नास्यं विचिंतयेत् । आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चयेत् ॥ १३ ॥

દેવને અનેક રત્નાભૂષણોથી શોભિત અને પ્રસન્ન મુખવાળા તરીકે ધ્યાન કરવું; પછી આવાહન વગેરે સર્વ ઉપચારોથી સંપૂર્ણ પૂજન કરવું।

Verse 14

नैवेद्यं मोदकं दद्याद्गणेशप्रीतिदायकम् । एवं व्रतं विधायाथ भुक्त्वा मोदकमेव च ॥ १४ ॥

ગણેશજીને પ્રીતિ આપનાર મોદક નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરવો. આ રીતે વ્રતનું વિધાન કરીને, પછી માત્ર મોદક જ ગ્રહણ કરવો।

Verse 15

सुखं स्वप्यान्निशायां तु भूमावेव कृतार्चनः । व्रतस्यास्य प्रभावेण कामान्मनसि चिंतितान् ॥ १५ ॥

પૂજા કરીને તે રાત્રે નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર પણ સુખથી શયન કરે. આ વ્રતના પ્રભાવથી મનમાં વિચારેલી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.

Verse 16

लब्ध्वा लेके परं चापि गणेशपदमाप्नुयात् । नानेन सदृशं चान्यद्व्रतमस्ति जगत्त्रये ॥ १६ ॥

પરલોકમાં પરમ લોક પ્રાપ્ત કરીને તે ગણેશપદ (આવાસ) પણ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્રિલોકમાં આ વ્રત સમાન બીજું કોઈ વ્રત નથી.

Verse 17

तस्मात्कार्यं प्रयत्नेन सर्वान्कामानभीप्सता । अथास्मिन्नेव दिवसे दूर्वागणपति व्रतम् ॥ १७ ॥

અતએવ સર્વ ઇચ્છિત ફળ મેળવવા ઇચ્છનારએ આને પ્રયત્નપૂર્વક કરવું. તેમજ આ જ દિવસે દૂર્વા-ગણપતિ વ્રતનું આચરણ કરવું.

Verse 18

केचिदिच्छंति देवर्षे तद्विधानं वदामि ते । हैमं निर्माय गणपं ताम्रपात्रोपरि स्थितम् ॥ १८ ॥

હે દેવર્ષિ, કેટલાક લોકો તેની વિધિ ઇચ્છે છે; હું તને તે વિધાન કહું છું. સોનાનો ગણપ પ્રતિમા બનાવી તેને તાંબાના પાત્ર પર સ્થાપિત કરવી.

Verse 19

वेष्टितं रक्तवस्त्रेण सर्वतोभद्रमंडले । पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पंचभिः ॥ १९ ॥

સર્વતોભદ્ર મંડળમાં તેને લાલ વસ્ત્રથી વેષ્ટિત કરીને, લાલ પુષ્પો તથા પાંચ પત્રિકાઓ (પાન અર્પણ)થી પૂજા કરવી.

Verse 20

बिल्वपत्रमपामार्गं शमी दूर्वा हरिप्रिया । आभिरन्यश्च कुसुमैरभ्यर्च्य फलमोदकैः ॥ २० ॥

બિલ્વપત્ર, અપામાર્ગ, શમી અને દુર્વા—હરિને પ્રિય—તથા અન્ય પુષ્પો સાથે ફળ અને મધુર નૈવેદ્ય અર્પી વિધિપૂર્વક પ્રભુનું પૂજન કરવું।

Verse 21

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । उपहारं प्रकल्प्याथ दद्यादर्घं समुद्यते । ततः संप्रारथ्य विघ्नेशमूर्तिं सोपस्करां मुने ॥ २१ ॥

વિધિ જાણતા આચાર્યને સન્માનપૂર્વક પૂજીને તેને ઉપહાર નિવેદિત કરવો. પછી યોગ્ય ભેટ ગોઠવી ઊભા રહી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ, હે મુનિ, જરૂરી પૂજા-સામગ્રી સાથે વિઘ્નેશની મૂર્તિને પ્રાર્થના કરવી।

Verse 22

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । कृत्वैवं पंच वर्षाणि समुपास्य यथाविधि ॥ २२ ॥

વિધિ જાણતા આચાર્યને યથોચિત સન્માન આપી તેને પોતાને નિવેદિત કરવું. આ રીતે પાંચ વર્ષ સુધી નિયમ મુજબ આચાર્યની ઉપાસના અને સેવા કરવી।

Verse 23

भुक्त्वेह भोगानखिलान् लोकं गणपतेर्व्रजेत् । अथ भाद्रचतुर्थ्यां तु बहुलाधेनुसंज्ञकम् ॥ २३ ॥

અહીં સર્વ ભોગો પૂર્ણ રીતે ભોગવી અંતે ગણપતિના લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. હવે ભાદ્રપદ માસની ચતુર્થીએ ‘બહુલાધેનુ’ નામનું વ્રત વર્ણવાયું છે।

Verse 24

पूजनी योऽत्र यत्नेन स्रग्गंधयवसादिभिः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य शक्तश्चेद्दानमाचरेत् ॥ २४ ॥

અહીં માળા, સુગંધ, જવ વગેરે અર્પણોથી પ્રયત્નપૂર્વક પૂજન કરવું. પછી પ્રદક્ષિણા કરીને, શક્તિ હોય તો દાન પણ કરવું।

Verse 25

अशक्तः पुरेतां तु नमस्कृत्य विसर्जयेत् । पंचाब्दं वादशाब्दं वा षोडशाब्दमथापि वा ॥ २५ ॥

જો કોઈ અસમર્થ હોય, તો પૂર્વવત્ નમસ્કાર કરીને વ્રતનું સમાપન કરી વિસર્જન કરવું—પાંચ વર્ષ, દસ વર્ષ અથવા સોળ વર્ષ પછી પણ।

Verse 26

व्रतं कृत्वा समुद्याप्य धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । प्रभावेण व्रतस्यास्य भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् ॥ २६ ॥

વ્રત કરીને અને વિધિપૂર્વક ઉદ્યાપન કર્યા પછી દૂધ આપતી ધેનુનું દાન કરવું. આ વ્રતના પ્રભાવથી મનોહર ભોગસુખો પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 27

सत्कृतो देवतावृंदैर्गोलोकं समवाप्नुयात् । अथ शुक्ल चतुर्थ्यां तु सिद्धवैनायकव्रतम् ॥ २७ ॥

દેવતાઓના સમૂહો દ્વારા સન્માનિત થઈ તે ગોલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. હવે શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ ‘સિદ્ધ-વૈનાયક વ્રત’ જણાવવામાં આવે છે।

Verse 28

आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चनम् । एकाग्रमानसो भूत्वा ध्यायेत्सिद्धिविनायकम् ॥ २८ ॥

આવાહન વગેરે સર્વ ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. પછી મનને એકાગ્ર કરીને સિદ્ધિ-વિનાયકનું ધ્યાન કરવું।

Verse 29

एकदंतं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशांकुशधरं देवं तप्तकांचनसन्निभम् ॥ २९ ॥

હું તે દેવનું ધ્યાન કરું છું—એકદંત, શૂર્પકર્ણ, ગજવક્ત્ર, ચતુર્ભુજ; પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનાર, તપ્ત સોનાં સમ તેજસ્વી।

Verse 30

एकविंशति पत्राणि चैकविंशतिनामभिः । समर्पयेद्भक्तियुक्तस्तानि नामानि वै श्रृणु ॥ ३० ॥

ભક્તિપૂર્વક એકવીસ પાંદડાં એકવીસ નામો સાથે અર્પણ કરવાં. હવે તે નામો નિશ્ચય સાંભળો॥

Verse 31

सुमुखाय शमीपत्रं गणाधीशाय भृंगजम् । उमापुत्राय बैल्वं तु दूर्वां गजमुखाय च ॥ ३१ ॥

સુમુખને શમીપત્ર, ગણાધીશને ભૃંગરાજ, ઉમાપુત્રને બિલ્વપત્ર, અને ગજમુખને દૂર્વા અર્પણ કરો॥

Verse 32

लंबोदराय बदरीं धत्तूरं हरसूनवे । शूर्पकर्णाय तुलसीं वक्रतुंडाय शिंबिजम् ॥ ३२ ॥

લંબોદરને બદરી, હરસૂનવને ધતૂરા, શૂર્પકર્ણને તુલસી, અને વક્રતુન્ડને શિંબિજ અર્પણ કરો॥

Verse 33

गुहाग्रजायापामार्गमेकदंताय बार्हतम् । हेरम्बाय तु सिंदूरं चतिर्होत्रे च पत्रजम् ॥ ३३ ॥

ગુહાગ્રજને અપામાર્ગ, એકદંતને બાર્હત, હેરંબને સિંદૂર, અને ચતુર્હોત્રને પત્રજ અર્પણ કરો॥

Verse 34

सर्वेश्वरायागस्त्यस्य पत्रं प्रीतिविवर्द्धनम् । दूर्वायुग्मं ततो गृह्य गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥ ३४ ॥

સર્વેશ્વર માટે અગસ્ત્યનું પાન પ્રીતિ વધારનારું કહેવાય છે. પછી સુગંધ, પુષ્પ અને અક્ષત સાથે દૂર્વાની જોડ લઈને અર્પણ કરો॥

Verse 35

पूजां निवेदयेद्भक्तियुक्तो मोदकपंचकम् । आचमय्य नमस्कृत्य संप्रार्थ्य च विसर्ज्जयेत् ॥ ३५ ॥

ભક્તિયુક્ત થઈ પૂજામાં પાંચ મోదકોનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. પછી આચમન કરી, નમસ્કાર કરી, પ્રાર્થના કરીને વિધિપૂર્વક વિસર્જન કરવું.

Verse 36

विनायकस्य प्रतिमां हैमीं सोपस्करां मुने । निवेदयेच्च गुरवे द्विजेभ्यो दक्षिणां ददेत् ॥ ३६ ॥

હે મુને, પૂજાના ઉપકરણો સહિત વિનાયકની સુવર્ણ પ્રતિમા ગુરુને અર્પણ કરવી; અને દ્વિજોને દક્ષિણા આપવી.

Verse 37

एवं कृतार्चनो भक्त्या पंच वर्षाणि नारद । उपास्य लभते कामानैहिकामुष्मिकान् शुभान् ॥ ३७ ॥

હે નારદ, જે આ રીતે ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરીને પાંચ વર્ષ ઉપાસના કરે છે, તે ઇહલોક અને પરલોકના શુભ ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 38

अस्यां चतुर्थ्यां शशिनं न पश्येच्च कदाचन । पश्यन् मिथ्याभिशाप तु लभते नात्र संशयः । अथ तद्दोषनाशाय मन्त्रं पौराणिकं पठेत् ॥ ३८ ॥

આ ચતુર્થીએ ક્યારેય ચંદ્રને ન જોવો. જો જોયો તો નિઃસંદેહ મિથ્યા અપવાદનો શાપ મળે છે. તેથી તે દોષ નાશ માટે પૌરાણિક મંત્રનો પાઠ કરવો.

Verse 39

सिंहः प्रसेनममधीत्सिंहो जांबवता हतः । सकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः ॥ ३९ ॥

સિંહે પ્રસેનને ગળી લીધો; અને તે સિંહ જાંબવાને માર્યો. હે બાળક, રડશો નહીં—આ સ્યમંતક મણિ ખરેખર તારો જ છે.

Verse 40

इषशुक्लचतुर्थ्यां तु कपर्द्दीशं विनायकम् ॥ ४० ॥

ઈષ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ કપર્દ્દીશ પ્રભુ વિનાયકની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 41

पौरुषेण तु सूक्तेन पूजयेदुपचारकैः । अकारणान्मुष्टिगतांस्तंडुलान्सकपर्द्दिकान् ॥ ४१ ॥

પૌરુષ સૂક્તથી ઉપચારો સહિત પૂજા કરીને, કોઈ વિશેષ કારણ વિના મુઠ્ઠીભર તાંદુલ કપરદિકા (કૌડીઓ) સાથે અર્પણ કરવો।

Verse 42

विप्राय बटवे दद्याद्गंधपुष्पार्चिताय च । तंडुला वैश्वदैवत्या हरदैवत्यमिश्रिताः ॥ ४२ ॥

ગંધ-પુષ્પથી અર્ચિત બ્રાહ્મણને અથવા બટુક (બ્રહ્મચારી)ને દાન આપવું; તાંદુલ વિશ્વેદેવોને સમર્પિત અને હર (શિવ) દૈવતને અર્પિત દ્રવ્ય સાથે મિશ્રિત હોવા જોઈએ।

Verse 43

कपर्दिगणनाथोऽसौ प्रीयतां तैः समर्पितैः । चतुर्थ्यां कार्तिके कृष्णे करकाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ४३ ॥

આ અર્પિત દ્રવ્યો દ્વારા કપર્દી ગણનાથ પ્રસન્ન થાઓ. કાર્તિક માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્થીએ ‘કરક’ નામનું વ્રત સ્મૃત છે।

Verse 44

स्त्रीणामेवाधिकारोऽत्र तद्विधानमुदीर्यते । पूजयेच्च गणाधीशं स्नाता स्त्रीसमलंकृता ॥ ४४ ॥

અહીં અધિકાર માત્ર સ્ત્રીઓનો છે; તેથી તેની વિધિ જણાવવામાં આવે છે. સ્નાન કરીને અલંકૃત સ્ત્રીએ ગણાધીશ ગણેશની પૂજા કરવી।

Verse 45

तदग्रे पूर्णपक्वान्नं विन्यसेत्करकान्दश । समर्प्य देवदेवाय भक्त्या प्रयतमानसा ॥ ४५ ॥

પછી તેના આગળ સંપૂર્ણપણે પક્વ અન્નથી ભરેલા દસ કરક (પાત્ર) ગોઠવવા. શુદ્ધ અને સંયમિત મનથી દેવોના દેવને ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું.

Verse 46

देवो मे प्रीयतामेवमुच्चार्य्याथ समर्पयेत् । सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यो यथाकामं च सादरम् ॥ ४६ ॥

“દેવ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ” એમ ઉચ્ચારી પછી અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ આદરપૂર્વક સુવાસિની સ્ત્રીઓ અને બ્રાહ્મણોને ઇચ્છાનુસાર દાન આપવું.

Verse 47

ततश्चंद्रोदये रात्रौ दत्त्वार्घं विधिपूर्वकम् । भुञ्जीत मिष्टमन्नं च व्रतस्य परिपूर्तये ॥ ४७ ॥

પછી રાત્રે ચંદ્રોદય સમયે વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, વ્રતની પરિપૂર્તિ માટે મિષ્ટ અન્ન ગ્રહણ કરવું.

Verse 48

यद्वा क्षीरेण करकं पूर्णं तोयेन वा मुने । सपूगाक्षतरत्नाढ्यं द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ४८ ॥

અથવા, હે મુનિ, દૂધથી—અથવા પાણીથી—ભરેલો કરક, સોપારી, અક્ષત અને રત્નોથી શોભિત કરીને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને અર્પણ કરવો.

Verse 49

एतत्कृत्वा व्रतं नारी षोडशद्वादशाब्दकम् । उपायनं विधायाथ व्रतमेतद्विसर्ज्जयेत् ॥ ४९ ॥

આ વ્રત સ્ત્રીએ સોળ અથવા બાર વર્ષ સુધી કરીને, પછી ઉપાયન (સમાપન-અર્પણ) વિધિપૂર્વક કરી, ત્યારબાદ આ વ્રતનું વિધિવત્ વિસર્જન કરવું.

Verse 50

यावज्जीवं तु वा नार्या कार्य्यं सौभाग्यवांछया । व्रतेनानेन सदृशं स्त्रीणां सौभाग्यदायकम् ॥ ५० ॥

જે સ્ત્રી સૌભાગ્યની ઇચ્છા રાખે, તેણે જીવનભર આ વ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ; સ્ત્રીઓ માટે સૌભાગ્ય આપનાર આ વ્રત સમાન બીજું કોઈ વ્રત નથી।

Verse 51

विद्यते भुवनेष्वन्यत्तस्मान्नित्यमिति स्थितिः । ऊर्ज्जशुक्लचतुर्थ्यां तु नागव्रतमुदाहृतम् ॥ ५१ ॥

લોકોમાં આ સિવાય ખરેખર સ્થાયી બીજું કંઈ નથી; તેથી નિત્ય તત્ત્વમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ. તેથી ઊર્જ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ ‘નાગવ્રત’ કહેવાયું છે।

Verse 52

प्रातर्व्रतं तु संकल्प्य धेनुशृंजगलं शुचि । पीत्वा स्नात्वाथ मध्याह्ने शंखपालादिपन्नगान् ॥ ५२ ॥

પ્રાતઃ વ્રતનો સંકલ્પ કરીને શુચિ રહી ‘ધેનુશૃંગ-જલ’ પાન કરવું; પછી સ્નાન કરીને મધ્યાહ્ને શંખપાલ આદિ પન્નગોને વિધિપૂર્વક તર્પણ-પૂજન કરવું।

Verse 53

शेषं चाह्वामपूर्वैस्तु पूजयेदुपचारकैः । क्षीरेणाप्यायनं कुर्यादेतन्नागव्रतं स्मृतम् ॥ ५३ ॥

પ્રથમ શેષનાગનું આવાહન કરીને ઉપચારসহ પૂજન કરવું; અને દૂધથી તેમનું આપ્યાયન (પોષણ-સેવા) કરવું—આને જ ‘નાગવ્રત’ કહેવાયું છે।

Verse 54

एवंकृते तु विप्रेंद्र नृभिर्नागव्रते शुभे । विषाणि नश्यंत्यचिरान्न दशंति च पन्नगाः ॥ ५४ ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! લોકો જ્યારે આ શુભ નાગવ્રત વિધિપૂર્વક કરે છે, ત્યારે થોડા જ સમયમાં વિષનો પ્રભાવ નષ્ટ થાય છે અને સર્પ દંશ કરતા નથી।

Verse 55

मार्गशुक्लचतुर्थ्यां तु वर्षं यावन्मुनीश्वरा । क्षपयेदेकभक्तेन नक्तेनाथ द्वितीयकम् ॥ ५५ ॥

માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીથી, હે મુનીશ્વરો, આ વ્રત એક વર્ષ સુધી કરવું. દિવસે એકભક્ત (એક વખત ભોજન) રાખવું અને બીજા ક્રમે નક્ત-વ્રત (રાત્રિ નિયમ) પાળવું.

Verse 56

अयाचितोपवासाभ्यां तृतीयकचतुर्थके । एवं क्रमेण विधिवच्चत्वार्यब्दानि मानवः ॥ ५६ ॥

ત્રીજા અને ચોથા વર્ષે અયાચિત-ભોજન (માગ્યા વિના મળેલું અન્ન) અને ઉપવાસ—આ બે નિયમો વિધિપૂર્વક પાળવા. આ રીતે ક્રમશઃ નિયમોનું યોગ્ય અનુષ્ઠાન કરીને મનુષ્ય ચાર વર્ષ પૂર્ણ કરે છે.

Verse 57

समाप्य च ततोऽस्यांते व्रतस्नातो महाव्रती । कारयेद्धेमघटितं भूगणेर्मूषकं रथम् ॥ ५७ ॥

પછી વ્રત પૂર્ણ કરીને, વ્રતના અંતે વ્રત-સ્નાન કરેલો મહાવ્રતી, ભૂગણ માટે સોનાથી બનેલો મૂષક-રથ બનાવડાવે.

Verse 58

अशक्तो वर्णकैरेव शुभ्रं चाब्जं सुपत्रकम् । तस्योपरि घटं स्थाप्य ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ ५८ ॥

જો અશક્ત હોય તો, રંગોથી જ શુભ્ર અને સુપત્રક કમળ બનાવી, તેના ઉપર તામ્રપાત્ર સાથે જોડાયેલો કલશ સ્થાપવો.

Verse 59

पूरयेत्तंडलैः शुभ्रैस्तस्योपरि गणेश्वरम् । न्यसेद्वस्त्रयुगाच्छन्नं गंधाद्यैः पूजयेच्च तम् ॥ ५९ ॥

તે કલશને શુદ્ધ સફેદ તંડુલ (ચોખા)થી ભરી દે. તેના ઉપર વસ્ત્રયુગથી ઢાંકેલા ગણેશ્વરને સ્થાપી, ગંધ વગેરે ઉપચારોથી પૂજા કરવી.

Verse 60

नैवेद्यं मोदकं कल्प्यं गणेशः प्रीयतामिति । जागरैर्शीतवाद्याद्यैः पुराणाख्यानकैश्चरेत् ॥ ६० ॥

નૈવેદ્યરૂપે, વિશેષ કરીને મધુર મોદક તૈયાર કરીને “ગણેશ પ્રસન્ન થાઓ” એમ પ્રાર્થના કરવી. શીતલ સુમધુર વાદ્યો અને પુરાણ-આખ્યાનના પાઠ સાથે રાત્રિ-જાગરણ કરવું.

Verse 61

प्रभाते विमले स्नात्वा होमं कृत्वा विधानतः । तिलव्रीहियवश्वेतसुर्षपाज्यैः सखंडकैः ॥ ६१ ॥

વિમળ પ્રભાતે સ્નાન કરીને વિધાન મુજબ હોમ કરવો. તલ, ચોખા, જવ, સફેદ સરસવ અને ઘી—નાના નાના ખંડો સાથે—આહુતિ આપવી.

Verse 62

गणो गणाधिपश्चैव कूष्मांडस्त्रिपुरांतकः । लंबोदरैकदंतौ च रुक्मदंष्ट्रश्च विघ्नपः ॥ ६२ ॥

તેઓ ‘ગણ’, ‘ગણાધિપ’, ‘કૂષ્માંડ’, ‘ત્રિપુરાંતક’, ‘લંબોદર’, ‘એકદંત’, ‘રુક્મદંષ્ટ્ર’ અને ‘વિઘ્નપ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 63

ब्रह्मा यमोऽथ वरुणः सोमसूर्यहुताशनाः । गन्धमादी परमेष्ठीत्येवं षोडशनामभिः ॥ ६३ ॥

તેમને ‘બ્રહ્મા’, ‘યમ’, ‘વરুণ’, ‘સોમ’, ‘સૂર્ય’, ‘હુતાશન (અગ્નિ)’, ‘ગંધમાદી’ અને ‘પરમેષ્ઠી’—આ રીતે સોળ નામોથી સ્તુતિ કરવામાં આવે છે.

Verse 64

प्रणवाद्यैर्ङेंनमोंऽतैः प्रत्येकं दहने हुनेत् । वक्रतुंडेति ङेंतेन बर्मांतेनाष्टयुक्छतम् ॥ ६४ ॥

દરેક આહુતિ અગ્નિમાં એવા મંત્રોથી આપવી કે જે ‘ૐ’થી શરૂ થાય અને ‘નમઃ’થી પૂર્ણ થાય. પછી ‘વક્રતુન્ડ-’થી આરંભ અને ‘બર્મન્’ (રક્ષા-વાક્ય)થી અંત થતા મંત્રથી ૧૦૮ આહુતિ આપવી.

Verse 65

ततो व्याहृतिभिः शक्त्या हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् । दिक्पालान्पूजयित्वा च ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ६५ ॥

પછી પોતાની શક્તિ મુજબ વ્યાહૃતિઓ સાથે આહુતિઓ અર્પણ કરીને પૂર્ણાહુતિ કરવી. દિક્પાલોનું પૂજન કરીને પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 66

चतुत्विंशतिसंख्याकान् मोदकैः पायसैस्तथा । सवत्सां गां ततो दद्यादाचार्याय सदक्षिणाम् ॥ ६६ ॥

ચોવીસ મోదક અને પાયસ અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ આચાર્યને વાછરડાંসহ ગાય તથા યોગ્ય દક્ષિણા આપવી.

Verse 67

अन्योभ्योऽपि यथाशक्ति भूयसीं च ततो ददेत् । प्रणम्य दक्षिणीकृत्य प्रविसृज्य द्विजोत्तमाम् ॥ ६७ ॥

પછી પોતાની શક્તિ મુજબ અન્યને પણ દાન આપવું—વધુ ઉદારતાથી. પ્રણામ કરીને દક્ષિણા અર્પણ કરી ઉત્તમ બ્રાહ્મણને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવી.

Verse 68

बन्धुभिः सह भुंजीत स्वयं च प्रीतमानसः । एतद्व्रतं नरः कृत्वा भुक्त्वा भोगानिहोत्तमान् ॥ ६८ ॥

તે બંધુઓ સાથે ભોજન કરે અને પોતે પણ પ્રસન્ન મનથી રહે. આ વ્રત કરીને મનુષ્ય આ લોકમાં ઉત્તમ ભોગોનો આનંદ મેળવે છે.

Verse 69

सायुज्यं लभते विष्णोर्गणेशस्य प्रसादतः । केचिद्वरव्रतं नाम प्राहुरेतस्य नारद ॥ ६९ ॥

ગણેશના પ્રસાદથી તે વિષ્ણુનું સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. હે નારદ, કેટલાક લોકો આ અનુષ્ઠાનને ‘વર-વ્રત’ કહે છે.

Verse 70

विधानमेतदेवापि फलं चापीह तत्समम् । पौषमासचतुर्थ्यां तु विघ्नेशं प्रार्थ्य भक्तितः ॥ ७० ॥

આ જ વિધાન કહેવાયું છે અને અહીં તેનું ફળ પણ તદ્રુપ છે. પૌષ માસની ચતુર્થીએ ભક્તિપૂર્વક વિઘ્નેશ (ગણેશ)ને પ્રાર્થના કરવી જોઈએ।

Verse 71

विप्रैकं भोजयेच्चैवं मोदकैर्दक्षिणां ददेत् । एवं कृते मुने भूयाद्व्रती संपत्तिभाजनम् ॥ ७१ ॥

આ રીતે એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવી, મોદકોથી દક્ષિણા આપવી. હે મુનિ, આમ કરવાથી વ્રતી પછી સમૃદ્ધિનો પાત્ર બને છે।

Verse 72

माघकृष्णचतुर्थ्यां तु संकष्टव्रतमुच्यते । तत्रोपवासं संकल्प्य व्रती नियमपूर्वकम् ॥ ७२ ॥

માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્થીને ‘સંકષ્ટ-વ્રત’ કહેવાય છે. તે દિવસે વ્રતીએ ઉપવાસનો સંકલ્પ કરીને નિયમપૂર્વક વ્રત પાળવું જોઈએ।

Verse 73

चंद्रोदयमभिव्याप्य तिष्ठेत्प्रयतमानसः । ततश्चंद्रोदये प्राप्ते मृन्मयं गणनायकम् ॥ ७३ ॥

ચંદ્રોદય સુધી સંયત મનથી સતર્ક રહી રહેવું. પછી ચંદ્ર ઉગે ત્યારે માટીના ગણનાયક (ગણેશ)નું પૂજન કરવું।

Verse 74

विधाय विन्यसेत्पीठे सायुधं च सवाहनम् । उपचारैः षोडशभिः समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ७४ ॥

વિધિ કરીને (દેવતાને) પીઠ પર સ્થાપિત કરવો—આયુધો અને વાહન સહિત. પછી નિયમ મુજબ ષોડશોપચારથી યથાવિધિ પૂજન કરવું।

Verse 75

मोदकं चापि नैवेद्यं सगुडं तिलकुट्टकम् । ततोऽर्घ्यं ताम्रजे पात्रे रक्तचंदनमिश्रितम् ॥ ७५ ॥

મોદક તથા ગોળ મિશ્રિત તલની મીઠાઈ નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ તાંબાના પાત્રમાં રક્તચંદન મિશ્રિત અર્ઘ્ય અર્પવું.

Verse 76

सकुशं च सदूर्वं च पुष्पाक्षतसमन्वितम् । सशमीपत्रदधि च कृत्वा चंद्राय दापयेत् ॥ ७६ ॥

કુશ અને દુર્વા સાથે, પુષ્પ અને અક્ષત યુક્ત, તેમજ શમીપત્ર અને દહીં મેળવી ચંદ્રદેવને અર્પણ કરાવવું.

Verse 77

गगनार्णवमाणिक्य चंद्र दाक्षायणीपते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं गणेशप्रतिरूपक ॥ ७७ ॥

હે ગગન-સમુદ્રના માણિક્ય સમા ચંદ્ર, દાક્ષાયણીપતિ! હે ગણેશ-પ્રતિરૂપ! મેં અર્પેલું આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો.

Verse 78

एवं दत्त्वा गणेशाय दिव्यार्घ्यं पापनाशनम् । शक्त्या संभोज्य विप्राग्र्यान्स्वयं भुंजीत चाज्ञया ॥ ७८ ॥

આ રીતે પાપનાશક દિવ્ય અર્ઘ્ય ગણેશને અર્પણ કરીને, શક્તિ અનુસાર શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; પછી આજ્ઞા લઈને પોતે પણ ભોજન કરવું.

Verse 79

एवं कृत्वा व्रतं विप्र संकष्टाख्यं शूभावहम् । समृद्धो धनधान्यैः स्यान्न च संकष्टमाप्नुयात् ॥ ७९ ॥

હે વિપ્ર! આ રીતે ‘સંકષ્ટ’ નામનું શુભ વ્રત કરવાથી ધન-ધાન્યની સમૃદ્ધિ થાય છે અને મનુષ્ય સંકટમાં પડતો નથી.

Verse 80

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु गौरीव्रतमनुत्तमम् । तस्यां तु गौरी संपूज्या संयुक्ता योगिनीगणैः ॥ ८० ॥

માઘ શુક્લ ચતુર્થીએ અનુત્તમ ‘ગૌરી-વ્રત’ થાય છે. તે પવિત્ર તિથિએ યોગિનીગણ સાથે રહેલી દેવી ગૌરીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 81

नरैः स्त्रीभिर्विशेषेण कुंदपुष्पैः सकुंकुमैः । रक्तसूत्रे रक्तपुष्पैस्तथैवालक्तकेन च ॥ ८१ ॥

પુરુષો અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓએ કુંદના ફૂલોમાં કુંકુમ ભેળવી, લાલ દોરા અને લાલ ફૂલો વડે, તેમજ લાલ અલતા વડે પણ આ વિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 82

धूपैर्दीपंश्च बलिभिः सगुडैनार्द्रकेण च । पयसा पायसेनापि लवणेन च पालकैः ॥ ८२ ॥

ધૂપ-દીપ, બલિ-નૈવેદ્ય સાથે; ગોળ અને તાજું આદુ; દૂધ, પાયસ (ખીર), મીઠું અને પાલક જેવા શાક વડે (પૂજા) કરવી જોઈએ.

Verse 83

पूज्याश्चाविधवा नार्यस्तथा विप्राः सुशोभनाः । सौभाग्यवृद्धये देयो भोक्तव्यं बंधुभिः सह ॥ ८३ ॥

અવિધવા સ્ત્રીઓનું સન્માન કરવું જોઈએ અને તેમ જ સુયોગ્ય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોનું પણ. સૌભાગ્યવૃદ્ધિ માટે દાન આપવું અને પ્રસાદ બંધુઓ સાથે મળીને ગ્રહણ કરવો.

Verse 84

इदं गौरीव्रतं विप्र सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् । प्रतिवर्षं प्रकर्त्तव्यं नारीभिश्च नरैस्तथा ॥ ८४ ॥

હે વિપ્ર! આ ગૌરી-વ્રત સૌભાગ્ય અને આરોગ્ય વધારનારું છે. તેને દર વર્ષે સ્ત્રીઓએ અને પુરુષોએ પણ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 85

ढुंढिव्रतं परैः प्रोक्तं कैश्चित्कुंडव्रतं स्मृतम् । ललिताव्रतमित्यन्यैः शांतिव्रतमथापरैः ॥ ८५ ॥

કેટલાંક તેને ઢુંઢિ-વ્રત કહે છે, કેટલાંક તેને કુંડ-વ્રત તરીકે સ્મરે છે. અન્યોએ તેને લલિતા-વ્રત કહ્યું છે અને કેટલાકે તેને શાંતિ-વ્રત તરીકે પણ વર્ણવ્યું છે.

Verse 86

स्नानं दानं जपो होमः सर्वमस्यां कृतं मुने । भवेत्सह स्रगुणितं प्रसादाद्दंतिनः सदा ॥ ८६ ॥

હે મુને! આ અવસરે કરેલું સ્નાન, દાન, જપ અને હોમ—આ બધું દંતિન (ગણેશ)ની કૃપાથી સદા સહસ્રગણું ફળ આપે છે.

Verse 87

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ढुंढिराजव्रतं शुभम् । तिलषिष्टैर्द्विजान् भोज्य स्वयं चाश्नीत मानवः ॥ ८७ ॥

ફાલ્ગુન માસની ચતુર્થીએ શુભ ઢુંઢિરાજ-વ્રત કરવું જોઈએ. તલથી બનેલા પદાર્થોથી દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવી સાધકે પોતે પણ તે જ ભોજન કરવું.

Verse 88

गणेशाराधनपरो दानहोमप्रपूजनैः । तिलैरेव कृतैः सिद्धिं प्राप्नुयात्तत्प्रसादतः ॥ ८८ ॥

જે ગણેશ-આરાધનામાં તત્પર રહી તલથી જ દાન, હોમ અને પૂજન કરે—તે તેમની કૃપાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 89

सौवर्णं गजवक्त्रं च कृत्वा संपूज्य यत्नतः । द्विजाग्र्याय प्रदातव्यं सर्वसंपत्समृद्धये ॥ ८९ ॥

ગજવક્ત્ર (ગણેશ)ની સોનાની પ્રતિમા બનાવી, યત્નપૂર્વક તેની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી. પછી સર્વ સંપત્તિ-સમૃદ્ધિ વધે તે માટે તેને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 90

यस्मिन्कस्मिन्भवेन्मासि चतुर्थी रविवारयुक् । सांगारका वा विप्रेंद्र सा विशेषफलप्रदा ॥ ९० ॥

હે વિપ્રેન્દ્ર! જે કોઈ માસમાં ચતુર્થી રવિવાર સાથે આવે, અથવા મંગળવાર-યુક્ત ‘સાંગારકા’ ચતુર્થી હોય, તે વિશેષ અને ઉત્તમ ફળ આપનારી બને છે.

Verse 91

सर्वासु च चतुर्थीषु शुक्लास्वप्यसितासु च । विघ्नेश एव देवेशः संपूज्यो भक्तितत्परैः ॥ ९१ ॥

દરેક ચતુર્થીએ—શુક્લપક્ષમાં પણ અને કૃષ્ણપક્ષમાં પણ—ભક્તિમાં તત્પર ભક્તોએ પૂર્ણ ભક્તિભાવથી દેવેશ્વર વિઘ્નેશનું જ સમ્યક પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 92

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वाद्शमास चतुर्थीव्रतनिरूपणं नाम त्रयोदशाधिकसततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનમાં, ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશમાસ ચતુર્થીવ્રત નિરૂપણ’ નામનો એકસો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.