Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ मात्स्यं पुराणं ते प्रवक्ष्ये द्विजसत्तम । यत्रोक्तं सप्तकल्पानां वृत्तं संक्षिप्य भूतले ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હવે હું તને મત્સ્યપુરાણ કહું છું; જેમાં ભૂતલ પર સાત કલ્પોનું વર્ણન સંક્ષેપે જણાવાયું છે।

Verse 2

व्यासेन वेदविदुषा नारसिंहोपवर्णने । उपक्रम्य तदुद्दिष्टं चतुर्द्दशसहस्रकम् ॥ २ ॥

વેદવિદ્ વ્યાસે નરસિંહ-ઉપવર્ણન આરંભ કરીને, ત્યાં દર્શાવ્યા મુજબ ચૌદ હજાર શ્લોકોનો વિભાગ પ્રસ્તુત કર્યો।

Verse 3

मनुमत्स्यसुसंवादो ब्रह्मांडकथनं ततः । ब्रह्मदेवासुरोत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च ॥ ३ ॥

અહીં મનુ અને મત્સ્યનો ઉત્તમ સંવાદ, ત્યારબાદ બ્રહ્માંડનું વર્ણન; બ્રહ્મા, દેવો અને અસુરોની ઉત્પત્તિ તથા મરુતોની ઉત્પત્તિ પણ જણાવાય છે।

Verse 4

मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम् । मन्वन्तरसमुद्देशो वैश्यराज्याभिवर्णनम् ॥ ४ ॥

મદન-દ્વાદશી વ્રત તથા લોકપાલોની અભિપૂજા; મન્વંતરોનો સંક્ષિપ્ત નિર્દેશ અને વૈશ્ય રાજાઓના રાજ્યનું વર્ણન પણ અહીં છે।

Verse 5

सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसंगमनं तथा । पितृवंशानुकथनं श्रद्धाकालस्तथैव च ॥ ५ ॥

સૂર્ય—વિવસ્વાનનો પુત્ર—ની ઉત્પત્તિ, તેમજ બુધ સાથે સંગમ; પિતૃવંશનું વર્ણન અને શ્રાદ્ધ કરવાનો યોગ્ય સમય પણ નિર્ધારિત છે।

Verse 6

पितृतीर्थप्रचारश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च । कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा ॥ ६ ॥

પિતૃતીર્થોનો પ્રચાર, તેમજ સોમ (ચંદ્ર) ની ઉત્પત્તિ; સોમવંશનું કીર્તન અને રાજા યયાતિનું ચરિત્ર પણ વર્ણિત છે।

Verse 7

पितृवंशानुकथनं सृष्टवंशानुकीर्तनम् । भृगुशापस्तथा विष्णोर्दशधा जन्मने क्षितौ ॥ ७ ॥

પિતૃવંશનું અનુવર્ણન અને સૃષ્ટિજન્ય વંશોનું કીર્તન; તેમજ ભૃગુનો શાપ અને પૃથ્વી પર વિષ્ણુના દશવિધ જન્મ (અવતાર) પણ વર્ણિત છે।

Verse 8

कीर्त्तनं पूरुवंशस्य वंशो हौताशनः परम् । क्रियायोगस्ततः पश्चात्पुराणपरिकीर्तनम् ॥ ८ ॥

ત્યારબાદ પૂરુંવંશનું કીર્તન, પછી હૌતાશન (અગ્નિ)ની પરમ ઉત્તમ વંશપરંપરા; ત્યારપછી ક્રિયાયોગનું વિધાન, અને અંતે પુરાણનું ક્રમબદ્ધ પરિકીર્તન વર્ણવાયું છે।

Verse 9

व्रतं नक्षत्रपुरुषं मार्तण्डशयनं तथा । कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद्रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम् ॥ ९ ॥

નક્ષત્ર-પુરુષ નામનું વ્રત, તેમજ માર્તંડ-શયનનું અનુષ્ઠાન; કૃષ્ણાષ્ટમી વ્રત, અને એ જ રીતે રોહિણી-ચંદ્ર નામે પ્રસિદ્ધ વ્રત પણ વર્ણવાયું છે।

Verse 10

तडागविधि माहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च । सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च ॥ १० ॥

તડાગ (તળાવ) બનાવવાની વિધિ અને તેનું માહાત્મ્ય, તેમજ પાદપોત્સર્ગ (પવિત્ર સ્થાને પાદચિહ્ન અર્પણ); સૌભાગ્ય-શયન વ્રત, અને એ જ રીતે અગસ્ત્ય-વ્રત પણ વર્ણવાયું છે।

Verse 11

तथानन्ततृतीयाया रसकल्याणिनीव्रतम् । तथैवानं दकर्याश्च व्रतं सारस्वतं पुनः ॥ ११ ॥

તેમજ અનંત-તૃતીયા વ્રત, રસ-કલ્યાણિની વ્રત; તેમજ દકર્યા વ્રત, અને ફરી સારસ્વત વ્રત પણ વર્ણવાયું છે।

Verse 12

उपरागाभिषेकश्च सप्तमीशनं तथा । भीमाख्या द्वादशी तद्वदनंगशयनं तथा ॥ १२ ॥

ગ્રહણકાળે કરાતો અભિષેક, તેમજ સપ્તમીનું વ્રત; ભીમા નામની દ્વાદશી, અને એ જ રીતે અનંગ-શયન વ્રત પણ વર્ણવાયું છે।

Verse 13

अशून्यशयनं तद्वत्तथैवांगारकव्रतम् । सप्तमीसप्तकं तद्वद्विशोकद्वादशीव्रतम् ॥ १३ ॥

એ જ રીતે અશૂન્ય-શયન વ્રત, તથા તેવી જ રીતે અંગારક વ્રત; તેમ જ ‘સપ્તમી-સપ્તક’ વ્રત અને શોકહર ‘વિશોક-દ્વાદશી’ વ્રત (વર્ણિત છે)।

Verse 14

मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशांतिस्तथैव च । ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी ॥ १४ ॥

તથા ‘મેરુ-પ્રદાન’ નામનું દાન, ગ્રહશાંતિના દશવિધ ઉપાય, ગ્રહોના સ્વરૂપનું કથન, અને શિવ-ચતુર્દશી વ્રત (પણ વર્ણિત છે)।

Verse 15

तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा । संक्रांतिस्नपनं तद्वद्विभूतिद्वादशीव्रतम् ॥ १५ ॥

એ જ રીતે સર્વફલત્યાગ (કર્મફલત્યાગ) વ્રત, તથા રવિવાર વ્રત; તેમ જ સંક્રાંતિ-સ્નાન અને તેવી જ રીતે વિભૂતિ-દ્વાદશી વ્રત (વર્ણિત છે)।

Verse 16

षष्टीव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिकमः । प्रयागस्य तु माहात्म्यं द्वीपलोकानुवर्णनम् ॥ १६ ॥

ષષ્ઠી વ્રતોનું માહાત્મ્ય, તેમજ સ્નાનવિધિનો ક્રમ; અને પ્રયાગનું માહાત્મ્ય તથા દ્વીપ-લોકોનું અનુવર્ણન (અહીં કહેવાયું છે)।

Verse 17

तथांतरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च । भवनानि सुरेंद्राणां त्रिपुरोद्योतनं तथा ॥ १७ ॥

તથા અંતરિક્ષમાં સંચારનું વર્ણન, અને ધ્રુવનું માહાત્મ્ય; દેવેન્દ્રોના ભવન, તથા ત્રિપુરનું ઉદ્યોતન (દીપ્ત વૈભવ) (વર્ણિત છે)।

Verse 18

पितृप्रवरमाहात्म्यं मन्वंतरविनिर्णयः । चतुर्युगस्य संभूतिर्युगधर्मनिरूपणम् ॥ १८ ॥

આમાં પિતૃ અને પ્રવરનો મહિમા, મન્વંતરોના વિભાગનો નિર્ણય, ચતુર્યુગની ઉત્પત્તિ તથા દરેક યુગના ધર્મનું નિરૂપણ વર્ણવાયું છે.

Verse 19

वज्रांगस्य तु संभूति स्तारकोत्पत्तिरेव च । तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुकीर्तनम् ॥ १९ ॥

આમાં વજ્રાંગની ઉત્પત્તિ, સ્તારકનો જન્મ, તારકાસુરનું મહાત્મ્ય-પરાક્રમ તથા બ્રહ્મા અને દેવગણનું કીર્તન-આખ્યાન પણ વર્ણવાયું છે.

Verse 20

पार्वतीसंभवस्तद्वत्तथा शिवतपोवनम् । अनंगदेहदाहश्च रतिशोकस्तथैव च ॥ २० ॥

તેમજ પાર્વતીનો પ્રાદુર્ભાવ, શિવનું તપોવન, અનંગ (કામદેવ)ના દેહદાહ અને રતિનો શોક પણ વર્ણવાયો છે.

Verse 21

गौरीतपोवनं तद्वच्छिवेनाथ प्रसादनम् । पार्वतीऋषिसंवादस्तथैरोद्वाहमंगलम् ॥ २१ ॥

ગૌરીનું તપોવન, તેમજ શિવનાથ પ્રસન્ન થયાનો પ્રસંગ; પાર્વતી-ઋષિ સંવાદ અને તેના વિવાહનું મંગલમય આખ્યાન પણ અહીં વર્ણવાયું છે.

Verse 22

कुमारसंभवस्तद्वत्कुमारविजयस्तथा । तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २२ ॥

આમાં કુમાર (સ્કંદ)નો જન્મ, કુમારની વિજયગાથા, તારકનો ઘોર વધ અને શ્રીવિષ્ણુના નરસિંહ અવતારનું વર્ણન પણ છે.

Verse 23

पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवांधकघातनम् । वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च ॥ २३ ॥

પદ્મજ બ્રહ્મા સાથે સંબંધિત સૃષ્ટિ-વિસર્ગનું વર્ણન, તેમજ અંધક-વધનો પ્રસંગ; અને વારાણસી (કાશી)નું પરમ માહાત્મ્ય તથા નર્મદા નદીની મહિમા પણ કીર્તિત છે।

Verse 24

प्रवरानुक्रमस्तद्वत्पितृगाथानुकीर्तनम् । तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च ॥ २४ ॥

તેમજ પ્રવરો (શ્રેષ્ઠ પિતૃવંશ)નો અનુક્રમ-પાઠ અને પિતૃગાથાઓનું કીર્તન; તથા ‘ઉભયમુખી’ દાન અને કૃષ્ણાજિન (કાળા હરણચર્મ)નું દાન પણ જણાવાયું છે।

Verse 25

ततः सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च । विविधोत्पातकथनं ग्रहणांतस्तथैव च ॥ २५ ॥

પછી સાવિત્રી-ઉપાખ્યાન અને રાજધર્મોનું નિરૂપણ; ત્યારબાદ વિવિધ ઉત્પાતોનું વર્ણન અને ગ્રહણાંત વિષયક સમાપન-વિચાર પણ કીર્તિત છે।

Verse 26

यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमंगलकीर्तने । वामनस्य तु माहात्म्यं वाराहस्य ततः परम् ॥ २६ ॥

યાત્રા સંબંધિત શુભ નિમિત્તોનું કથન અને સ્વપ્ન તથા મંગલ-લક્ષણોનું કીર્તન; પછી વામનનું માહાત્મ્ય અને ત્યારબાદ વરાહનું માહાત્મ્ય કીર્તિત છે।

Verse 27

समुद्रमथनं तद्वत्कालकूटाभिशांतनम् । देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्या तथैव च ॥ २७ ॥

સમુદ્ર-મંથનનું વર્ણન, તેમજ કાલકૂટ વિષનું શમન; દેવો અને અસુરોનો મહાસંઘર્ષ, અને વાસ્તુ-વિદ્યા પણ કીર્તિત છે।

Verse 28

प्रतिमालक्षणं तद्वद्देवतायतनं तथा । प्रासादलक्षणं तद्वन्मंडपान च लक्षणम् ॥ २८ ॥

એ જ રીતે અહીં પ્રતિમાઓનાં લક્ષણો, દેવતાઓનાં મંદિરોનાં લક્ષણો, તેમજ પ્રાસાદ અને મંડપોનાં લક્ષણો પણ વર્ણવવામાં આવ્યા છે।

Verse 29

भविष्यराज्ञामुद्देशो महादानानुकीर्तनम् । कल्पानुकीर्तनं तद्वत्पुराणेऽस्मिन्प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

આ પુરાણમાં ભાવિ રાજાઓનો ઉલ્લેખ, મહાદાનોનું કીર્તન, તેમજ કલ્પો (યુગચક્રો)નું વર્ણન પણ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 30

पवित्रमेतत्कल्याणमायुः कीर्तिविवर्द्धनम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति भवनं हरेः ॥ ३० ॥

આ પઠન પવિત્ર અને કલ્યાણકારી છે, આયુષ્ય તથા કીર્તિ વધારનાર છે. જે તેને વાંચે કે સાંભળે, તે હરિના ધામને પામે છે।

Verse 31

लिखित्वैतत्तु यो दद्याद्धेममत्स्यगवान्वितम् । विप्रायाभ्यर्च्य विषुवे स याति परमं पदम् ॥ ३१ ॥

જે આ ગ્રંથ લખીને, સુવર્ણ મત્સ્ય અને ગાય સાથે, વિષુવના દિવસે બ્રાહ્મણને દાન આપી તેની પૂજા કરે—તે પરમ પદને પામે છે।

Verse 32

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मत्स्यपुराणानुक्रमणीकथनं नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०७ ॥

આ રીતે શ્રી બૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થપાદમાં ‘મત્સ્યપુરાણની અનુક્રમણિકા-કથન’ નામનો એકસો સાતમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।