The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
વ્રતનો નિર્ણય સ્પષ્ટ થાય તે માટે નારદ તિથિઓનું પગલાંવાર વર્ણન માંગે છે. સનાતન પ્રતિપદાથી તિથિ-ક્રમ શરૂ કરીને કહે છે કે યોગ્ય તિથિ-ક્રમનું પાલન જ સિદ્ધિ આપે છે. ચૈત્રમાં સૂર્યોદય સમયે સૃષ્ટ્યાદિ સાથે પ્રતિપદાનું સ્થાન બતાવી, પ્રતિપદાના મુખ્ય કર્મ ‘પૂર્વવिद्धા’ રીતે કરવા કહે છે. અશુદ્ધિ, અમંગળ અને કલિદોષ નિવારવા મહાશાંતિ, પછી બ્રહ્મા-પૂજા (પાદ્ય-અર્ઘ્ય, પુષ્પ, ધૂપ, વસ્ત્ર, આભૂષણ, નૈવેદ્ય), ત્યારબાદ હોમ અને બ્રાહ્મણ-તૃપ્તિ તથા દેવતાઓની ક્રમપૂજા વિધાન છે. ઓંકાર અને પવિત્ર જળથી અભિમંત્રિત કરીને વસ્ત્ર-સુવર્ણ દાન ફરજિયાત; દક્ષિણાસહ સમાપ્તિથી સૌરી-વ્રત અને એ જ તિથિનું વિદ્યાવ્રત પણ કહેવાયું છે. કૃષ્ણે શીખવેલ ‘તિલક’ વિધિ (કરવીર પુષ્પ, સાત અંકુરિત ધાન્ય, ફળ, ક્ષમા-મંત્ર) દર્શાવવામાં આવી છે. ભાદ્રપદ શુક્લ પ્રતિપદાનું વ્રત લક્ષ્મી અને બુદ્ધિ આપે; સોમવારથી શરૂ કરી સાડા ત્રણ મહિના, કાર્તિકમાં ઉપવાસ-પૂજા અને વાયન દાન સાથે કરવું. શિવ માટે મૌનવ્રત (16 ઉપચાર, કુંભ પર સુવર્ણ શિવ, ગોદાન), અશોકવ્રત, નવરાત્ર (ઘટસ્થાપના, અંકુરારોપણ, દેવીમાહાત્મ્ય પાઠ, કુમારીપૂજા), ગોવર્ધન પર વિષ્ણુનો અન્નકૂટ, માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણપક્ષમાં ધનવ્રત, પછીના મહિનાઓમાં સૂર્ય/અગ્નિ/શિવ કર્મો, અને વૈશાખમાં વિષ્ણુપૂજાથી સાયુજ્યપ્રાપ્તિ કહેવાઈ છે. અંતે સર્વ પ્રતિપદા વ્રતો માટે બ્રહ્મચર્ય અને હવિષ્યાન્નનો નિયમ પુનરુક્ત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । पुराणसूत्रमखिलं श्रुतं तव मुखाद्विभो । मरीचये यथा प्रोक्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १ ॥
નારદ બોલ્યા—હે વિભો! પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ મરીચિને જેમ કહ્યું તેમ, તમારા મુખેથી મેં સમગ્ર પુરાણસૂત્ર સાંભળ્યું છે।
Verse 2
अधुना तु महाभाग तिथीनां वै कथानकम् । क्रमतो मह्यमाख्याहि यथा स्याद्वतनिश्चयः ॥ २ ॥
હવે, હે મહાભાગ! તિથિઓનું વર્ણન મને ક્રમસર કહો, જેથી વ્રતો અંગે સ્પષ્ટ નિશ્ચય થઈ શકે।
Verse 3
यस्मिन्मासे तु या पुण्या तिथिर्येन उपासिता । यद्विधानं च पूजादेस्तत्सर्वं वद सांप्रतम् ॥ ३ ॥
જે જે માસમાં જે પુણ્ય તિથિ ઉપાસ્ય છે અને જે વિધાનથી તેનું ભક્તિપૂર્વક અનુષ્ઠાન કરવું—પૂજા આદિ કર્મોની જે રીતિ-વિધિ છે, તે સર્વ મને અત્યારે સંપૂર્ણ કહો।
Verse 4
सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि तिथीनां ते व्रतं पृथक् । तिथीशानुक्रमादेव सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ ४ ॥
સનાતન બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; હું તિથિઓનાં વ્રતો અલગ અલગ કહીશ. તિથિઓના અધિપતિના ક્રમ અનુસાર ચાલવું જ સર્વ સિદ્ધિ આપનારું છે।
Verse 5
चैत्रे मासि जगद्ब्रह्मा ससज प्रथमेऽहनि । शुक्लपक्षे समग्रं वै तदा सूर्योदये सति ॥ ५ ॥
ચૈત્ર માસમાં, શુક્લપક્ષના પ્રથમ દિવસે, સૂર્યોદય સમયે જગદ્-બ્રહ્માએ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરી।
Verse 6
वत्सरादौ वसंतादौ बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धैव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः ॥ ६ ॥
વર્ષના આરંભે, વસંતના આરંભે, તેમજ બલિરાજ્ય સંબંધિત કાળમાં પણ—પ્રતિપદા તિથિ હંમેશાં ‘પૂર્વવિદ્ધા’ નિયમ મુજબ જ બુદ્ધિમાનોને કરવી જોઈએ।
Verse 7
तत्र कार्या महाशांतिः सर्वकल्मषनाशिनी । सर्वोत्पातप्रशमनी कलिदुष्कृतहारिणी ॥ ७ ॥
ત્યાં મહાશાંતિનું અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ—જે સર્વ કલ્મષનો નાશ કરે, સર્વ ઉત્પાતને શમાવે, અને કલિયુગના દુષ્કૃતના ફળને હરી લે છે।
Verse 8
आयुः प्रदापुष्टिकरी धनसौभाग्यवर्द्धिनी । मंगल्या च पवित्रा च लोकद्वयमुखावहा ॥ ८ ॥
આ આયુષ્ય આપનારું, પુષ્ટિ કરનારું, ધન અને સૌભાગ્ય વધારનારું છે. તે મંગલમય અને પવિત્ર છે તથા ઇહલોક-પરલોક બંનેના કલ્યાણ તરફ દોરી જાય છે।
Verse 9
तस्यामादौ तु संपूज्यो ब्रह्मा वह्निवपुर्धरः । पाद्यार्ध्यपुष्पधूपैश्च वस्त्रालंकारभोजनैः ॥ ९ ॥
તે વિધિમાં સૌપ્રથમ અગ્નિસ્વરૂપ દેહ ધરાવતા બ્રહ્માજીને વિધિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ—પાદ્ય, અર્ઘ્ય, પુષ્પ, ધૂપ તથા વસ્ત્ર, આભૂષણ અને ભોજનથી।
Verse 10
होमैर्बल्युपहारैश्च तथा ब्राह्मणतर्पणैः । ततः क्रमेण देवेभ्यः पूजा कार्या पृथक्पृथक् ॥ १० ॥
હોમ, બલી-ઉપહાર તથા બ્રાહ્મણ-તર્પણ દ્વારા; ત્યારબાદ ક્રમશઃ દેવતાઓની પૂજા અલગ અલગ કરવી જોઈએ।
Verse 11
कृत्वोंकार नमस्कारं कुशोदकतिलाक्षतैः । सवस्त्रं सहिरण्यं च ततो दद्याद्दिजातये ॥ ११ ॥
ઓંકાર સાથે નમસ્કાર કરીને, કુશાયુક્ત જળ, તિલ અને અક્ષતથી; ત્યારબાદ દ્વિજને વસ્ત્ર સાથે સોનું પણ દાન આપવું જોઈએ।
Verse 12
दक्षिणां वेदविदुषे व्रतसंपूर्तिहेतवे । एवं पूजाविशेषेण व्रतं स्यात्सौरिसंज्ञकम् ॥ १२ ॥
વ્રતની પૂર્ણતા માટે વેદવિદ્વાનને દક્ષિણા આપવી જોઈએ. આ વિશેષ પૂજા-વિધિથી આ વ્રત ‘સૌરી-વ્રત’ નામે ઓળખાય છે।
Verse 13
आरोग्यदं नृणां विप्र तस्मिन्नेव दिने मुने । विद्याव्रतमपि प्रोक्तमस्यामेव तिथौ मुने ॥ १३ ॥
હે વિપ્ર, હે મુને! આ વ્રત એ જ દિવસે મનુષ્યોને આરોગ્ય આપે છે. હે મુને! આ જ તિથિએ વિદ્યાપ્રાપ્તિ માટે ‘વિદ્યા-વ્રત’ પણ કહેલું છે.
Verse 14
तिलकं नाम च प्रोक्तं कृष्णेनाजातशत्रवे । अथ ज्येष्ठे सिते पक्षे पक्षत्यां दिवसोदये ॥ १४ ॥
‘તિલક’ નામની વિધિ શ્રીકૃષ્ણે અજાતશત્રુને ઉપદેશી. તે જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ, સૂર્યોદય સમયે, પ્રથમે પ્રકટ થઈ.
Verse 15
देवोद्यानभवं हृद्यं करवीरं समर्चयेत् । रक्ततन्तुरीधानं गंधधूपविलेपनैः ॥ १५ ॥
દેવોના ઉદ્યાનમાં ઉગેલું મનોહર કરવીર પુષ્પ લઈને ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરવું; તેમજ લાલ દોરાથી બાંધેલી સમિધા, સુગંધિત લેપ અને ધૂપથી પણ પૂજા કરવી.
Verse 16
प्ररूढसप्तधान्यैश्च नारगैर्बीजपूरकैः । अभ्युक्ष्याक्षततोयेन मंत्रेणेत्थं क्षमापयेत् ॥ १६ ॥
અંકુરિત સાત ધાન્ય, દાડમ અને બીજપૂરક (લીંબુ) સાથે; અક્ષત મિશ્રિત જળથી છાંટણી/અભિષેક કરીને, આ રીતે મંત્ર દ્વારા ક્ષમા યાચી શાંતિ કરવી.
Verse 17
करवीर वृषावास नमस्ते भानुवल्लभ । दंभोलिमृडदुर्गादिदेवानां सततं प्रिय ॥ १७ ॥
હે કરવીર, હે વૃષાવાસ! હે ભાનુવલ્લભ, તમને નમસ્કાર. તમે વજ્રધારી ઇન્દ્ર, શિવ, દુર્ગા વગેરે દેવોને સદૈવ પ્રિય છો.
Verse 18
आकृष्णेनेति वेदोक्तमंत्रेणेत्थं क्षमापयेत् । एवं भक्त्या समभ्यर्च्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ॥ १८ ॥
‘આકૃષ્ણેનેતિ’ વેદોક્ત મંત્રનો જપ કરીને આ રીતે ક્ષમા માગવી. પછી ભક્તિપૂર્વક વિધિવત્ પૂજન કરીને વિદ્વાન બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપવી.
Verse 19
प्रदक्षिणं ततः कुर्यात्पश्चात्स्वभवनं व्रजेत् । नभः शुक्ले प्रतिपदि लक्ष्मीबुद्धिप्रदायकम् ॥ १९ ॥
પછી પ્રદક્ષિણા કરીને ત્યારબાદ પોતાના ઘેર જવું. નભસ્ (ભાદ્રપદ) માસના શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદે કરેલું આ વ્રત લક્ષ્મી અને બુદ્ધિ આપે છે.
Verse 20
धर्मार्थकाममोक्षाणां निदानं परमं व्रतम् । सोमवारं समारभ्य सार्धमासत्रयं द्विज ॥ २० ॥
હે દ્વિજ! આ પરમ વ્રત ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું મૂળ છે. સોમવારથી આરંભ કરીને સાડા ત્રણ માસ સુધી તેનું પાલન કરવું.
Verse 21
कार्तिकासितभूतायामुपोष्यं व्रततत्परः । पूर्णायां शिवमभ्यर्च्य सुवण वंशसंयुतम् ॥ २१ ॥
કાર્તિક અમાવાસ્યાની રાત્રે વ્રતપરાયણ બની ઉપવાસ કરવો. અને પૂર્ણિમાએ શિવનું પૂજન કરીને સુવર્ણ-વંશ (સોનાનો વાંસ/દંડ) સહિત અર્પણ કરવું.
Verse 22
वायनं सुमहत्पुण्यं देवताप्रीतिवर्धकम् । दद्याद्विप्राय संकल्प्य धनवृद्ध्यै मुनीश्वर ॥ २२ ॥
હે મુનીશ્વર! ‘વાયન’ નામનું દાન અતિ મહાપુણ્યદાયક અને દેવતાઓની પ્રીતિ વધારનારું છે. ધનવૃદ્ધિના સંકલ્પથી તે બ્રાહ્મણને આપવું.
Verse 23
भाद्रशुक्लप्रतिपदि व्रतं नाम्ना महत्तमम् । व्रतं मौनाह्वयं केचित्प्राहुरत्र शिवोऽर्च्यते ॥ २३ ॥
ભાદ્રપદ શુક્લ પક્ષની પ્રતિપદાએ અતિ મહાન વ્રત છે. કેટલાક તેને ‘મૌન-વ્રત’ કહે છે; આ વ્રતમાં શિવજીની પૂજા થાય છે.
Verse 24
नैवेद्यं तु पचेन्मौनी षोडशत्रिगुणानि च । फलानि पिष्टपक्वानि दद्याद्विप्राय षोडश ॥ २४ ॥
મૌન ધારણ કરનારએ નૈવેદ્ય સોળના ત્રણગણા પ્રમાણમાં રાંધવું. અને બ્રાહ્મણને સોળ ફળો તથા સોળ પીઠા-આધારિત પક્વ વાનગીઓ દાન આપવી.
Verse 25
देवाय षोडशान्यानि भुज्यंते षोडशात्मना । सौवर्णं शिवमभ्यर्च्य कुम्भोपरि विधानवित् ॥ २५ ॥
વિધાન જાણનારએ અભિષિક્ત કુંભ ઉપર સ્થાપિત સુવર્ણમય શિવજીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. પછી ષોડશાત્મક ભાવથી દેવને સોળ ઉપચાર અર્પી, પ્રસાદરૂપે પોતે પણ ભોગ કરવો.
Verse 26
तत्सर्वं धेनुसहितमाचार्य्याय प्रदापयेत् । इदं कृत्वा व्रतं विप्र देव देवस्य शूलिनः ॥ २६ ॥
તે બધું—ગાય સહિત—આચાર્યને અર્પણ કરવું. હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરવાથી દેવોના દેવ શૂલિન (શિવજી) ની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 27
चतुर्दशाब्दं देहांतं भुक्तभोगः शिवं व्रजेत् । आश्विने सितपक्षत्यां कृत्वाशोकव्रतं नरः ॥ २७ ॥
આશ્વિન શુક્લ પક્ષની (નિયત) તિથિએ જે મનુષ્ય અશોક-વ્રત કરે છે, તે ચૌદ વર્ષ સુધી ભોગસુખ ભોગવે છે; અને દેહાંતરે શિવને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 28
अशोको जायते विप्रधनधान्यसमन्वितः । अशोकपूजनं तत्र कार्यं नियमतत्परैः ॥ २८ ॥
ત્યાં બ્રાહ્મણો, ધન અને ધાન્યસમૃદ્ધિથી યુક્ત અશોકવૃક્ષ પ્રગટ થાય છે. તે સ્થાને નિયમપરાયણોએ અશોકવૃક્ષનું પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 29
व्रतांते द्वादशे वर्षे मूर्तिं चाशोकशाखिनः । समर्प्य गुरवे भक्त्या शिवलोके महीयते ॥ २९ ॥
વ્રતના અંતે બારમા વર્ષે અશોકવૃક્ષસંબંધિત મૂર્તિ ભક્તિપૂર્વક ગુરુને અર્પણ કરવાથી તે શિવલોકમાં મહિમાવંત થાય છે.
Verse 30
अस्यामेव प्रतिपदि नवरात्रं समारभेत् । पूर्वाह्णे पूजयेद्देवीं घटस्थापनपूर्वकम् ॥ ३० ॥
આ જ પ્રતિપદા તિથિએ નવરાત્ર વ્રત આરંભ કરવું. પૂર્વાહ્ને ઘટસ્થાપન કરીને દેવીનું પૂજન કરવું.
Verse 31
अंकुरारोपणं कृत्वा यवैर्गोधूममिश्रितैः । ततः प्रतिदिनं कुर्यादेकभुक्तमयाचितम् ॥ ३१ ॥
યવમાં ઘઉં મિશ્રિત કરીને અંકુરારોપણ કર્યા પછી, ત્યારબાદ દરરોજ એકવાર જ ભોજન કરવું; અને તે ભોજન અયાચિત—અર્થાત્ માગ્યા વિના પ્રાપ્ત—હોવું જોઈએ.
Verse 32
उपवासं यथाशक्ति पूजापाठजपादिकम् । मार्कंण्डेय पुराणोक्तं चरितत्रितयं द्विज ॥ ३२ ॥
યથાશક્તિ ઉપવાસ કરવો અને પૂજા, પાઠ, જપ વગેરે આચરવા. હે દ્વિજ, માર્કંડેય પુરાણમાં કહેલાં ત્રણ ચરિત્ર-પ્રસંગોનું પણ અનુષ્ઠાન કરવું.
Verse 33
पठनीयं नवदिनं भुक्तिमुक्ती अभीप्सता । कुमारीपूजनं तत्र प्रशस्तं भोजनादिभिः ॥ ३३ ॥
ભોગ અને મોક્ષ બંને ઇચ્છનારએ નવ દિવસ સુધી આનું પાઠ કરવું. તે વ્રતમાં ભોજનાદિ સત્કાર સાથે કુમારીપૂજન વિશેષ પ્રશંસનીય છે.
Verse 34
इत्थं कृत्वा व्रतं विप्र सर्वसिद्ध्यालयो नरः । जायते भुवि दुर्गायाः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥
હે વિપ્ર! આ રીતે વ્રત કરવાથી મનુષ્ય સર્વ સિદ્ધિઓનું આશ્રયસ્થાન બની જાય છે. દુર્ગાના પ્રસાદથી પૃથ્વી પર એવું જ થાય છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 35
अथोर्जसितपक्षत्यां नवरात्रोदितं चरेत् । विशेषादन्नकूटाख्यं विष्णुप्रीतिविवर्धनम् ॥ ३५ ॥
પછી ઊર્જ (આશ્વિન) માસના શુક્લ પક્ષમાં નવરાત્રિ-વિધિ મુજબ વ્રત કરવું. વિશેષ કરીને ‘અન્નકૂટ’ નામનું નૈવેદ્ય કરવું, જે શ્રીવિષ્ણુની પ્રીતિ વધારે છે.
Verse 36
सर्वपाकैः सर्ददोहैः सर्वैः सर्वार्थसिद्धये । कर्तव्यमन्नकूटं तु गोवर्द्धनसमर्चने ॥ ३६ ॥
સર્વ હેતુઓની સિદ્ધિ માટે ગોવર્ધન-સમર્ચનમાં અન્નકૂટ કરવો જોઈએ—બધા પ્રકારના પકવાન અને દૂધથી બનેલા સર્વ પદાર્થો સાથે.
Verse 37
सायं गोभिः सह श्रीमद्गोवर्द्धनधराधरम् । समर्च्य दक्षिणीकृत्य भुक्तिमुक्ती समाप्नुयात् ॥ ३७ ॥
સાંજે ગાયો સાથે શ્રીમદ્ ગોવર્ધનધારી, ધરાધર પ્રભુનું વિધિવત્ પૂજન કરવું. પછી દક્ષિણા અર્પણ કરીને ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત થાય.
Verse 38
अथ मार्गसिताद्यायां धनव्रतमनुत्तमम् । नक्तं विष्ण्वर्चनं होमैः सौवर्णीं हुतभुक्तनुम् ॥ ३८ ॥
હવે માર્ગશીર્ષ માસના કૃષ્ણપક્ષની તિથિએ અનુત્તમ ધન-વ્રત કરવું. રાત્રે વિષ્ણુની અર્ચના હોમ સાથે કરી, સુવર્ણ પ્રતિમા/હવિ અગ્નિમાં આહુતિ આપી અર્પણ કરવું।
Verse 39
रक्तवस्त्रयुगाच्छन्नां द्विजाय प्रतिपादयेत् । एवं कृत्वा धनैर्धान्यैः समृद्धो जायते भुवि ॥ ३९ ॥
લાલ વસ્ત્રોની જોડી (આવરણરૂપે) દ્વિજ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી. આમ કરવાથી તે પૃથ્વી પર ધન અને ધાન્યથી સમૃદ્ધ બને છે।
Verse 40
वह्निना दग्धपापस्तु विष्णुलोके महीयते । पौषशुक्लप्रतिपदि भानुमभ्यर्च्य भक्तितः ॥ ४० ॥
અગ્નિથી પાપ દગ્ધ થયેલો પુરુષ વિષ્ણુલોકમાં માન પામે છે. પૌષ માસની શુક્લ પ્રતિપદે ભક્તિપૂર્વક ભાનુ (સૂર્ય)ની અર્ચના કરવાથી એવું પુણ્ય મળે છે।
Verse 41
एकभक्तव्रतो मर्त्यो भानुलोकमवाप्नुयात् । माघशुक्लाद्यदिवसे वह्निं साक्षान्महेश्वरम् ॥ ४१ ॥
એકભક્ત વ્રત કરનાર મનુષ્ય ભાનુલોક (સૂર્યલોક) પ્રાપ્ત કરે છે. માઘ માસના શુક્લ પક્ષના પ્રથમ દિવસે સాక్షાત્ મહેશ્વર-સ્વરૂપ અગ્નિની પૂજા કરવી।
Verse 42
समभ्यर्च्य विधानेन समृद्धो जायते भुवि । अथ फाल्गुनशुक्लादौ देवदेवं दिगंबरम् ॥ ४२ ॥
વિધિ મુજબ યોગ્ય રીતે અર્ચના કરવાથી મનુષ્ય પૃથ્વી પર સમૃદ્ધ બને છે. ત્યારબાદ ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષના આરંભે દેવોના દેવ દિગંબર પ્રભુની પૂજા કરવી।
Verse 43
धूलिधूसरसर्वांगं जलैरुक्षेत्समंततः । कर्मणा लौकिकेनापि संतुष्टो हि महेश्वरः ॥ ४३ ॥
જેનું સર્વ અંગ ધૂળથી ઢંકાયેલું હોય તેને સર્વ તરફથી જળ છાંટી શુદ્ધ કરવો જોઈએ. આવા સામાન્ય લોકિક સેવાકર્મથી પણ મહેશ્વર (શિવ) પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 44
स्वसायुज्यं प्रदिशति भक्त्या सम्यक्समर्चितः । वैशाखे तु सिताद्यायां विष्णुं विश्वविहारिणम् ॥ ४४ ॥
ભક્તિથી વિધિપૂર્વક વિશ્વવિહારિ ભગવાન વિષ્ણુની સમ્યક્ આરાધના કરવાથી—વિશેષ કરીને વૈશાખ માસના શુક્લ પક્ષના આરંભ દિવસોમાં—તે પોતાનું સાયુજ્ય આપે છે.
Verse 45
समभ्यर्च्य विधानेन विप्रान्संभोजयेद्वती । एवं शुचिसिताद्यायां ब्रह्माणं जगतां गुरुम् ॥ ४५ ॥
વિધિ મુજબ પૂજન કરીને ભક્ત સ્ત્રીએ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ. આ રીતે પવિત્ર શુક્લ પક્ષના આરંભ તિથિએ તે જગતગુરુ બ્રહ્માનું સન્માન કરે છે.
Verse 46
विष्णुना सहितो ब्रह्मा सर्वलोकेश्वरेश्वरः । स्वसायुज्यं प्रदिशति सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ४६ ॥
વિષ્ણુ સાથે રહેલા બ્રહ્મા—જે સર્વ લોકના ઈશ્વરોના પણ ઈશ્વર છે—ભક્તને પોતાનું સાયુજ્ય આપે છે. તે પ્રાપ્ત થતાં સાધક સર્વસિદ્ધિ પામે છે.
Verse 47
आसु द्वादशमासानां प्रतिपत्सु द्विजोत्तम । व्रतानि तुभ्यं प्रोक्तानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ॥ ४७ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! આ રીતે મેં તને બારેય માસની પ્રતિપદા તિથિઓના વ્રતો કહ્યા છે, જે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપનારાં છે.
Verse 48
व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु ब्रह्मचर्यं विधीयते । भोजने तु हविष्यान्नं सामान्यत उदाहृतम् ॥ ४८ ॥
આ સર્વ વ્રતોમાં બ્રહ્મચર્યનું પાલન વિધાનરૂપે નિર્ધારિત છે. અને ભોજન વિષે સામાન્ય નિયમ તરીકે હવિષ્યાન્ન—સરળ યજ્ઞીય આહાર—ગ્રહણ કરવો કહ્યો છે.
Verse 49
इति श्रीबृहन्ननारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासप्रतिपद्व्रतनिरूपणं नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનમાં, ચતુર્થ પાદમાં ‘દ્વાદશ માસ પ્રતિપદા-વ્રત-નિરূপણ’ નામનો એકસો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
Pratipadā is presented as the starting point of the tithi-sequence, linked to cosmological beginnings (Caitra creation) and to yearly renewal. Observing the tithis in proper order is said to yield siddhi, making Pratipadā a methodological entry into month-wise vrata-kalpa.
Pūrvaviddhā indicates that the observance is determined by the tithi’s prior occurrence (typically when the relevant tithi touches the earlier qualifying period, such as sunrise), emphasizing ritual precision in tithi-nirṇaya for correct vrata performance.
It uses a layered, month-wise and purpose-wise approach: Brahmā is central in Mahāśānti; Śiva is emphasized in Mauna-vrata and Aśoka-vrata; Devī in Navarātra; Viṣṇu in Annakūṭa and Dhana-vrata; Sūrya and Agni in specific months. The unity is maintained through shared ritual grammar—pūjā, homa, dāna, and phala—rather than exclusive sectarian claims.
The chapter prescribes brahmacarya (continence) and recommends haviṣyānna (simple sacrificial fare) as a general food rule, framing these as universal niyamas that stabilize vrata efficacy across diverse month-wise rites.