The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
સનાતન એક બ્રાહ્મણને દ્વિતીયા તિથિ પર આધારિત “બીજી” બાર-માસની વ્રતશ્રેણી ઉપદેશે છે. ચૈત્ર શુક્લ દ્વિતીયાથી વ્રતી શક્તિ સહિત બ્રહ્માની હવિસ અને સુગંધોથી પૂજા કરી ઇચ્છાપૂર્તિ તથા બ્રહ્મપ્રાપ્તિનું ફળ માને છે. પછી માસવાર ભેદ—વૈશાખમાં બ્રહ્મા વિષ્ણુરુપે સાત ધાન્ય સાથે (રાધા), જ્યેષ્ઠમાં સૂર્ય/ભાસ્કર પૂજાથી સૂર્યલોક, આષાઢમાં રામ–સુભદ્રા રથયાત્રા મહોત્સવ, નભસમાં વિશ્વકર્મા/પ્રજાપતિની “સ્વપિતી/અશોક-શયન” પૂજા અને ગૃહરક્ષા પ્રાર્થના, ભાદ્રપદમાં ઇન્દ્રરૂપ પૂજા તથા અર્ધચંદ્ર નૈવેદ્ય, આશ્વિનમાં અક્ષય દાનનું મહાત્મ્ય, ઊર્જમાં યમ–યમુના ‘યમા’ વ્રતમાં બહેનનું સન્માન અને ભોજન. માર્ગશીર્ષ દ્વિતીયાએ પિતૃશ્રાદ્ધ, પૌષમાં ગોશૃંગ-સંસ્કૃત સ્નાન અને ચંદ્રાર્ઘ્ય, માઘમાં લાલ પુષ્પો, ગાયો અને સુવર્ણ પ્રતિમા સાથે સૂર્ય/પ્રજાપતિ પૂજા, ફાલ્ગુનમાં શ્વેત સુગંધિત પુષ્પો અને સાષ્ટાંગ નમસ્કારથી શિવપૂજા. કૃષ્ણપક્ષ દ્વિતીયાઓ માટે પણ વિધાન છે; માસરૂપ ધારણ કરનાર અગ્નિને મૂળ દ્વિતીયા દેવતા કહી બ્રહ્મચર્યને કર્મસિદ્ધિ સાથે જોડે છે।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि द्वितीयाया व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते ॥ १ ॥
સનાતને કહ્યું—હે વિપ્ર, સાંભળો; હું તમને દ્વિતીયાના વ્રતો કહું છું. જેને ભક્તિપૂર્વક કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે.
Verse 2
चैत्रशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं च सशक्तिकम् । हविष्यान्नेन गन्धाद्यैः स्तोष्य सर्वक्रतूद्भवम् ॥ २ ॥
ચૈત્ર શુક્લ દ્વિતીયાએ બ્રહ્માને તેમની શક્તિ સહિત પૂજવો જોઈએ. હવિષ્યાન્ન, ગંધ વગેરે દ્વારા સર્વ ક્રતુઓના ઉદ્ભવરૂપને સ્તુતિ કરવી જોઈએ.
Verse 3
फलं लब्ध्वाखिलान्कामानंते ब्रह्मपदं लभेत् । अस्मिन्नेव दिने विप्र बालेंदुमुदितं परे ॥ ३ ॥
આનું ફળ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ કરે છે અને અંતે બ્રહ્મપદ પામે છે. હે વિપ્ર, શુક્લપક્ષમાં બાલચંદ્ર ઉદિત થયેલા આ જ દિવસે આ ફળ મળે છે.
Verse 4
समभ्यर्च्य निशारंभे भुक्तिमुक्तिफलं भवेत् । अथवास्मिन्दिने भक्त्या दस्रावभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४ ॥
રાત્રિના આરંભે વિધિપૂર્વક પૂજન કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને ફળ મળે છે. અથવા આજ જ દિવસે ભક્તિથી દસરાઓનું પ્રયત્નપૂર્વક પૂજન કરવાથી પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે॥૪॥
Verse 5
सुवर्णरजते नेत्रे प्रदद्याच्च द्विजातये । पूर्णयात्राव्रते ह्यस्मिन्दध्ना वापि घृतेन च ॥ ५ ॥
આ પૂર્ણ-યાત્રા વ્રતમાં દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને સોનાં-ચાંદીથી બનેલા નેત્રયુગલનું દાન કરવું જોઈએ; સાથે દહીં અથવા ઘી પણ આપવું॥૫॥
Verse 6
नेत्रव्रतं द्वादश वत्सरान्वै कृत्या भवेद्भूमिपतिर्द्विजेंद्र । सुरूपरूपोऽरिगणप्रतापी धर्माभिरामो नृपवर्गमुख्यः ॥ ६ ॥
હે દ્વિજેન્દ્ર! બાર વર્ષ વિધિપૂર્વક નેત્રવ્રતનું પાલન કરવાથી મનુષ્ય ભૂમિપતિ બને છે—સુરૂપ, શત્રુસમૂહ પર પ્રતાપી, ધર્મમાં રમણ કરનાર અને રાજાઓમાં અગ્રગણ્ય॥૬॥
Verse 7
राधशुक्लद्वितीयायां ब्रह्मणं विष्णुरूपिणम् । समर्च्य सप्तधान्यान्याढ्यकुंभोपरि विधानतः ॥ ७ ॥
રાધા માસના શુક્લપક્ષની દ્વિતીયાએ વિષ્ણુરૂપ બ્રહ્માનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, નિયમ મુજબ પૂર્ણ કલશ ઉપર સાત પ્રકારના ધાન્ય ગોઠવવા જોઈએ॥૭॥
Verse 8
विष्णुलोकमवाप्नोति भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां भास्करं भुवनाधिपम् ॥ ८ ॥
મનોહર ભોગો ભોગવીને અંતે વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લપક્ષની દ્વિતીયાએ ભુવનાધિપ ભાસ્કર (સૂર્ય)ની પૂજાથી આ ફળ કહેવાયું છે॥૮॥
Verse 9
चतुवक्त्रस्वरूपं च समभ्यर्च्य विधानतः । भोजयित्वा द्विजान् भक्त्या भास्करं लोकमाप्नुयात् ॥ ९ ॥
વિધિ મુજબ ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) સ્વરૂપની પૂજા કરીને અને ભક્તિપૂર્વક દ્વિજોને ભોજન કરાવી સાધક ભાસ્કર (સૂર્ય) લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 10
आषाढस्य सिते पक्षे द्वितीया पुण्यसंयुता । तस्यां रथं समारोप्य रामं सह सुभद्रया ॥ १० ॥
આષાઢ માસના શુક્લ પક્ષની પુણ્ય દ્વિતીયા તિથિએ રથ પર રામને સુભદ્રા સહિત બિરાજમાન કરવો જોઈએ।
Verse 11
द्विजादिभिर्व्रती सार्धं परिक्रम्य पुरादिकम् । जलाशयांतिकं गत्वा कारयेच्च महोत्सवम् ॥ ११ ॥
વ્રતીએ દ્વિજાદિ ભક્તો સાથે નગર અને પવિત્ર સ્થાનોની પરિક્રમા કરીને, પછી જળાશયની નજીક જઈ મહોત્સવ કરાવવો જોઈએ।
Verse 12
तदन्ते देवभवने निवेश्य च यथाविधि । ब्राह्मणान्भोजयेच्चैव व्रतस्यास्य प्रपूर्तये ॥ १२ ॥
અંતે વિધિ મુજબ દેવાલયમાં (દેવતા/વિધિ) સ્થાપિત કરીને, આ વ્રતની પૂર્ણતા માટે બ્રાહ્મણોને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ।
Verse 13
नभः शुक्लद्वितीयायां विश्वकर्मा प्रजापतिः । स्वपितीति तिथिः पुण्या ह्यशोकशयनाह्वया ॥ १३ ॥
નભઃ (ભાદ્રપદ) માસની શુક્લ દ્વિતીયાએ પ્રજાપતિ વિશ્વકર્માની પૂજા કરવી જોઈએ। આ પુણ્ય તિથિ ‘સ્વપિતી’ કહેવાય છે અને ‘અશોક-શયન’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 14
सशक्तिक तु शय्यास्थं पूजयित्वा चतुर्मुखम् । इममुच्चारयेन्मंत्रं प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ १४ ॥
શક્તિસહ શય્યામાં શયિત ચતુર્મુખ બ્રહ્માને વિધિપૂર્વક પૂજી, જગતના પતિને નમસ્કાર કરીને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો।
Verse 15
श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकांत श्रीवास श्रीपते प्रभो । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामद ॥ १५ ॥
હે શ્રીવત્સધારી, હે શ્રીકાંત, હે શ્રીવાસ, હે શ્રીપતિ પ્રભુ! મારું ગૃહસ્થજીવન નાશ પામે નહીં; હે ધર્મ-અર્થ-કામદાતા, તેની રક્ષા કરો।
Verse 16
चंद्रार्द्धदानमत्रोक्तं सर्वसिद्धिविधायकम् । भाद्रशुक्लद्वितीयायां शक्ररूपं जगद्विधिम् ॥ १६ ॥
અહીં જણાવેલું ‘અર્ધચંદ્ર-દાન’ સર્વ સિદ્ધિ આપનારું છે. ભાદ્રપદ શુક્લ દ્વિતીયાએ શક્ર (ઇન્દ્ર) રૂપે જગતના વિધાતાની પૂજા કરવી।
Verse 17
पूजयित्वा विधानेनन सर्वक्रतुफलं लभेत् । आश्विने मासि वै पुण्या द्वितीया शुक्लपक्षगा ॥ १७ ॥
વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરવાથી સર્વ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આશ્વિન માસમાં શુક્લપક્ષની પુણ્ય દ્વિતીયા અતિ પાવન છે।
Verse 18
दानं प्रदत्तमेतस्यामनंतफलमुच्यते । ऊर्ज्जशुक्लद्वितीयायां यमो यमुनया पुरा ॥ १८ ॥
આ દિવસે આપેલું દાન અનંત ફળ આપનારું કહેવાય છે. ઊર્જ (કાર્તિક) શુક્લ દ્વિતીયાએ પ્રાચીનકાળે યમનો યમુનასთან સંબંધ જણાવાયો છે।
Verse 19
भोजितः स्वगृहे तेन द्वितीयैषा यमाह्वया । पुष्टिप्रवर्द्धनं चात्र भगिन्या भोजनं गृहे ॥ १९ ॥
તેના પોતાના ઘરમાં તેણે ભોજન કરાવ્યું—આ બીજી વિધિ ‘યમા’ કહેવાય છે. અહીં ઘરમાં બહેનને ભોજન કરાવવાથી પુષ્ટિ અને સમૃદ્ધિ વધે છે.
Verse 20
वस्त्रालंकारपूर्वं तु तस्मै देयमतः परम् ॥ २० ॥
પ્રથમ તેને વસ્ત્રો અને આભૂષણો અર્પણ કરવાં; ત્યારબાદ જે દેય હોય તે આપવું.
Verse 21
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितो निजकरात्स्वसृसौहृदेन । तस्यां स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति रत्नधनधान्यमनुत्तमं सः ॥ २१ ॥
જે તિથિએ યમુનાએ બહેનના સ્નેહથી પોતાના હાથથી યમરાજ દેવને ભોજન કરાવ્યું હતું—એ જ તિથિએ અહીં જે બહેનના હાથમાંથી ભોજન કરે છે, તે રત્ન, ધન અને ધાન્યની અનુત્તમ સમૃદ્ધિ પામે છે.
Verse 22
मार्गशुक्लद्वितीयायां श्राद्धेन पितृपूजनम् । आरोग्यं लभते चापि पुत्रपौत्रसमन्वयः ॥ २२ ॥
માર્ગશીર્ષ શુક્લ દ્વિતીયાએ શ્રાદ્ધ દ્વારા પિતૃપૂજન કરવાથી આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને પુત્ર-પૌત્ર પરંપરાનું આશીર્વાદ પણ મળે છે.
Verse 23
पौषशुक्लद्वितीयायां गोश्रृंगोदकमार्जनम् । सर्वकामप्रदं नॄणामास्ते बालेंदुदर्शनम् ॥ २३ ॥
પૌષ શુક્લ દ્વિતીયાએ ગોશૃંગથી પવિત્ર કરેલા જળથી માર્જન કરવું મનુષ્યોને સર્વકામપ્રદ કહેવાય છે; તેમજ બાલચંદ્ર દર્શનનું વિધાન છે.
Verse 24
योऽर्घ्यदानेन बालेंदुं हविष्याशी जितेंद्रियः । पूजयेत्साज्यसुमनेधर्मकामार्थसिद्धये ॥ २४ ॥
જે જિતેન્દ્રિય બની હવિષ્યાહાર કરે અને અર્ઘ્યદાનથી બાળચંદ્રને ઘી તથા પુષ્પો સાથે પૂજે, તે ધર્મ‑કામ‑અર્થની સિદ્ધિ પામે છે।
Verse 25
माघशुक्लद्वितीयायां भानुरूपं प्रजापतिम् । समभ्यर्च्य यथान्यायं पूजयेद्रक्तपुष्पकैः ॥ २५ ॥
માઘ શુક્લ પક્ષની દ્વિતીયાએ સૂર્યરૂપ પ્રજાપતિને વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, નિયમ મુજબ લાલ પુષ્પોથી પૂજન કરવું।
Verse 26
रक्तैर्गंवैस्तथा स्वर्णमूर्तिं निर्माय शक्तितः । ततः पूर्णं ताम्रपात्रं गाघृमैर्वापितण्डुलैः ॥ २६ ॥
લાલ ગાયોનું દાન કરીને, શક્તિ મુજબ સોનાની મૂર્તિ બનાવવી; પછી ઘી અથવા રાંધેલા ચોખાના દાણાથી ભરેલું તાંબાનું પાત્ર તૈયાર કરવું।
Verse 27
समर्प्य देवे भक्त्यैव स मूर्तिं प्रददेद्द्विजे । एवं कृते व्रते विप्र साक्षात्सूर्य इवोदितः ॥ २७ ॥
આ મૂર્તિને માત્ર ભક્તિથી દેવને અર્પણ કરીને, પછી તેને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને દાન આપવી. હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરનાર ઉદિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બને છે।
Verse 28
दुरासदो दुराधर्षो जायते भुविमानवः । इह कामान्वराम्भुक्त्वा यात्यंते ब्रह्मणः पदम् ॥ २८ ॥
માનવ ભૂમિ પર દુર્જેય અને દુરાધર્ષ બની જન્મે છે; અહીં ઉત્તમ કામનાઓના ફળ ભોગવીને અંતે તે બ્રહ્મના પરમ પદને પામે છે।
Verse 29
सर्वदेवस्तुतोऽभीक्ष्णं विमानवरमास्थितः । अथ फाल्गुनशुक्लाया द्वितीयायां द्विजोत्तमः ॥ २९ ॥
સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સતત સ્તુતિ પામીને તે ઉત્તમ દિવ્ય વિમાન પર આરુઢ થયો. પછી, હે દ્વિજોત્તમ, ફાલ્ગુન શુક્લપક્ષની દ્વિતીયાએ…॥
Verse 30
पुष्पैः शिवं समभ्यर्च्य सुश्वेतैश्च सुगंधिभिः । पुष्पैर्वितानकं कृत्वा पुष्पालंकरणैः शुभैः ॥ ३० ॥
અતિ શ્વેત અને સુગંધિત પુષ્પોથી શિવનું સમ્યક્ અર્ચન કરો. પુષ્પોથી વિતાન બનાવી, શુભ પુષ્પાલંકારોથી પૂજાસ્થાન શોભાવો॥
Verse 31
नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैर्दीपर्नीराजनादिभिः । प्रसाद्य प्रणमेच्चैव साष्टांगं पतितो भुवि ॥ ३१ ॥
વિવિધ નૈવેદ્ય, ધૂપ, દીપ, નીરાજન (આરતી) આદિથી પ્રભુને પ્રસન્ન કરીને, પછી ભૂમિ પર પડી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવો॥
Verse 32
एवमभ्यर्च्य देवेशं मर्त्यो व्याधिविवर्जितः । धनधान्यसमायुक्तो जीवेद्विर्षशतं ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
આ રીતે દેવેશનું યથાવિધિ પૂજન કરવાથી મનુષ્ય રોગમુક્ત થાય છે; ધન-ધાન્યથી યુક્ત થઈ તે નિશ્ચયે સો વર્ષ જીવે છે॥
Verse 33
यद्विधानं द्वितीयासु शुक्लपक्षगतासु वा । प्रोक्तं तदेव कृष्णासु कर्त्तव्यं विधिकोविदैः ॥ ३३ ॥
શુક્લપક્ષની દ્વિતીયાઓ માટે જે વિધાન કહેલું છે, એ જ વિધાન કૃષ્ણપક્ષની દ્વિતીયાઓમાં પણ વિધિ જાણનારોએ કરવું જોઈએ॥
Verse 34
वह्निरेव पृथङ्मास्सु नानारूपवपुर्द्धरः । पूज्यते हि द्वितीयासु ब्रह्मचर्य्यादि पूर्ववत् ॥ ३४ ॥
અગ્નિદેવ જ દરેક માસમાં વિવિધ રૂપ અને દેહ ધારણ કરે છે. દ્વિતીયા તિથિએ પૂર્વોક્ત બ્રહ્મચર્યાદિ નિયમો સાથે તેમની જ પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 35
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासद्वितीयाव्रतनिरूपणं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥
આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશમાસ-દ્વિતીયા-વ્રત-નિરૂપણ’ નામનો એકસો અગિયારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The chapter frames Dvitīyā worship as a calibrated vrata: correct timing (tithi), disciplined conduct (e.g., havis, brahmacarya), prescribed offerings, and dāna generate worldly prosperity while orienting the practitioner toward higher states—culminating in Brahman-attainment—thereby expressing the Purāṇic synthesis of pravṛtti and nivṛtti.
It ritualizes the theme of vision—auspicious perception and spiritual insight—through a tangible dāna item, aligning bodily symbolism (eyes) with merit-making; the text links sustained observance to sovereignty, strength, and dharmic rulership, showing how Purāṇic vrata-kalpa ties material signs to ethical and soteriological outcomes.
It sacralizes kinship reciprocity: honoring and feeding one’s sister on the tithi associated with Yama being fed by Yamunā is said to increase nourishment and prosperity, embedding social dharma (family care, gifting, hospitality) into the month-by-month vrata framework.