The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
બ્રહ્મા મરીચિને ગરુડપુરાણની શુભ અનુક્રમણિકા કહે છે—આ ભગવાને ગરુડ (તાર્ક્ષ્ય)ને આપેલો ઉપદેશ છે; ગ્રંથનું પરિમાણ 19,000 શ્લોક છે. તેમાં વિષયક્રમ: સૃષ્ટિવર્ણન; સૂર્યાદિ દેવપૂજા, દીક્ષા, શ્રાદ્ધ, વ્યૂહપૂજા, વૈષ્ણવ પંજર સ્તોત્રો, યોગ અને વિષ્ણુ સહસ્રનામ; શિવ-ગણેશ-ગોપાલ-શ્રીધરાદિ ઉપાસના; ન્યાસ-સંધ્યા, દુર્ગા તથા દેવપૂજા, પવિત્રારોપણ, પ્રતિમાધ્યાન; વાસ્તુ અને મંદિરલક્ષણ, પ્રતિષ્ઠાવિધિ; દાન-પ્રાયશ્ચિત્ત; લોક-નરકવર્ણન; જ્યોતિષ, સામુદ્રિક, સ્વર, રત્નશાસ્ત્ર; તીર્થમાહાત્મ્ય (વિશેષે ગયા); મન્વંતર, પિતૃધર્મ, વર્ણાશ્રમકર્તવ્ય, શૌચ, ગ્રહયજ્ઞ, નીતિશાસ્ત્ર, વંશ-અવતાર, આયુર્વેદ, વ્યાકરણ-વેદાંગ, તથા યુગ-સંક્રાંતિ અનુષ્ઠાન. પછી પ્રેતકલ્પમાં યોગીઓને ધર્મોપદેશ, મૃત્યુપશ્ચાત મંત્ર-દાન, યમમાર્ગ, પ્રેતલક્ષણો અને દુઃખ, પિંડિકરણ, અંત્યેષ્ટિની પાત્રતા-કાળ, નારાયણબલી, વૃષોત્સર્ગ, કર્મવિપાક, લોકવિન્યાસ, પ્રલય અને શ્રવણ-પાઠ-દાનફળ જણાવાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । मरीचे श्रृणु वक्ष्याभि पुराणं गारुडं शुभम् । गरुडायाब्रवीत्पृष्टो भगवान्गरुडासनः ॥ १ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મરીચિ, સાંભળ; હું શુભ ગરુડ પુરાણ કહું છું—ગરુડાસન પર બિરાજમાન ભગવાને પૂછવામાં આવતાં ગરુડને જેમ ઉપદેશ આપ્યો તેમ।
Verse 2
एकोनविंशसाहस्रं तार्क्ष्यकल्पकथान्वितम् । पुराणोपक्रमप्रश्नः सर्गः संक्षेपतस्ततः ॥ २ ॥
આ પુરાણ ઉન્નીસ હજાર શ્લોકોથી યુક્ત છે અને તાર્ક્ષ્ય-કલ્પ સંબંધિત કથાઓથી સમન્વિત છે। ત્યારબાદ પુરાણના ઉપક્રમ વિષે પ્રશ્ન અને સંક્ષેપમાં સર્ગ (સૃષ્ટિ-વર્ણન) આવે છે।
Verse 3
सूर्यादिपूजनविधिर्दीक्षाविधिरतः परम् । श्राद्धपूजा ततः पश्चान्नवव्यूहार्चनं द्विज ॥ ३ ॥
પછી સૂર્ય આદિ દેવતાઓની પૂજા-વિધિ, ત્યારબાદ દીક્ષા-વિધિ છે। પછી શ્રાદ્ધ સંબંધિત પૂજા, અને ત્યારપછી—હે દ્વિજ—નવ વ્યૂહોની અર્ચના (વિધિ) છે।
Verse 4
पूजाविधानं च तथा वैष्णवं पंजरं ततः । योगाध्यायस्ततो विष्णोर्नामसाहस्रकीर्तनम् ॥ ४ ॥
પછી પૂજા-વિધાનનું વર્ણન; ત્યારબાદ વૈષ્ણવ ‘પંજર’ નામનું રક્ષા-સ્તોત્ર. પછી યોગાધ્યાય અને ત્યારપછી વિષ્ણુના સહસ્ર નામોનું કીર્તન છે।
Verse 5
ध्यानं विष्णोस्ततः सूर्यपूजा मृत्युंजयार्चनम् । मालामंत्रः शिवार्चाथ गणपूजा ततः परम् ॥ ५ ॥
પ્રથમ વિષ્ણુનું ધ્યાન, પછી સૂર્યપૂજા અને મૃત્યુંજયની અર્ચના. ત્યારબાદ માળા-મંત્ર સાધના, પછી શિવાર્ચન, અને અંતે ગણ (ગણેશ) પૂજા છે।
Verse 6
गोपालपूजा त्रैलोक्यमोहनश्रीधरार्चनम् । विष्ण्वर्चा पंचतत्त्वार्चा चक्रार्चा देवपूजनम् ॥ ६ ॥
અહીં ગોપાલપૂજા, ત્રૈલોક્યને મોહીત કરનાર શ્રીધરનું અર્ચન, વિષ્ણુઅર્ચા, પંચતત્ત્વઅર્ચા, ચક્રઅર્ચા તથા દેવપૂજન—આ બધાનું વિધાન જણાવાયું છે।
Verse 7
न्यासादिसंध्योपास्तिश्च दुर्गार्चाथ सुरार्चनम् । पूजा माहेश्वरी चातः पवित्रारोपणार्चनम् ॥ ७ ॥
ન્યાસાદિ સહિત સંધ્યા-ઉપાસના, દુર્ગાનું અર્ચન અને દેવતાઓનું પૂજન; પછી માહેશ્વરી (શિવસંબંધિત) પૂજા, અને ત્યારબાદ પવિત્રારોપણવાળી અર્ચના અહીં જણાવાઈ છે।
Verse 8
मूर्तिध्यांनवास्तुमानं प्रासादानां च लक्षणम् । प्रतिष्ठा सर्वदेवानां पृथक्पूजा विधानतः ॥ ८ ॥
આમાં મૂર્તિધ્યાન, વાસ્તુમાણ મુજબ સ્થળમાપ અને પ્રાસાદોના લક્ષણો; તેમજ સર્વ દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા અને વિધાન પ્રમાણે તેમની અલગ-અલગ પૂજાની રીત સમજાવવામાં આવી છે।
Verse 9
योगोऽषटांगो दानधर्माः प्रयश्चित्तविधिक्रिया । द्वीपेशनरकाख्यानं सूर्यव्यूहश्च ज्योतिषम् ॥ ९ ॥
આમાં ષડંગ યોગ, દાનધર્મ, પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિક્રિયા; દ્વીપો અને તેમના અધિશેાઓનું વર્ણન, નરકના આખ્યાનો; તેમજ સૂર્યવ્યૂહ અને જ્યોતિષશાસ્ત્રનું નિરૂપણ છે।
Verse 10
सामुद्रिकं स्वरज्ञानं नवरत्नपरीक्षणम् । माहात्म्यमथ तीर्थानां गयामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १० ॥
આમાં સામુદ્રિકશાસ્ત્ર, સ્વરજ્ઞાન અને નવરત્નોની પરીક્ષા; ત્યારબાદ તીર્થોનું માહાત્મ્ય તથા સર્વોત્તમ ગયામાહાત્મ્યનું વર્ણન છે।
Verse 11
ततो मन्वंतराख्यानं पृथक्पृथग्विभागशः । पित्राख्यानं वर्णधर्मा द्रव्यशुद्धिः समर्पणम् ॥ ११ ॥
ત્યારપછી મન્વંતરોનું આખ્યાન અલગ અલગ વિભાગોમાં વર્ણવાય છે. પછી પિતૃવૃત્તાંત, વર્ણધર્મ, દ્રવ્યશુદ્ધિ તથા સમર્પણવિધિનું નિરૂપણ થાય છે॥ ૧૧ ॥
Verse 12
श्राद्धं विनायकस्यार्चा ग्रहयज्ञस्तथआ श्रमाः । जननाख्यं प्रेतशौचं नीतिशास्त्रं व्रतोक्तयः ॥ १२ ॥
અહીં શ્રાદ્ધવિધિ, વિનાયક (ગણેશ)ની અર્ચા, ગ્રહયજ્ઞ, નિયત શ્રમ-તપ, ‘જનન’ નામનો સંસ્કાર, પ્રેતશૌચના નિયમો, નીતિશાસ્ત્ર તથા વ્રતવિધિઓ પણ વર્ણવાય છે॥ ૧૨ ॥
Verse 13
सूर्यवंशः सोमवंशोऽवतारकथनं हरेः । रामायणं हरेर्वंशो भारताख्यानकं ततः ॥ १३ ॥
સૂર્યવંશ અને સોમવંશનું વર્ણન તથા હરિના અવતારોની કથા કહેવાય છે. પછી રામાયણ, હરિનો વંશ અને ત્યારબાદ ભારત (મહાભારત)નું આખ્યાન આવે છે॥ ૧૩ ॥
Verse 14
आयुर्वेदनिदानं प्राक् चिकिकत्सा द्रव्यजा गुणाः । रोगघ्नं कवचं विष्णोर्गारुडं त्रैपुरो मनुः ॥ १४ ॥
પ્રથમ આયુર્વેદનું નિદાન, પછી સારવાર અને ઔષધિદ્રવ્યોમાંથી ઉત્પન્ન ગુણોનું વર્ણન છે. ત્યારબાદ રોગનાશક વિષ્ણુકવચ, ગારુડ વિદ્યા અને ત્રૈપુર મનુ (મંત્ર/વિધાન)નું કથન થાય છે॥ ૧૪ ॥
Verse 15
प्रश्नचूडामणिश्चांतो हयायुर्वेदकीर्तनम् । ओषघीनाम कथनं ततो व्याकरणोहनम् ॥ १५ ॥
અંતે ‘પ્રશ્ન-ચૂડામણિ’થી ઉપસંહાર થાય છે; પછી હય-આયુર્વેદનું કીર્તન, ઔષધિઓનું વર્ણન અને ત્યારબાદ વ્યાકરણનું વિસ્તૃત નિરૂપણ આવે છે॥ ૧૫ ॥
Verse 16
छंदः शास्त्रं सदाचारस्ततः स्नानविधिः स्मृतः । तर्पणं वैश्वदेवं च संध्या पार्वणकर्म च ॥ १६ ॥
પછી છંદઃશાસ્ત્ર, સદાચાર, ત્યારબાદ સ્નાનવિધિ સ્મરાય છે; તેમજ તર્પણ, વૈશ્વદેવ, સંધ્યા-ઉપાસના અને પર્વણ દિવસોના કર્મ પણ જણાવાયા છે.
Verse 17
नित्यश्राद्धं सर्पिडाख्यं धर्मसारोऽघनिष्कृतिः । प्रतिसंक्रम उक्ताः स्म युगधर्माः कृतेः फलम् ॥ १७ ॥
નિત્ય શ્રાદ્ધ, ‘સર્પિડા’ નામની વિધિ, ધર્મનો સાર અને પાપનિષ્કૃતિ; તેમજ દરેક સંક્રાંતિએ કરવાના આચાર—આ યುಗધર્મો અને કૃતયુગના ફળ તરીકે જણાવાયા છે.
Verse 18
योगशास्त्रं विष्णुभक्तिर्नमस्कृतिफलं हरेः । माहात्म्यं वैष्णवं चाथ नारसिंहस्तवोत्तमम् ॥ १८ ॥
આમાં યોગશાસ્ત્ર, વિષ્ણુભક્તિ અને હરિને નમસ્કાર કરવાના ફળનું વર્ણન છે; તેમજ વૈષ્ણવ મહાત્મ્યનું પ્રચારણ અને ઉત્તમ નરસિંહ સ્તવ પણ સમાવાયેલ છે.
Verse 19
ज्ञानामृतं गुहुष्टकं स्तोत्रं विष्ण्वर्चनाह्वयम् । वेदांतसांख्यसिद्धांतो ब्रह्मज्ञानं तथात्मकम् ॥ १९ ॥
અહીં ‘જ્ઞાનામૃત’, ‘ગુહુષ્ટક’ અને ‘વિષ્ણ્વર્ચન’ નામનું સ્તોત્ર; તેમજ વેદાંત અને સાંખ્યના સિદ્ધાંતો, અને તે જ સ્વરૂપનું બ્રહ્મજ્ઞાન પણ વર્ણવાયું છે.
Verse 20
गीतासारः फलोत्कीर्तिः पूर्वखंडोऽयमीरितः । अथास्यैवोत्तरे खंडे प्रेतकल्पः पुरोदितः ॥ २० ॥
આ પૂર્વખંડને ગીતા-સાર અને ફળોત્કીર્તિથી યુક્ત તરીકે વર્ણવાયો છે; અને આ જ ગ્રંથના ઉત્તરખંડમાં પ્રેતકલ્પ (પ્રેતવિધિ) પહેલેથી જ પ્રતિપાદિત છે.
Verse 21
यत्र तार्क्ष्येण संपृष्टो भगवानाह वाडवाः । धर्मप्रकटनं पूर्वं योगिनां गतिकारणम् ॥ २१ ॥
ત્યાં તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)એ પૂછતાં ભગવાને વાડવોને કહ્યું—પ્રથમ ધર્મનું પ્રકટન થાય છે; એ જ યોગીઓની પરમ ગતિનું કારણ બને છે.
Verse 22
दानादिकं फलं चापि प्रोक्तमन्त्रोर्द्धदैहिकम् । यमलोकस्थमार्गस्य वर्णन च ततः परम् ॥ २२ ॥
દાન વગેરે પુણ્યકર્મોના ફળ પણ જણાવાયા છે, તેમજ દેહાંતર પછીની મંત્ર-ક્રિયાઓ પણ. ત્યારબાદ યમલોક તરફ જતાં માર્ગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 23
षोडशश्राद्धफलको वृत्तांतश्चात्र वर्णितः । निष्कृतिर्यममार्गस्य धर्मराजस्य वैभवम् ॥ २३ ॥
અહીં સોળ શ્રાદ્ધોના ફળવૃત્તાંતનું વર્ણન છે; સાથે યમમાર્ગ અંગેનું પ્રાયશ્ચિત્ત અને ધર્મરાજનું વૈભવ પણ પ્રગટ કરાયું છે.
Verse 24
प्रेतपीडांविनिर्द्देशः प्रेतचिह्ननिरूपणम् । प्रेतानां चरिताख्यानं कारणं प्रेततां प्रति ॥ २४ ॥
આમાં પ્રેતને થતી પીડાઓનો નિર્દેશ, પ્રેતના લક્ષણોનું નિરૂપણ, પ્રેતોના આચરણ-અનુભવોનું આખ્યાન, અને પ્રેતત્વ પ્રાપ્ત થવાના કારણો જણાવાયા છે.
Verse 25
प्रेतकृत्यविचारश्च सर्पिडीकरणोक्तयः । प्रेतत्वमोक्षणाख्यानं दानानि च विमुक्तये ॥ २५ ॥
આમાં પ્રેતકૃત્યોનો વિચાર, પિંડિકરણની વિધિઓ, પ્રેતત્વમાંથી મુક્તિનું આખ્યાન, અને વિમુક્તિ માટેના દાનો પણ જણાવાયા છે.
Verse 26
आवश्यकोत्तमं दानं प्रेतसौख्यकरोहनम् । शारीरकविनिर्देशो यमलोकस्य वर्णनम् ॥ २६ ॥
આ ગ્રંથમાં પ્રેતને સુખ આપનાર અતિ આવશ્યક અને ઉત્તમ દાનોનું વર્ણન છે; તેમજ દેહધારી આત્માનો સિદ્ધાંત અને યમલોકનું વર્ણન પણ જણાવાયું છે।
Verse 27
प्रेतत्वोद्धारकथनं कर्मकृर्त्तृविनिर्णयः । मृत्योः पूर्वक्रियाख्यानं पश्चात्कर्मनिरूपणम् ॥ २७ ॥
આમાં પ્રેતત્વમાંથી ઉદ્ધારના ઉપાયો જણાવાયા છે અને ક્રિયાકર્મ કરનાર અધિકારીનો નિર્ણય કરાયો છે; મૃત્યુ પહેલાં કરવાના કૃત્યો તથા મૃત્યુ પછીના કર્મોનું પણ નિરૂપણ છે।
Verse 28
मध्यषोडशकश्राद्धं स्वर्गप्राप्तिक्रियोहनम् । सूतकस्याथ संख्यांनं नारायणबलिक्रिया ॥ २८ ॥
આમાં ‘મધ્ય-ષોડશક’ શ્રાદ્ધ, સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરાવતી ક્રિયાવિધિઓ, સૂતકના દિવસોની ગણતરી તથા નારાયણ-બલિ કર્મ પણ ઉપદેશિત છે।
Verse 29
वृषोत्सर्गस्य माहात्म्यं निषिद्धपरिवर्जनम् । अपमृत्युक्रियोक्तिश्च विपाकः कर्मणां नृणाम् ॥ २९ ॥
આમાં વૃષોત્સર્ગ કર્મનું માહાત્મ્ય, નિષિદ્ધ કર્મોનો ત્યાગ, અપમૃત્યુ નિવારક ક્રિયાઓ તથા મનુષ્યોના કર્મવિપાક (ફળ)નું પણ વર્ણન છે।
Verse 30
कृत्याकृत्यविचारश्च विष्णुध्यानविमुक्तये । स्वर्गतौ विहिताख्यानं स्वर्गसौख्यनिरूपणम् ॥ ३० ॥
આમાં વિષ્ણુધ્યાન દ્વારા મુક્તિ માટે કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનો વિવેક જણાવાયો છે; તેમજ સ્વર્ગગતિ માટે વિહિત વિધિઓનું વર્ણન અને સ્વર્ગસુખનું નિરૂપણ પણ છે।
Verse 31
भूर्लोकवर्णनं चैव सप्ताधोलोकवर्णनम् । पंचोर्द्ध्वलोककथनं ब्रह्मांडस्थितिकीर्तनम् ॥ ३१ ॥
આમાં ભૂર્લોકનું વર્ણન, સાત અધોલોકોની વાત, પાંચ ઊર્ધ્વલોકોની કથા તથા બ્રહ્માંડની સ્થિતિ-વ્યવસ્થાનું કીર્તન છે.
Verse 32
ब्रह्मांडानेकचरितं ब्रह्मजीवनिरूपणम् । आत्यंतिकं लयाख्यानं फलस्तुति निरूपणम् ॥ ३२ ॥
આ બ્રહ્માંડના અનેક ચરિત્રોનું વર્ણન કરે છે, બ્રહ્મદેવના જીવન-ચરિત્રનું નિરૂપણ કરે છે, આત્યંતિક પ્રલયનું આખ્યાન કહે છે અને ફલસ્તુતિ સમજાવે છે.
Verse 33
इत्येतद्गारुडं नाम पुराणं भुक्तिमुक्तिदम् । कीर्तितं पापशमनं पठतां श्रृण्वतां नृणाम् ॥ ३३ ॥
આ રીતે ‘ગારુડ’ નામનું આ પુરાણ ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારું તરીકે કીર્તિત થયું છે; અને જે વાંચે કે સાંભળે તેમના પાપોનું શમન કરનારું તરીકે પ્રખ્યાત છે.
Verse 34
लिखित्वैतत्पुराणं तु विषुवे यः प्रयच्छति । सौवर्णहंसयुग्माढ्यं विप्राय स दिवं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
જે વ્યક્તિ વિષુવે આ પુરાણ લખીને, સુવર્ણ હંસ-યુગ્મથી અલંકૃત કરીને, વિપ્રને દાન આપે—તે દિવ્ય સ્વર્ગલોકને પામે છે.
Verse 35
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे गारुडानुक्रमणीवर्णनं नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०८ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થ પાદમાં ‘ગારુડાનુક્રમણી-વર્ણન’ નામનો એકસો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
Because the Garuḍa Purāṇa is especially authoritative for post-death dharma: śrāddha sequences, preta-conditions, piṇḍīkaraṇa, Nārāyaṇa-bali, gifts (dāna) for relief and liberation, and the doctrinal mapping of Yama’s path. The anukramaṇikā foregrounds these as a practical soteriological manual tied to pitṛ-kārya and mokṣa-dharma.
Its primary function is enumerative and architectural: it lists the Garuḍa Purāṇa’s internal sequence of subjects (ritual, cosmology, sciences, ethics, liberation teachings) rather than developing a continuous story. In Purāṇic pedagogy, such an index legitimizes scope, aids memorization, and guides ritual and study navigation.