The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् । यच्च द्वादशसाहस्रमादिकल्पकथायुतम् ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વત્સ, સાંભળ; હું બ્રહ્માંડ નામનું પ્રાચીન પુરાણ પ્રગટ કરું છું. તે દ્વાદશ સહસ્ર શ્લોકોથી યુક્ત છે અને આદિકલ્પની કથાઓથી સમન્વિત છે.

Verse 2

प्रक्रियाख्योऽनुषंगाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः । चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥ २ ॥

પ્રથમ પાદ ‘પ્રક્રિયા’, દ્વિતીય ‘અનુષંગ’ કહેવાય છે. તૃતીય ‘ઉપોદ્ઘાત’ અને ચતુર્થ ‘ઉપસંહાર’—ખરેખર ચાર પાદ જ છે.

Verse 3

पूर्वपादद्वयं पूर्वो भागोऽत्र समुदाहृतः । तृतीयो मध्यमो भागश्चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥ ३ ॥

અહીં પ્રથમ બે પાદ ‘પૂર્વ ભાગ’ તરીકે કહેવાયા છે. તૃતીય ‘મધ્ય ભાગ’ છે અને ચતુર્થ ‘ઉત્તર ભાગ’ તરીકે માનવામાં આવે છે.

Verse 4

आदौ कृत्यसमुद्देशो नैमिषाख्यानकं ततः । हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ॥ ४ ॥

પ્રથમ કર્તવ્ય અને વિધિઓનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ; પછી નૈમિષનું આખ્યાન. ત્યારબાદ હિરણ્યગર્ભની ઉત્પત્તિ તથા લોકોની રચનાનું વર્ણન છે.

Verse 5

एष वै प्रथमः पादो द्वितीयं श्रृणु मानद । कल्पमन्वन्तराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ॥ ५ ॥

આ જ પ્રથમ પાદ છે; હવે, હે માનદ, દ્વિતીય પાદ સાંભળો. તેમાં કલ્પો અને મન્વંતરોના આખ્યાન છે, અને ત્યારપછી લોકવિષયક પરમ જ્ઞાન છે.

Verse 6

मानसीसृष्टिकथनं रुद्रप्रसववर्णनम् । महादेवविभूतिश्च ऋषिसर्गस्ततः परम् ॥ ६ ॥

આમાં માનસી સૃષ્ટિનું કથન, રુદ્રના પ્રાકટ્યનું વર્ણન, મહાદેવની દિવ્ય વિભૂતિઓનું નિરૂપણ અને ત્યારપછી ઋષિસૃષ્ટિનો પ્રસંગ આવે છે।

Verse 7

अग्नीनां विजयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् । प्रियव्रतान्वयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ॥ ७ ॥

પછી અગ્નિઓની વિજયગાથા, કાળના સત્ય સ્વરૂપનું વર્ણન, પ્રિયવ્રતના વંશનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ અને પૃથ્વીના આયામ-વિસ્તારનું વિશદ નિરૂપણ આવે છે।

Verse 8

वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् । जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ॥ ८ ॥

આ ભારતવર્ષનું વર્ણન, પછી અન્ય પ્રદેશોનું નિરૂપણ, ત્યારબાદ જંબૂદ્વીપ વગેરે સાત દ્વીપોની કથા, અને અંતે અધોલોકોનું વર્ણન આવે છે।

Verse 9

उर्द्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् । आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्तनम् ॥ ९ ॥

પછી ઊર્ધ્વલોકોનું કથન, ત્યારબાદ ગ્રહોની ગતિનું વર્ણન; પછી આદિત્યના વ્યૂહનું નિરૂપણ અને દેવગ્રહોનું કીર્તન આવે છે।

Verse 10

नीलकंठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् । अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ॥ १० ॥

આમાં “નીલકંઠ” નામનું આખ્યાન, મહાદેવનું વૈભવ, અમાવાસ્યાનો પ્રસંગ અને યુગતત્ત્વનું નિરૂપણ સમાવિષ્ટ છે।

Verse 11

यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरंत्ययोः कृतिः । युगप्रजालक्षणं च ऋषिप्रवरवर्णनम् ॥ ११ ॥

આ ગ્રંથમાં યજ્ઞપ્રવર્તન, યુગોના અંત્યકાળે થનારી ઘટનાઓ, દરેક યુગની પ્રજાના લક્ષણો તથા શ્રેષ્ઠ ઋષિ-પ્રવરોના વંશવર્ણનનું પણ નિરૂપણ છે।

Verse 12

वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् । शेषमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ॥ १२ ॥

આમાં વેદોને થયેલા વ્યસનોનું આખ્યાન, સ્વાયંભુવ મનુનો યુગનિરૂપણ, બાકીના મન્વંતરોનું વર્ણન અને ત્યારબાદ પૃથ્વી-દોહનની કથા કહેવામાં આવી છે।

Verse 13

चाक्षुषेऽद्यतने सर्गे द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले । अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्तनम् ॥ १३ ॥

ચાક્ષુષ મન્વંતરના વર્તમાન સર્જનમાં દ્વિતીય અઙ્ઘ્રિનું પ્રતિપાદન પ્રારંભિક વિભાગમાં છે; અને પછી ઉપોદ્ઘાત-પાદમાં સપ્તર્ષિઓનું કીર્તન કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 14

प्रजापत्यन्वयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः । ततो जयाभिलाषश्च मरुदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ १४ ॥

ત્યાંથી પ્રજાપતિ-પરંપરા તથા દેવ આદિ સત્તાઓના ઉદ્ભવનું વર્ણન થાય છે; પછી જયની અભિલાષા અને મરુતોની ઉત્પત્તિનું કીર્તન છે।

Verse 15

काश्यपेयानुकथनं ऋषिवंशनिरूपणम् । पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥ १५ ॥

પછી કાશ્યપવંશીઓનું અનુકથન, ઋષિવંશોનું નિરૂપણ, પિતૃ-કલ્પનું વર્ણન અને ત્યારપછી શ્રાદ્ધ-કલ્પની વિધિઓ કહેવામાં આવી છે।

Verse 16

वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् । मनुपुत्रान्वयश्चांतो गान्धर्वस्य निरूपणम् ॥ १६ ॥

અહીં વૈવસ્વત મનુની ઉત્પત્તિ, ત્યારપછી તેની સૃષ્ટિનો વર્ણન, મનુના પુત્રોની વંશપરંપરા અંત સુધી, તથા ગાંધર્વ પરંપરાનું નિરૂપણ જણાવાયું છે।

Verse 17

इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽत्रेः सुमहात्मनः । अमावसोरन्वयश्च रजेश्चरितमद्भुतम् ॥ १७ ॥

અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશનું કથન, મહાત્મા અત્રિ ઋષિનો મહિમાવંત વંશ, અમાવસુની વંશાવળી, તથા રાજા રાજેશનું અદ્ભુત ચરિત્ર વર્ણવાયું છે।

Verse 18

ययातिचरितं चाथ यदुवंशनिरूपणम् । कार्तवीर्यस्य चरितं जामदग्न्यं ततः परम् ॥ १८ ॥

ત્યારબાદ યયાતિનું ચરિત્ર, પછી યદુવંશનું નિરૂપણ; ત્યારપછી કાર્તવીર્યનું જીવનવૃત્તાંત, અને આગળ જામદગ્ન્ય (પરશુરામ)નું આખ્યાન કહેવાયું છે।

Verse 19

वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ संभवः । भार्गवस्यानुचरितं पितृकार्यवधाश्रयम् ॥ १९ ॥

અહીં વૃષ્ણિ વંશનું અનુસંધાનપૂર્વક કથન, પછી સગરનો જન્મ; અને ત્યારબાદ ભાર્ગવનું અનુચરિત્ર—પિતૃકાર્ય પૂર્ણ કરવા કરાયેલા વધને આધારિત—વર્ણિત છે।

Verse 20

सगरस्याथ चरितं भार्गवस्य कथा पुनः । देवासुराहवकथा कृष्णाविर्भाववर्णनम् ॥ २० ॥

ત્યારબાદ સગરનું ચરિત્ર, ફરી ભાર્ગવની કથા; દેવ-અસુર યુદ્ધકથા, તથા શ્રીકૃષ્ણના આવિર્ભાવ (અવતાર)નું વર્ણન કહેવાયું છે।

Verse 21

इंद्रस्य तु स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः । विष्णुमाहात्म्यकथनं बलिवंशनिरूपणम् ॥ २१ ॥

ઇન્દ્રનો પુણ્ય સ્તવ શુક્રાચાર્યે વર્ણવ્યો છે; સાથે વિષ્ણુ-માહાત્મ્યનું કથન અને બલિ-વંશનું નિરૂપણ પણ છે।

Verse 22

भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽथ कलौ युगे । समुपोद्धातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ॥ २२ ॥

પછી કલિયુગ પ્રાપ્ત થતાં ભવિષ્ય રાજાનું ચરિત વર્ણવાય છે. આ ત્રીજો વિભાગ—ઉપોદ્ઘાતરૂપ—મધ્ય ભાગમાં સ્થિત છે।

Verse 23

चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खण्डे तथोत्तरे । वैवस्वतांतराख्यानं विस्तरेण यथातथाम् ॥ २३ ॥

પછી ઉત્તર ખંડમાં હું ચોથો ઉપસંહાર કહું છું; અને વૈવસ્વત મન્વંતરનું આખ્યાન પણ યોગ્ય રીતે વિસ્તારે વર્ણવીશ।

Verse 24

पूर्वमेव समुद्दिष्टं संक्षेपादिह कथ्यते । भविष्याणां मनूनां च चरितं हि ततः परम् ॥ २४ ॥

જે અગાઉ સૂચવાયું હતું તે અહીં સંક્ષેપમાં કહેવાય છે; ત્યારબાદ ભવિષ્ય મનુઓનાં ચરિતો નિશ્ચયે વર્ણવાશે।

Verse 25

कल्पप्रलयनिर्देशः कालमानं ततः परम् । लोकाश्चतुर्द्दश ततः कथिताः प्राप्तलक्षणैः ॥ २५ ॥

ત્યારબાદ કલ્પો અને પ્રલયોનું નિર્દેશન આવે છે; પછી કાળમાનનું વિવેચન થાય છે. ત્યારપછી ચૌદ લોક તેમના લક્ષણો સહિત વર્ણવાયા છે।

Verse 26

वर्णनं नरकाणां च विकर्माचरणैस्ततः । मनोमयपुराख्यानं लयः प्राकृतिकस्ततः ॥ २६ ॥

તદનંતર નરકોનું વર્ણન તથા નિષિદ્ધ કર્મોના આચરણનો પ્રસંગ આવે છે; પછી મનોભાવમય પુરનું આખ્યાન, અને ત્યારબાદ પ્રકૃતિ-લયનું નિરૂપણ થાય છે।

Verse 27

शैवस्याथ पुरस्यापि वर्णनं च ततः परम् । त्रिविधा गुणसंबंधाज्जंतूनां कीर्तिता गतिः ॥ २७ ॥

ત્યારબાદ શૈવ પુરાણનું પણ વર્ણન થાય છે; અને પછી ત્રિગુણના સંબંધથી જીવોનાં ત્રિવિધ ગતિનું કથન કરવામાં આવે છે।

Verse 28

अनिर्देश्याप्रतर्क्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ॥ २८ ॥

અવર્ણનીય અને તર્કાતીત એવા પરમાત્મા બ્રહ્મનું, ત્યારબાદ અન્વય-વ્યતિરેક પદ્ધતિથી શ્રેષ્ઠ રીતે વર્ણન કરવામાં આવે છે।

Verse 29

इत्येष उपसंहारपादो वृत्तः सहोत्तरः । चतुष्पादं पुराणं ते ब्रह्माण्डं समुदाहृतकम् ॥ २९ ॥

આ રીતે ઉત્તરભાગ સહિત ઉપસંહાર-પાદનું વર્ણન થયું; આ પ્રકારે ચાર પાદવાળું ‘બ્રહ્માંડ પુરાણ’ તમને જાહેર કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 30

अष्टादशमनौपम्यं सारात्सारतरं द्विज । ब्रह्मांडं यच्चतुर्लक्षं पुराणं येन पठ्यते ॥ ३० ॥

હે દ્વિજ! અષ્ટાદશ પુરાણોમાં બ્રહ્માંડ પુરાણ અનુપમ છે—સાર કરતાં પણ વધુ સારભૂત; અને તે ચાર લાખ શ્લોકોનું પુરાણ તરીકે પાઠવામાં આવે છે।

Verse 31

तदेतदस्य गदितमत्राष्टादशधा पृथक् । पाराशर्येण मुनिना सर्वेषामपि मानद ॥ ३१ ॥

હે માનદ! અહીં આ ઉપદેશ અઢાર વિભાગોમાં અલગ અલગ કરીને પારાશર્ય મુનિ (વ્યાસ)એ સર્વના હિત માટે કહ્યો છે।

Verse 32

वस्तुतस्तूपदेष्ट्राथ मुनीनां भावितात्मनाम् । मत्तः श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे ॥ ३२ ॥

વાસ્તવમાં હું ભાવિતાત્મા મુનિઓનો ઉપદેશક બન્યો; અને મારી પાસેથી પુરાણો સાંભળી તેમણે તેને લોકલોકમાં પ્રચલિત કર્યા।

Verse 33

मुनयो धर्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः । मयाचेदं पुराणं तु वसिष्टाय पुरोदितम् ॥ ३३ ॥

તે મુનિઓ ધર્મનિષ્ઠ અને દીનો પર અનુગ્રહ કરનાર છે. આ પુરાણ મેં પૂર્વે વસિષ્ઠને કહેલું હતું।

Verse 34

तेन शक्तिसुतायोक्तं जातूकर्ण्याय तेन च । व्यासो लब्ध्वा ततश्चैतत्प्रभंजनमुखोद्गतम् ॥ ३४ ॥

તેણે આ શક્તિના પુત્રને કહેલું, અને તેણે ફરી જાતૂકર્ણ્યને કહ્યું. ત્યારબાદ પ્રભંજનના મુખથી નીકળેલી આ પુરાણકથા વ્યાસે પ્રાપ્ત કરી।

Verse 35

प्रमाणीकृत्य लोकेऽस्मिन्प्रावर्तयदनुत्तमम् । य इदं कीर्तयेद्वत्स श्रृणोति च समाहितः ॥ ३५ ॥

આ લોકમાં તેને પ્રમાણરૂપે સ્થાપિત કરીને તેમણે આ અનુત્તમ ઉપદેશનો પ્રવાહ ચલાવ્યો. હે વત્સ! જે આનું કીર્તન કરે અથવા એકાગ્રચિત્તે સાંભળે।

Verse 36

स विधूयेह पापानि याति लोकमनामयम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु स्वर्णसिंहासनस्थितम् ॥ ३६ ॥

તે અહીં જ પાપોને ઝાડી દુઃખરહિત લોકને પામે છે. અને આ પુરાણ લખીને તે સુવર્ણ સિંહાસનસ્થ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 37

वस्त्रेणाच्छादितं यस्तु ब्राह्मणाय प्रयच्छति । स यादि ब्रह्मणो लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ ३७ ॥

જે વ્યક્તિ વસ્ત્રથી આચ્છાદિત દાન બ્રાહ્મણને અર્પે છે, તે નિશ્ચયે બ્રહ્મલોકને જાય છે; અહીં વિચારની જરૂર નથી.

Verse 38

मरीचेऽष्टादशैतानि मया प्रोक्तानि यानि ते । पुराणानि तु संक्षेपाच्छ्रोतव्यानि च विस्तरात् ॥ ३८ ॥

હે મરીચિ! મેં તને કહેલા આ અઢાર પુરાણો સંક્ષેપમાં પણ અને વિસ્તારમાં પણ અવશ્ય શ્રવણ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 39

अष्टादश पुराणानि यः श्रृणोति नरोत्तमः । कथयेद्वा विधानेन नेह भूयः स जायते ॥ ३९ ॥

જે નરોત્તમ અઢાર પુરાણો સાંભળે છે, અથવા વિધાન મુજબ તેમનું કથન કરે છે, તે આ લોકમાં ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 40

सूत्रमेतत्पुराणानां यन्मयोक्तं तवाधुना । तन्नित्यं शीलनीयं हि पुराणफलमिच्छता ॥ ४० ॥

આ પુરાણોનું સૂત્ર મેં હમણાં તને કહ્યું છે. જે પુરાણફળ ઇચ્છે છે, તેણે તેનું નિત્ય આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 41

न दांभिकाय पापाय देवगुर्वनुसूयवे । देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥ ४१ ॥

ઢોંગી, પાપી, દેવ અને ગુરુ પ્રત્યે દ્વેષ રાખનારને કદી દાન કે ઉપદેશ ન આપવો; સાધુઓનો દ્વેષ કરનારને તથા કપટી માણસને પણ કદી ન આપવો।

Verse 42

शांताय शमचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च । निर्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥ ४२ ॥

શાંત, સંયમિત ચિત્તવાળા, સેવામાં રત, ઈર્ષ્યા રહિત, શુચિ અને ખાસ કરીને સત્ય વૈષ્ણવને દાન આપવું જોઈએ।

Verse 43

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्रह्माण्डपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०९ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થપાદમાં ‘બ્રહ્માંડપુરાણની અનુક્રમણીનું નિરૂપણ’ નામનો એકસો નવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।