The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं स्कन्दसंज्ञकम् । यस्मिन्प्रतिपदं साक्षान्महादेवो व्यवस्थितः ॥ १ ॥

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે વત્સ, સાંભળ; હું સ્કંદસંજ્ઞક પુરાણ કહું છું, જેમાં પ્રત્યેક પદે સాక్షાત્ મહાદેવ સ્થિત છે ॥૧॥

Verse 2

पुराणे शतकोटो तु यच्छैवं वर्णितं मया । लक्षं तस्यार्थं जातस्य सारो व्यासेन कीर्तितः ॥ २ ॥

શતકોટિ શ્લોકવાળા તે પુરાણમાં મેં જે શૈવ વિષય વર્ણવ્યો, તેના અર્થસમૂહનો સાર વ્યાસે એક લાખ શ્લોકોમાં પ્રગટ કર્યો છે ॥૨॥

Verse 3

स्कन्दाह्वयस्तत्र खण्डाः सप्तैव परिकल्पिताः । एकाशीतिसहस्रं तु स्कान्दं सर्वोघकृतंनम् ॥ ३ ॥

સ્કંદ નામના તે પુરાણમાં સાત ખંડો જ રચાયેલા છે. એક્યાસી હજાર શ્લોકોવાળું સ્કાન્દ સર્વ પાપ-તાપના પ્રવાહને કાપી નાખનારું માનવામાં આવે છે ॥૩॥

Verse 4

यः श्रृणोति पठेद्वापि स तु साक्षाच्छिवः स्थितः । यत्र माहेश्वरा धर्माः षण्मुखेन प्रकाशिताः ॥ ४ ॥

જે આને સાંભળે અથવા વાંચે, તે સాక్షાત્ શિવરૂપે સ્થિત થાય છે; કારણ કે અહીં માહેશ્વર ધર્મો ષણ્મુખ દ્વારા પ્રકાશિત થયા છે ॥૪॥

Verse 5

कल्पे तत्पुरुषे वृत्ताः सर्वसिद्धिविधायकाः । तस्य माहेश्वरश्चाथ खंडः पापप्रणाशनः ॥ ५ ॥

તત્પુરુષ નામના કલ્પમાં સર્વ સિદ્ધિ આપનારા વર્ણનો કહ્યા છે; અને તેમાં માહેશ્વર ખંડ પણ છે, જે પાપનો નાશ કરે છે॥૫॥

Verse 6

किंचिन्न्यूनार्कसाहस्रो बहुपुण्यो बृहत्कथः । सुचरित्रशतैर्युक्तः स्कन्दमाहात्म्यसूचकः ॥ ६ ॥

બૃહત્કથા થોડુંક હજાર શ્લોકોથી ઓછી છે, બહુ પુણ્યદાયિની છે; સૈકડો સુચરિત્રોથી યુક્ત છે અને સ્કંદના માહાત્મ્યને સૂચવે છે॥૬॥

Verse 7

यत्र केदारमाहात्म्ये पुराणोपक्रमः पुरा । दक्षयज्ञकथा पश्चाच्छिवलिंगार्चने फलम् ॥ ७ ॥

ત્યાં કેદારમાહાત્મ્યમાં પ્રાચીન રીત પ્રમાણે પુરાણનો આરંભ થાય છે; પછી દક્ષયજ્ઞની કથા, અને ત્યારબાદ શિવલિંગ-અર્ચનનું ફળ વર્ણવાયું છે॥૭॥

Verse 8

समुद्रमथनाख्यानं देवेंद्रचरितं ततः । पार्वत्याः समुपाख्यानं विवाहस्तदनंतरम् ॥ ८ ॥

પછી સમુદ્રમંથનનું આખ્યાન અને દેવેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)નું ચરિત્ર આવે છે; ત્યારબાદ પાર્વતીનું ઉપાખ્યાન અને પછી વિવાહ॥૮॥

Verse 9

कुमारोत्पत्तिकथनं ततस्तारकसंगरः । ततः पाशुपताख्यानं चंडाख्यानसमन्वितम् ॥ ९ ॥

પછી કુમાર (સ્કંદ)ની ઉત્પત્તિનું કથન, ત્યારબાદ તારક સાથેનું યુદ્ધ; પછી ચંડ-આખ્યાન સહિત પાશુપત આખ્યાન આવે છે॥૯॥

Verse 10

द्यूतप्रवर्तनाख्यानं नारदेन समागमः । ततः कुमारमाहात्म्ये पंचतीर्थकथानकम् ॥ १० ॥

અહીં દ્યુત (જુગાર)ના પ્રચાર-પ્રવર્તનનો પ્રસંગ, પછી નારદજી સાથે સમાગમ; અને ત્યારબાદ સનત્કુમાર-માહાત્મ્યમાં પંચતીર્થોની કથા વર્ણાય છે.

Verse 11

धर्मवर्मनृपाख्यानं नदीसागरकीर्तनम् । इंद्रद्युम्नकथा पस्चान्नाडीजंघकथान्वितम् ॥ ११ ॥

અહીં ધર્મવર્મા રાજાની કથા, નદીઓ અને સાગરનું કીર્તન; ત્યારબાદ ઇન્દ્રદ્યુમ્નની કથા—અને સાથે નાડીજંઘનો પ્રસંગ પણ છે.

Verse 12

प्रादुर्भावस्ततो मह्याः कथा दमनकस्य च । महीसागरसंयोगः कुमारेशकथा ततः ॥ १२ ॥

પછી પૃથ્વીના પ્રાદુર્ભાવની કથા, તેમજ દમનકનું ચરિત્ર; ત્યારબાદ ધરતી-સાગર સંયોગનો પ્રસંગ, અને પછી કુમારેશની કથા આવે છે.

Verse 13

ततस्तारकयुद्धं च नानाख्यानसमन्वितम् । वधश्च तारकस्याथ पंचलिंगनिवेशनम् ॥ १३ ॥

પછી અનેક ઉપાખ્યાનો સાથે તારકયુદ્ધ; ત્યારબાદ તારકનો વધ, અને પછી પંચલિંગોની સ્થાપના વર્ણાય છે.

Verse 14

द्वीपाख्यानं ततः पुण्यमूर्द्धलोकव्यवस्थितिः । ब्रह्मांडस्थितिमानं च वर्करेशकथानकम् ॥ १४ ॥

પછી પુણ્ય દ્વીપોનું આખ્યાન, ઊર્ધ્વલોકોની સુવ્યવસ્થા; બ્રહ્માંડની રચના અને પ્રમાણનું વર્ણન, તેમજ વર્કરેશની કથા આવે છે.

Verse 15

महाकालसमुद्भूतिः कथा चास्य महाद्भुता । वासुदेवस्य माहात्म्यं कोटितीर्थं ततः परम् ॥ १५ ॥

ત્યારબાદ મહાકાળના ઉદ્ભવની અતિ અદ્ભુત કથા આવે છે; પછી વાસુદેવનું માહાત્મ્ય, અને ત્યારપછી પરમ પવિત્ર કોટિતીર્થનું વર્ણન છે।

Verse 16

नानातीर्थसमाख्यानं गुप्तक्षेत्रे प्रकीर्तितम् । पांडवानां कथा पुण्या महाविद्याप्रसाधनम् ॥ १६ ॥

ગુપ્તક્ષેત્રના પ્રસંગે અનેક તીર્થોના આખ્યાનનું પ્રકીર્તન થયું છે. પાંડવોની પુણ્યકથા મહાવિદ્યાની સાધનામાં સિદ્ધિદાયી છે।

Verse 17

तीर्थयात्रासमाप्तिश्च कौमारमिदमद्भुतम् । अरुणाचलमाहात्म्यं सनकब्रह्मसंकथा ॥ १७ ॥

તીર્થયાત્રા-વર્ણનની સમાપ્તિ, આ અદ્ભુત કૌમાર ઉપદેશ, અરુણાચલનું માહાત્મ્ય, અને સનક તથા બ્રહ્માનો પવિત્ર સંવાદ—આ બધું છે।

Verse 18

गौरीतपः समाख्यानं तत्तत्तीर्थनिरूपणम् । माहिषासुरमाख्यानं वधश्चास्य महाद्भुतः ॥ १८ ॥

ગૌરીના તપનું આખ્યાન, તે-તે તીર્થોનું નિરૂપણ, મહિષાસુરનું વર્ણન, અને તેનો અતિ અદ્ભુત વધ—આ બધું તેમાં છે।

Verse 19

द्रोणाचले शिवास्थानं नित्यदापरिकीर्तितम् । इत्येष कथितः स्कांदे खंडो माहेश्वरोऽद्भुतः ॥ १९ ॥

દ્રોણાચલ પર શિવનું સ્થાન સદાકાળ પ્રસિદ્ધ તરીકે કીર્તિત છે. આ રીતે સ્કંદપુરાણમાં અદ્ભુત માહેશ્વર-ખંડ વર્ણવાયો છે।

Verse 20

द्वितीयो वैष्णवः खंडस्तस्याख्यानानि मे शुणु । प्रथमं भूमिवाराहसमाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥

બીજો ખંડ વૈષ્ણવ-ખંડ છે; તેની કથાઓ મારી પાસેથી સાંભળો. પ્રથમ પૃથ્વીને ઉદ્ધર કરનાર વરાહ અવતારનું પ્રસિદ્ધ આખ્યાન પ્રકીર્તિત છે॥૨૦॥

Verse 21

यत्र वेंकटकुध्रस्य माहात्म्यं पापनाशनम् । कमलायाः कथा पुण्या श्रीनिवासस्थितिस्ततः ॥ २१ ॥

ત્યાં વેંકટ પર્વતનું પાપનાશક માહાત્મ્ય છે; કમલા (લક્ષ્મી)ની પુણ્ય કથા છે; અને ત્યારબાદ શ્રીનિવાસના ધામનું વર્ણન છે॥૨૧॥

Verse 22

कुला लाख्यानकं चात्र सुवर्णमुखरी कथा । नानाख्यानसमायुक्ता भारद्वाजकथाद्भुता ॥ २२ ॥

અહીં ‘કુલ-આખ્યાનક’ નામનું વર્ણન, ‘સુવર્ણમુખરી’ની કથા, અને અનેક આખ્યાનો વડે સમૃદ્ધ ભારદ્વાજની અદ્ભુત કથા પણ છે॥૨૨॥

Verse 23

मतंगांजनसंवादः कीर्तितः पापनाशनः । पुरुषोत्तममाहात्म्यं कीर्तितं चोत्कले ततः ॥ २३ ॥

મતંગ અને અંજના વચ્ચેનો પાપનાશક સંવાદ કીર્તિત થયો છે; અને ત્યારબાદ ઉત્કલ (ઓડિશા)માં પુરુષોત્તમનું માહાત્મ્ય પણ વર્ણવાયું છે॥૨૩॥

Verse 24

मार्कंडेयसमाख्यानमंबरीषस्य भूपतेः । इंद्रद्युम्नस्य चाख्यानं विद्यापतिकथा शुभा ॥ २४ ॥

માર્કંડેયનું પવિત્ર આખ્યાન, ભૂપતિ અંબરીષનો વર્ણન, ઇન્દ્રદ્યુમ્નની કથા, અને વિદ્યાપતિની શુભ કથા (અહીં) વર્ણવાઈ છે॥૨૪॥

Verse 25

जैमिनेः समुपाख्यानं नारदस्यापि वाडव । नीलकंठसमाख्यानं नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २५ ॥

હે વાડવ! અહીં જૈમિનીનું ઉપાખ્યાન, નારદનું ચરિત્ર, નીલકંઠની કથા તથા ભગવાન નરસિંહનું વર્ણન પણ કહેવાયું છે।

Verse 26

अश्वमेधकथा राज्ञो ब्रह्मलोकगतिस्तथा । रथयाव्राविधिः पश्चाज्जन्मस्थानविधिस्तथा ॥ २६ ॥

અહીં રાજાના અશ્વમેધ યજ્ઞની કથા, બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ; ત્યારબાદ રથયાવ્રા વિધિ અને જન્મસ્થાનના નિયમો પણ વર્ણવ્યા છે।

Verse 27

दक्षिणामूर्त्युपाख्यानं गुंडिवाख्यानकं ततः । रथरक्षाविधानं च शयनोत्सवकीर्तनम् ॥ २७ ॥

પછી દક્ષિણામૂર્તિનું ઉપાખ્યાન, ગુન્ડિવા પ્રસંગ, રથરક્ષા વિધાન અને શયનોત્સવનું કીર્તન વર્ણવાયું છે।

Verse 28

श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं पृथुत्सवनिरूपणम् । दोलोत्सवो भगवतो व्रतं सांवत्सराभिधम् ॥ २८ ॥

અહીં શ્વેતનું ઉપાખ્યાન, પૃથુના ઉત્સવનું નિરૂપણ; તેમજ ભગવાનનો દોલોત્સવ અને ‘સાંવત્સર’ નામનું વ્રત પણ ઉપદેશાયું છે।

Verse 29

पूजा चाकामिका विष्णोरुद्दालकनियोगतः । योगसाधनमत्रोक्तं नानायोगनिरूपणम् ॥ २९ ॥

અહીં ઉદ્દાલકના નિયોગ અનુસાર વિષ્ણુની અકામિકા (નિષ્કામ) પૂજા; તેમજ યોગસાધન અને અનેક યોગોનું નિરૂપણ પણ પ્રતિપાદિત છે।

Verse 30

दशावतारकथनं स्रानादिपरिकीर्तनम् । ततो बदरिकायाश्च माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३० ॥

પછી વિષ્ણુના દશાવતારોની કથા તથા સ્નાન આદિ વિધિઓનું કીર્તન થાય છે; ત્યારબાદ પાપનાશક બદરિકાશ્રમ (બદ્રીનાથ)નું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે।

Verse 31

अग्न्यादितीर्थमाहात्म्यं वैनतेयशिलाभवम् । कारणं भगवद्वासे तीर्थं कापालमोचनम् ॥ ३१ ॥

અગ્ન્યાદિ તીર્થનું માહાત્મ્ય—વૈનતેય (ગરુડ) સંબંધિત શિલામાંથી ઉત્પન્ન—ત્યાં ભગવાનના નિવાસનું કારણ; તેમજ ‘કાપાલમોચન’ નામનું પાપમોચક તીર્થ વર્ણવાય છે।

Verse 32

पंचधाराभिधं तीर्थं मेरुसंस्थापनं तथा । ततः कार्तिकमाहात्म्ये माहात्म्यं मदनालसम् ॥ ३२ ॥

પછી ‘પંચધારા’ નામનું તીર્થ અને મેરુનું સ્થાપન વર્ણવાય છે; ત્યારબાદ કાર્તિક-માહાત્મ્યમાં ‘મદનાલસ’ નામની મહિમા પ્રગટ થાય છે।

Verse 33

धूम्रकेशसमाख्यानं दिनकृत्यानि कार्तिके । पंचभीष्मव्रताख्यानं कीर्तितं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ३३ ॥

ધૂમ્રકેશનું ઉપાખ્યાન, કાર્તિક માસનાં દૈનિક કર્તવ્યો, તથા પંચ-ભીષ્મ-વ્રતનું વર્ણન—જે ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે—પ્રકીર્તિત થયું છે।

Verse 34

ततो मार्गस्य माहात्म्ये विधानं स्नानजं तथा । पुंड्रादिकीर्तनं चात्र मालाधारणपुण्यकम् ॥ ३४ ॥

પછી માર્ગ-માહાત્મ્યમાં વિધિ-વિધાન અને સ્નાનથી ઉત્પન્ન પુણ્યનું નિરૂપણ થાય છે; અહીં પુન્ડ્ર આદિ ચિહ્નોનું કીર્તન તથા માળા ધારણનું પુણ્ય પણ જણાવાય છે।

Verse 35

पंचामृतस्नानपुण्यं घंटानादादिजं फलम् । नानापुष्पार्चनफलं तुलसीदलजं फलम् ॥ ३५ ॥

પંચામૃતથી સ્નાન કરાવવાનો પુણ્ય, ઘંટાનાદ વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થતું ફળ, નાનાવિધ પુષ્પોથી અર્ચનાનું ફળ, અને તુલસીદળ અર્પણથી જન્મેલું ફળ—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 36

नैवेद्यस्य च माहात्म्यं हरिवासरकीर्तनम् । अखंडैकादशीपुण्यं तथा जागरणस्य च ॥ ३६ ॥

નૈવેદ્ય અર્પણનું માહાત્મ્ય, હરિવાસરનું કીર્તન, અખંડ એકાદશી વ્રતનું પુણ્ય, તેમજ જાગરણનું પણ પુણ્ય—અહીં વર્ણવાયું છે।

Verse 37

यस्योत्सवविधानं च नाममाहात्म्यकीर्तनम् । ध्यानादिपुण्यकथनं माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ ३७ ॥

જેમા ઉત્સવવિધાન, પવિત્ર નામના માહાત્મ્યનું કીર્તન, તથા ધ્યાનાદિ પુણ્યનું વર્ણન છે—એ જ મથુરાસંભવ માહાત્મ્ય અહીં પ્રતિપાદિત છે।

Verse 38

मथुरातीर्थमाहात्म्यं पृथगुक्तं ततः परम् । वनानां द्वादशानां च माहात्म्यं कीर्तितं ततः ॥ ३८ ॥

ત્યારબાદ મથુરા-તીર્થનું માહાત્મ્ય અલગથી કહેવાયું; અને પછી દ્વાદશ વનોનું માહાત્મ્ય પણ કીર્તિત થયું।

Verse 39

श्रीमद्भागवतस्यात्र माहात्म्यं कीर्तितं परम् । वज्रशांडिल्यसंवाद अंतर्लीलाप्रकाशकम् ॥ ३९ ॥

અહીં શ્રીમદ્ ભાગવતનું પરમ માહાત્મ્ય કીર્તિત થયું છે—વજ્ર અને શાંડિલ્યના સંવાદ દ્વારા, જે પ્રભુની અંતર્લીલાને પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 40

ततो माघस्य माहात्म्यं स्नानदानजपोद्भवम् । नानाख्यानसमायुक्तं दशाध्यायैर्निरूपितम् ॥ ४० ॥

ત્યારબાદ માઘ માસનું માહાત્મ્ય—સ્નાન, દાન અને જપથી ઉત્પન્ન પુણ્યসহ—વિવિધ ઉપાખ્યાનો સાથે દસ અધ્યાયોમાં નિરૂપિત થયું છે।

Verse 41

ततो वैष्णवमाहात्म्ये शय्यादानादिजं फलम् । जलदा नादिविधयः कामाख्यानमतः परम् ॥ ४१ ॥

પછી વૈષ્ણવ-માહાત્મ્યમાં શય્યાદાન વગેરે દાનોથી મળતું ફળ વર્ણવાયું છે; ત્યારબાદ જલદાન તથા સંબંધિત વિધિઓ, અને અંતે કામાખ્યાનનું વર્ણન આવે છે।

Verse 42

श्रुतदेवस्य चरितं व्याधोपाख्यानमद्भुतम् । तथाक्षयतृतीयादेर्विशेषात्पुण्यकीर्तनम् ॥ ४२ ॥

શ્રુતદેવનું ચરિત્ર અને અદ્ભુત વ્યાધ-ઉપાખ્યાન પણ વર્ણવાયું છે; તેમજ અક્ષય તૃતીયા વગેરે વ્રતોના વિશેષ પુણ્યનું કીર્તન કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 43

ततस्त्वयोध्यामाहात्म्ये चक्रब्रह्माह्वतीर्थके । सुरापापविमोक्षाख्ये तथाधारसहस्रकम् ॥ ४३ ॥

પછી અયોધ્યા-માહાત્મ્યમાં ‘ચક્રબ્રહ્માહ્વ’ નામનું તીર્થ, ‘સુરાપાપવિમોચ’ કહેવાતું તીર્થ, તેમજ ‘આધાર-સહસ્રક’નું પણ વર્ણન છે।

Verse 44

स्वर्गद्वारं चंद्रहरिधर्महर्युपवर्णनम् । स्वर्णवृष्टेरुपाख्यानं तिलोदासरयूयुतिः ॥ ४४ ॥

તેમાં ‘સ્વર્ગદ્વાર’નો પ્રસંગ, ચંદ્રહરી અને ધર્મહરીનું ઉપવર્ણન, સ્વર્ણવૃષ્ટિનું ઉપાખ્યાન, તેમજ સરયૂ સાથે તિલોદાનો પ્રસંગ પણ છે।

Verse 45

सीताकुंडं गुप्तहरिसरंयुघर्घरान्वयः । गोप्रतारं च दुग्धोदं गुरुकुंडादिपञ्चकम् ॥ ४५ ॥

સીતા-કુંડ, ગુપ્ત-હરિ-સરોવર, યુઘર્ઘરા નામની પાવન ધારા/પરંપરા, ગોપ્રતાર અને દુગ્ધોદ—તથા ગુરુ-કુંડાદિ પંચક—આ સર્વ સ્મરણીય તીર્થો છે।

Verse 46

सोमार्का दीनि तीर्थानि त्रयोदश ततः परम् । गयाकूपस्य माहात्म्यं सर्वाघविनिवर्तकम् ॥ ४६ ॥

ત્યારબાદ સોમાર્ક વગેરે ત્રેયોદશ તીર્થો આવે છે; પછી ગયાકૂપનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 47

मांडव्याश्रमपूर्वाणि तीर्थानि तदनन्तरम् । अजितादि मानसादितीर्थानि गदितानि च ॥ ४७ ॥

ત્યારબાદ માંડવ્ય-આશ્રમથી આરંભ થતા તીર્થો વર્ણવાયા; પછી અજિત વગેરે તથા માનસાદિ તીર્થો પણ કહ્યા।

Verse 48

इत्येष वैष्णवः खंडो द्वितीयः परिकीर्तितः । अतः परं ब्रह्मखंडं मरीचे श्रृणु पुण्यदम् ॥ ४८ ॥

આ રીતે દ્વિતીય વૈષ્ણવ-ખંડનું યથાવત્ વર્ણન થયું. હવે, હે મરીચિ, આગળ આવતું પુણ્યપ્રદ બ્રહ્મ-ખંડ સાંભળ।

Verse 49

यत्र वै सेतुमाहात्म्ये फलं स्नाने क्षणोद्भवम् । गालवस्य तपश्चर्या राक्षसाख्यानकं ततः ॥ ४९ ॥

ત્યાં સેતુ-માહાત્મ્ય છે, જ્યાં સ્નાનનું ફળ ક્ષણમાં પ્રગટ થાય છે; પછી ગાલવની તપશ્ચર્યા, અને ત્યારબાદ રાક્ષસ-આખ્યાન આવે છે।

Verse 50

चक्रतीर्थादिमाहात्म्यं देवीपत्तनसंयुते । वेतालतीर्थमहिमा पापनाशादिकीर्तनम् ॥ ५० ॥

દેવીપત્તન સાથે સંકળાયેલા ચક્રતીર્થ આદિનું માહાત્મ્ય તથા વેતાલતીર્થની મહિમા—જે પાપનાશ કરી ધર્મફળ આપે—અહીં કીર્તિત છે।

Verse 51

मंगलादिकमाहात्म्यं ब्रह्मकुंडादिवर्णनम् । हनुमत्कुंडमहिमागस्त्यतीर्थभवं फलम् ॥ ५१ ॥

મંગલા આદિનું માહાત્મ્ય, બ્રહ્મકુંડ વગેરે પવિત્ર કુંડોનું વર્ણન, હનુમત્કુંડની મહિમા તથા અગસ્ત્યતીર્થથી પ્રાપ્ત થતું પુણ્યફળ અહીં જણાવાયું છે।

Verse 52

रामतीर्थादिकथनं लक्ष्मीतीर्थनिरूपणम् । शंखादितीर्थमहिमा तथा साध्यामृतादिजः ॥ ५२ ॥

રામતીર્થ આદિનું કથન, લક્ષ્મીતીર્થનું નિરૂપણ, શંખ આદિ તીર્થોની મહિમા તથા સાધ્યામૃત આદિથી આરંભ થતો વર્ણન—આ વિષયો અહીં પ્રસ્તુત છે।

Verse 53

धनुष्कोट्यादिमाहात्म्यं क्षीरकुंडादिजं तथा । गायत्र्यादिकतीर्थानां माहात्म्यं चात्र कीर्तितम् ॥ ५३ ॥

અહીં ધનુષ્કોટિ આદિનું માહાત્મ્ય, ક્ષીરકુંડ વગેરે સ્થળોની મહિમા તથા ગાયત્રી આદિ તીર્થોનું માહાત્મ્ય પણ વિસ્તારે કીર્તિત થયું છે।

Verse 54

रामनाथस्य महिमा तत्त्वज्ञानोपदेशनम् । यात्राविधानकथनं सेतै मुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ५४ ॥

રામનાથની મહિમા, તત્ત્વજ્ઞાનનો ઉપદેશ, યાત્રાવિધાનનું વર્ણન તથા સેતુ મનુષ્યોને મુક્તિ આપે છે—આ અહીં જણાવાયું છે।

Verse 55

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं ततः परमुदीरितम् । स्थाणुः स्कन्दाय भगवान्यत्र तत्त्वमुपादिशत् ॥ ५५ ॥

ત્યારબાદ ધર્મારણ્યનું પરમ માહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે—જ્યાં ભગવાન સ્થાણુ (શિવ)એ સ્કંદને પરમ તત્ત્વનો ઉપદેશ આપ્યો હતો।

Verse 56

धर्मारण्यसुसंभूतिस्तत्पुण्यपरिकीर्त्तनम् । कर्म्मसिद्धेः समाख्यानं ऋषिवंशनिरूपणम् ॥ ५६ ॥

અહીં ધર્મારણ્ય સાથે જોડાયેલી શુભ ઉત્પત્તિ, તે તીર્થના પુણ્યનું કીર્તન, કર્મસિદ્ધિની કથા અને ઋષિવંશનું નિરૂપણ વર્ણવાયું છે।

Verse 57

अप्सरस्तीर्थमुख्यानां माहात्म्यं यत्र कीर्तितम् । वर्णानामाश्रमाणां च धर्मतत्त्वनिरूपणम् ॥ ५७ ॥

ત્યાં અપ્સરસ્તીર્થ વગેરે મુખ્ય તીર્થોનું માહાત્મ્ય કીર્તિત છે; તેમજ વર્ણો અને આશ્રમોના સંદર્ભે ધર્મતત્ત્વનું નિરૂપણ પણ છે।

Verse 58

दिवः स्थानविभागश्च बकुलार्ककथा शुभा । छत्रानन्दा तथा शांता श्रीमाता च मतंगिनी ॥ ५८ ॥

તેમજ દિવ્ય લોકોના સ્થાનવિભાગ, બકુલ અને અર્કની શુભ કથા, અને છત્રાનંદા, શાંતા, શ્રીમાતા તથા મતંગિનીની કથાઓ પણ વર્ણવાય છે।

Verse 59

पुण्यदा च समाख्याता यत्र देव्यः समास्थिताः । इन्द्रेश्वरादिमाहात्म्यं द्वारकादिनिरूपणम् ॥ ५९ ॥

તે સ્થાન ‘પુણ્યદા’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં દેવીઓ નિવાસ કરે છે। ત્યાં ઇન્દ્રેશ્વર આદિનું માહાત્મ્ય અને દ્વારકા આદિ તીર્થોનું નિરૂપણ વર્ણવાયું છે।

Verse 60

लोहासुरसमाख्यानं गंगाकूपनिरूपणम् । श्रीरामचरितं चैव सत्यमंदिरवर्णनम् ॥ ६० ॥

આમાં લોહાસુરનું ઉપાખ્યાન, ગંગાકૂપનું નિરૂપણ, શ્રીરામચરિતનું પાવન વર્ણન તથા સત્યમંદિરનું વર્ણન પણ છે।

Verse 61

जीर्णोद्धा रस्य कथनमासनप्रतिपादनम् । जातिभेदप्रकथनं स्मृतिधर्मनिरूपणम् ॥ ६१ ॥

આમાં જીર્ણોદ્ધારનું વિધાન, આસન-વ્યવસ્થાનું પ્રતિપાદન, જાતિભેદનું વર્ણન અને સ્મૃતિઓમાં કહેલા ધર્મનું નિરૂપણ છે।

Verse 62

ततस्तु वैष्णवा धर्मा नानाख्यानैरुदीरिताः । चातुर्मास्ये ततः पुण्ये सर्वधर्मनिरूपणम् ॥ ६२ ॥

પછી અનેક ઉપાખ્યાનો દ્વારા વૈષ્ણવધર્મનું ઉપદેશ છે; ત્યારબાદ પુણ્ય ચાતુર્માસ્ય વ્રતમાં સર્વ ધર્મોનું ક્રમબદ્ધ નિરૂપણ છે।

Verse 63

दानप्रशंसा तत्पश्चाद्व्रतस्य महिमा ततः । तपश्चैव पूजायाः सच्छिद्रकथनं ततः ॥ ६३ ॥

ત્યારબાદ દાનની પ્રશંસા, પછી વ્રતનું મહાત્મ્ય, ત્યારપછી તપ અને પૂજાવિધિ—અને તેમાં થતી દોષ-છિદ્રોની ચર્ચા પણ છે।

Verse 64

तद्वृत्तीनां भिदाख्यानं शालग्रामनिरूपणम् । भारकस्य वधोपायो वृक्षाचामहिमा तथा ॥ ६४ ॥

પછી તે વર્ણનોના ભેદનું કથન, શાલગ્રામનું નિરૂપણ, ભારકવધનો ઉપાય અને વૃક્ષાચમન (આચમન)નું મહાત્મ્ય જણાવાયું છે।

Verse 65

विष्णोः शापश्च वृक्षत्वं पार्वत्यनुतपस्ततः । हरस्य तांडवं नृत्यं रामनामनिरूपणम् ॥ ६५ ॥

અહીં વિષ્ણુના શાપથી વૃક્ષત્વ પ્રાપ્ત થવું, ત્યારપછી પાર્વતીની તપશ્ચર્યા, હરનું તાંડવ નૃત્ય તથા શ્રીરામનામનું નિરૂપણ વર્ણવાયું છે।

Verse 66

हरस्य लिंगपतनं कथा बैजवनस्य च । पार्वतीजन्मचरितं तारकस्य वधोऽद्भुतः ॥ ६६ ॥

આમાં હરનું લિંગપતન કથાનક, બૈજવનની વાર્તા, પાર્વતીના જન્મચરિતનું વર્ણન અને તારકનો અદ્ભુત વધ જણાવાયો છે।

Verse 67

प्रणवैश्वर्यकथनं तारकाचरितं पुनः । दक्षयज्ञसमाप्तिश्च द्वादशाक्षरभूषणम् ॥ ६७ ॥

અહીં પ્રણવ (ઓં)નું ઐશ્વર્ય અને પરમ પ્રભુત્વ, ફરી તારકચરિત, દક્ષયજ્ઞની સમાપ્તિ તથા દ્વાદશાક્ષર મંત્રને ભક્તિનું ભૂષણ કહી સ્તુતિ કરાઈ છે।

Verse 68

ज्ञानयोगसमाख्यानं महिमा द्वादशाक्षरेः । श्रवणादिकपुण्यं च कीर्तितं शर्मदं नृणाम् ॥ ६८ ॥

જ્ઞાનયોગનું સમાખ્યાન, દ્વાદશાક્ષર મંત્રની મહિમા અને શ્રવણાદિ સાધનાઓથી ઉત્પન્ન પુણ્યનું વર્ણન કરાયું છે—જે મનુષ્યોને શાંતિ અને કલ્યાણ આપે છે।

Verse 69

ततो ब्राह्मोत्तरे भागे शिवस्य महिमाद्भुतः । पंचाक्षरस्य महिमा गोकर्णमहिमा ततः ॥ ६९ ॥

પછી બ્રાહ્મોત્તર ભાગમાં શિવની અદ્ભુત મહિમા, પંચાક્ષર મંત્રની મહિમા અને ત્યારબાદ ગોકર્ણની પાવન મહિમા વર્ણવાઈ છે।

Verse 70

शिवरात्रैश्च महिमा प्रदोषव्रतकीर्तनम् । सोमवारव्रतं चापि सीमंतिन्याः कथानकम् ॥ ७० ॥

અહીં શિવરાત્રિ વ્રતોની મહિમા, પ્રદોષ વ્રતનું કીર્તન, સોમવાર વ્રત તથા સીમંતિની નામની સ્ત્રીની કથા પણ વર્ણવાઈ છે।

Verse 71

भद्रायुत्पत्तिकथनं सदाचारनिरूपणम् । शिववर्मसमुद्देशो भद्रायूद्वाहवर्णनम् ॥ ७१ ॥

અહીં ભદ્રાયુની ઉત્પત્તિ કથા, સદાચારનું નિરૂપણ, શિવવર્મનો ઉલ્લેખ અને ભદ્રાયુના વિવાહનું વર્ણન છે।

Verse 72

भद्रायुमहिमा चापि भस्ममाहात्म्यकीर्तनम् । शबराख्यानकं चैव उमामाहेश्वरं व्रतम् ॥ ७२ ॥

અહીં ભદ્રાયુની મહિમા, ભસ્મના માહાત્મ્યનું કીર્તન, શબર-આખ્યાન અને ઉમા–માહેશ્વર વ્રતનું વર્ણન પણ છે।

Verse 73

रुद्राक्षस्य च माहात्म्यं रुद्राध्यायस्य पुण्यकम् । श्रवणादिकपुण्यं च ब्रह्मखंडोऽयमीरितः ॥ ७३ ॥

આ બ્રહ્મખંડમાં કહેવામાં આવ્યું છે—રુદ્રાક્ષની મહિમા, રુદ્રાધ્યાયનું પુણ્ય અને શ્રવણ આદિ સાધનોથી પ્રાપ્ત થતું પુણ્ય।

Verse 74

अतः परं चतुर्थँ तु काशीखंडमनुत्तमम् । विंध्यनारदयोर्यत्र संवादः परिकीर्तितः ॥ ७४ ॥

આ પછી ચોથું, અનુત્તમ કાશીખંડ આવે છે; જેમાં વિંધ્ય અને નારદનો સંવાદ વિસ્તારે કીર્તિત છે।

Verse 75

सत्यलोकप्रभावश्चागस्त्यावासे सुरागमः । पतिव्रताचरित्रं च तीर्थयात्रा प्रशंसनम् ॥ ७५ ॥

અહીં સત્યલોકનો પ્રભાવ, અગસ્ત્યાશ્રમમાં દેવતાઓનું આગમન, પતિવ્રતાનું આદર્શ ચરિત્ર અને તીર્થયાત્રાની પ્રશંસા વર્ણવાઈ છે।

Verse 76

ततश्च सप्तपुर्याख्या संयमिन्या निरूपणम् । बुधस्य च तथेंद्राग्न्योर्लोकाप्तिः शिवशर्मणः ॥ ७६ ॥

પછી ‘સપ્તપુરી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ સાત પવિત્ર નગરોનું વર્ણન, સંયમિનીનું નિરૂપણ, બુધનું ચરિત્ર અને શિવશર્મણ દ્વારા ઇન્દ્ર તથા અગ્નિલોકની પ્રાપ્તિનું કથન આવે છે।

Verse 77

अग्नेः समुद्भवश्चैव क्रव्याद्वरुणसंभवः । गंधवत्यलकापुर्योरीश्वर्याश्च समुद्भवः ॥ ७७ ॥

એક રૂપ માત્ર અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; ક્રવ્યાદ (માંસભક્ષી) અગ્નિ વરુણમાંથી જન્મે છે. ગંધવતી તથા અલકાપુરીમાંથી પણ ઐશ્વર્યનો ઉદ્ભવ વર્ણવાયો છે।

Verse 78

चंद्रार्कबुधलोकानां कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् । मम विष्णोर्ध्रुवस्यापि तपोलोकस्य वर्णनम् ॥ ७८ ॥

ક્રમશઃ મેં ચંદ્ર, સૂર્ય અને બુધના લોકો, તેમજ કુજ, બૃહસ્પતિ અને શુક્રના ભુવનનું વર્ણન કર્યું; અને મારા લોક, વિષ્ણુલોક, ધ્રુવલોક તથા તપોલોકનું પણ નિરૂપણ કર્યું છે।

Verse 79

ध्रुवलोककथा पुण्या सत्यलोकनिरीक्षणम् । स्कंदागस्त्यसमालापो मणिकर्णीसमुद्भवः ॥ ७९ ॥

ધ્રુવલોકની પુણ્યકથા, સત્યલોકનું દર્શન, સ્કંદ અને અગસ્ત્યનો સંવાદ, તથા મણિકર્ણીનો પ્રાદુર્ભાવ—આ વિષયો વર્ણવાયા છે।

Verse 80

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणसीप्रशंसा च भैरवाविर्भवस्ततः ॥ ८० ॥

અહીં ગંગાનો પ્રભાવ, ‘ગંગા-સહસ્રનામ’, વારાણસીની પ્રશંસા અને ત્યારબાદ ભૈરવનું પ્રાદુર્ભાવ વર્ણવાયું છે।

Verse 81

दंडपाणिज्ञानवाप्योरुद्भवः समनंतरम् । ततः कलावत्याख्यानं सदाचारनिरूपणम् ॥ ८१ ॥

તત્ક્ષણે દંડપાણિ અને જ્ઞાનવાપીનો ઉદ્ભવ; ત્યારબાદ કલાવતીનું આખ્યાન તથા સદાચારનું નિરૂપણ આવે છે।

Verse 82

ब्रह्मचारिसमाख्यानं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यविनिर्देशो ह्यविमुक्तेशवर्णनम् ॥ ८२ ॥

પછી બ્રહ્મચારીનું આખ્યાન, સ્ત્રીલક્ષણો, કરવું-ન કરવું તેનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ અને અવિમુક્તેશનું વર્ણન આવે છે।

Verse 83

गृहस्थयोगिनो धर्माः कालज्ञानं ततः परम् । दिवोदासकथा पुण्या काशिकावर्णनं ततः ॥ ८३ ॥

પછી ગૃહસ્થ-યોગીના ધર્મો, ત્યારબાદ કાળજ્ઞાનનું ઉત્તમ ઉપદેશ, પછી દિવોદાસની પુણ્યકથા અને ત્યારપછી કાશિકાનું વર્ણન આવે છે।

Verse 84

मायागणपतेश्चाथ भुवि प्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोऽथ दिवोदासविमोक्षणम् ॥ ८४ ॥

પછી ભૂમિ પર માયા-ગણપતિનું પ્રાદુર્ભાવ, ત્યારબાદ વિષ્ણુમાયાનો વિસ્તારો, અને પછી દિવોદાસનું વિમોચન (મોક્ષ) વર્ણવાયું છે।

Verse 85

ततः पंचनदोत्पर्त्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थाख्या शूलिनः काशिकागमः ॥ ८५ ॥

ત્યારપછી પંચનદની ઉત્પત્તિ અને બિંદુમાધવનો પ્રાદુર્ભાવ વર્ણવાયો છે. ત્યારબાદ ‘વૈષ્ણવ-તીર્થ’ નામનું પ્રકરણ તથા શૂલિન (શિવ)નું કાશીમાં આગમન કહેવાયું છે।

Verse 86

जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठेशाख्या महेशितुः । क्षेत्राख्यानं कंदुकेशः व्याघ्रेश्वरसमुद्भवः ॥ ८६ ॥

જૈગીષવ્ય સાથે સંવાદ, મહેશના ‘જ્યેષ્ઠેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્વરૂપનું વર્ણન; તેમજ વ્યાઘ્રેશ્વર સાથે સંબંધિત કંદુકેશ ક્ષેત્રકથા કહેવાઈ છે।

Verse 87

शैलेशरत्नेश्वरयोः कृत्तिवासस्य चोद्भवः । देवतानामधिष्टानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥ ८७ ॥

શૈલેશ અને રત્નેશ્વર તથા કૃત્તિવાસની ઉત્પત્તિકથા; દેવતાઓના અધિષ્ઠાનનું વર્ણન; અને દુર્ગા-અસુર યુદ્ધમાં પરાક્રમનું આખ્યાન કહેવાયું છે।

Verse 88

दुर्गाया विजयश्चाथ ॐकारेशस्य वर्णनम् । पुनरोंकार माहात्म्य त्रिलोचोनसमुद्भवः ॥ ८८ ॥

પછી દુર્ગાની વિજયકથા અને ઓંકારેશનું વર્ણન; ફરી પવિત્ર ‘ૐ’ના માહાત્મ્યનું કીર્તન તથા ત્રિલોચન (શિવ)ના પ્રાદુર્ભાવનો પ્રસંગ કહેવાયો છે।

Verse 89

केदाराख्या च धर्मेश कथा विष्णुभुजोद्भवा । वीरेश्वरसमाख्यानं गंगामाहात्म्यकीर्तनम् ॥ ८९ ॥

કેદાર નામનું પ્રકરણ; વિષ્ણુની ભુજામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ધર્મેશની કથા; વીરેશ્વરનું આખ્યાન; અને ગંગાના માહાત્મ્યનું કીર્તન કહેવાયું છે।

Verse 90

विश्वकर्मेशमहिमा दक्षयज्ञोद्भवस्तथा । सतीशस्यामृतेशादेर्भुजस्तंभः पराशरे ॥ ९० ॥

હે પરાશર, અહીં વિશ્વકર્મેશ્વરની મહિમા, દક્ષના યજ્ઞમાંથી ઉદ્ભવેલો પ્રસંગ, તેમજ સતીપતિ અને અમૃતેશ આદિની ભુજા સ્તંભિત થવાની કથા પણ વર્ણવાઈ છે।

Verse 91

क्षेत्रतीर्थकदंबश्च मुक्तिमडपसंकथा । विश्वेशविभवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः ॥ ९१ ॥

પછી ક્ષેત્ર-તીર્થોનો સમૂહ, મુક્તિમંડપની કથા, વિશ્વેશ્વરની વૈભવતા, અને ત્યારબાદ યાત્રા-પરિક્રમાનો વિધાન આવે છે।

Verse 92

अतः परं त्ववंत्याख्यं श्रृणु खंड च पंचमम् । महाकालवनाख्यानं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ॥ ९२ ॥

હવે આગળ ‘અવન્તી’ નામનો પાંચમો ખંડ સાંભળો; ત્યારબાદ મહાકાલવનનું આખ્યાન, અને પછી બ્રહ્માના શિરચ્છેદનની કથા આવે છે।

Verse 93

प्रायश्चित्तविधिश्चाग्नेरुत्पत्तिश्च सुरागमः । देवदीक्षा शिवस्तोत्रं नानापातकनाशनम् ॥ ९३ ॥

આમાં પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિ, અગ્નિની ઉત્પત્તિ, દેવ-આગમની પરંપરા; દેવદીક્ષા, શિવસ્તોત્ર, અને અનેક પાતકોના નાશના ઉપાયો પણ ઉપદેશાય છે।

Verse 94

कपोलमोचनाख्यानं महाकालवनस्थितिः । तीर्थं कनखलेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९४ ॥

મહાકાલવનમાં સ્થિત કપોલમોચનનું આખ્યાન—કનખલેશ્વરનું આ તીર્થ સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું છે।

Verse 95

कुंडमप्सरसंज्ञं च सरो रुद्रस्य पुण्यदम् । कुडवेशं च विद्याध्रं मर्कटेश्वरतीर्थकम् ॥ ९५ ॥

‘અપ્સરા’ નામનું કુંડ, રુદ્રનું પુણ્યદાયક સરોવર; તેમજ કુડવેશ, વિદ્યાધર અને મર્કટેશ્વર તીર્થ પણ (ત્યાં) છે.

Verse 96

स्वर्गद्वारचतुःसिंधुतीर्थं शंकरवापिका । शंकराक गन्धवतीतीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ९६ ॥

સ્વર્ગદ્વાર નામનું તીર્થ, ચતુઃસિંઘુ નામનું પુણ્યસ્થાન, શંકરવાપિકા નામની પવિત્ર વાપી, અને શંકરાક-ગંધવતી નામનું તીર્થ—આ બધાં પાપનાશક છે.

Verse 97

दशाश्वमेधिकानंशतीर्थे च हरिसिद्धिदम् । पिशाचकादियात्रा च हनुमत्कवचेश्वरौ ॥ ९७ ॥

દશાશ્વમેધિકા નામનું તીર્થ, શતીર્થ, અને હરિભક્તિમાં સિદ્ધિ આપનારું (સ્થાન); તેમજ પિશાચ આદિ સંબંધિત યાત્રાવિધાન, અને હનુમાન, કવચ તથા ઈશ્વર (વિષયક વર્ણન) પણ છે.

Verse 98

महाकालेशयात्रा च वल्मीकेश्वरतीर्थकम् । शुक्रे च पञ्चमे चाख्ये कुशस्थल्याः प्रदक्षिणाः ॥ ९८ ॥

મહાકાલેશની યાત્રા, વાલ્મીકેશ્વર તીર્થ; તેમજ કુશસ્થલીની પ્રદક્ષિણાઓ—શુક્રવારે અને ‘પંચમી’ નામની પાંચમી તિથિએ પણ—(કરવી જોઈએ).

Verse 99

अक्रूरसंज्ञकन्त्वेकपादं चंद्रार्कवैभवम् । करभेशाख्यतीर्थं च लटुकेशादितीर्थकम् ॥ ९९ ॥

અક્રૂર નામનું તીર્થ, એકપાદ નામનું પવિત્ર સ્થાન, ચંદ્ર-સૂર્યના વૈભવથી પ્રસિદ્ધ ધામ; કરભેશ નામનું તીર્થ, અને લટુકેશ આદિ તીર્થસ્થાનો પણ (ઉલ્લેખિત) છે.

Verse 100

मार्कंडेशं यज्ञवापी सोमेशं नरकांतकम् । केदारेश्वररामेशसौभाग्येशनरार्ककम् ॥ १०० ॥

માર્કંડેશ, યજ્ઞવાપી, સોમેશ, નરકાંતક, કેદારેશ્વર, રામેશ, સૌભાગ્યેશ અને નરાર્કક—આ સર્વ પવિત્ર નામો સ્મરણ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 101

केशवार्कं शक्तिभेदं स्वर्णसारमुखानि च । ॐकारेशादितीर्थानि अंधकश्रुतिकीर्तनम् ॥ १०१ ॥

કેશવાર્કનું પવિત્ર આખ્યાન, શક્તિભેદનું નિરૂપણ, ‘સ્વર્ણસાર’થી આરંભ થતા વિભાગો; તેમજ ઓંકારેશ વગેરે તીર્થોનું વર્ણન અને ‘અંધક-શ્રુતિ’ પરંપરાનું કીર્તન—આ પણ અહીં ગણાયું છે.

Verse 102

कालारण्ये लिंगसंख्या स्वर्णश्रृंगाभिधानकम् । कुशस्थल्या अवंत्याश्चोज्जयिन्या अभिधानकम् ॥ १०२ ॥

કાલારણ્યમાં ‘લિંગસંખ્યા’ નામનું તીર્થ ‘સ્વર્ણશૃંગ’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છે. અને કુશસ્થલી—અવન્તીનું પ્રસિદ્ધ નામ છે; તેને ઉજ્જયિની પણ કહે છે.

Verse 103

पद्मावतीवै कुमुद्वत्यमरावतिनामकम् । विशालाप्रतिकल्पाभिधानं च ज्वरशांतिकम् ॥ १०३ ॥

પદ્માવતી, કુમુદ્વતી અને અમરાવતી નામે; તેમજ વિશાળા અને પ્રતિકલ્પ—આ નામો (સ્થાન/પ્રભાવ) જ્વર શાંત કરનારાં તરીકે વર્ણવાયા છે.

Verse 104

शिवानामादिकफलं नागोद्गीता शिवस्तुतिः । हिरण्याक्षवधाख्यानं तीर्थं सुंदरकुंडकम् ॥ १०४ ॥

શિવનામ જપનું આરંભિક ફળ, નાગે ગાયેલ સ્તોત્ર, શિવસ્તુતિ, હિરણ્યાક્ષવધનું આખ્યાન, અને ‘સુંદરકુંડ’ નામનું તીર્થ—આ વિષયો અહીં છે.

Verse 105

नीलगंगापुष्कराख्यं विंध्यवासनतीर्थकम् । पुरुषोत्तमाभिधानं तु तत्तीर्थं चाघनाशनम् ॥ १०५ ॥

નીલગંગા–પુષ્કર નામે પ્રસિદ્ધ તથા વિંધ્યવાસન કહેવાતું તે તીર્થ ‘પુરુષોત્તમ’ નામથી પણ ખ્યાત છે અને પાપનાશક છે।

Verse 106

गोमती वामनं कुंडो विष्णोर्नामसहस्रकम् । वीरेश्वरसरः कालभैरवस्य च तीर्थकम् ॥ १०६ ॥

ગોમતી નદી, વામન તીર્થ, પવિત્ર કુંડ, વિષ્ણુના સહસ્રનામ, વીરેેશ્વર સરોવર તથા કાલભૈરવનું તીર્થ—આ બધાનું પણ વર્ણન છે।

Verse 107

महिमा नागपंचम्या नृसिंहस्य जयंतिका । कुटुम्बेश्वरयात्रा च देवसाधककीर्तनम् ॥ १०७ ॥

નાગપંચમીની મહિમા, નૃસિંહ જયંતી, કુટુંબેશ્વરની યાત્રા તથા દેવસાધકોનું કીર્તન—આ પણ વર્ણિત છે।

Verse 108

कर्कराजाख्यतीर्थं च विघ्नेशादिसुरोहनम् । रुंद्रकुंडप्रभृतिषु बहुतीर्थनिरूपणम् ॥ १०८ ॥

કર્કરાજ નામનું તીર્થ, વિઘ્નેશ આદિ દેવતાઓ સાથે સંબંધિત પવિત્ર આરોહણ-સ્થાન, તથા રુદ્રકુંડ વગેરે થી શરૂ કરીને અનેક તીર્થોનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 109

यात्राष्टतीर्थजा पुण्या रेवामाहात्म्यमुच्यते । धर्मपुत्रस्य वैराग्यो मार्कंडेयेन संगमः ॥ १०९ ॥

આઠ તીર્થોની યાત્રાથી ઉત્પન્ન પુણ્યને રેવા (નર્મદા)નું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવ્યું છે; તેમજ ધર્મપુત્ર (યુધિષ્ઠિર)નું વૈરાગ્ય અને માર્કંડેય સાથેનો તેમનો સંગમ પણ વર્ણિત છે।

Verse 110

प्राग्रीयानुभवाख्यानममृतापरिकीर्त्तनम् । कल्पे कल्पे पृथङ् नाम नर्मदायाः प्रकीर्तितम् ॥ ११० ॥

આ પ્રાચીન અનુભવ-આખ્યાન અમૃતસમાન કીર્તન છે. દરેક કલ્પે નર્મદાનું મહાત્મ્ય જુદા જુદા નામોથી ગવાયું છે.

Verse 111

स्तवमार्षं नामेदं च कालरात्रिकथा ततः । महादेवस्तुतिः पश्चात्पृथक्कल्पकथाद्भुता ॥ १११ ॥

પછી ‘આર્ષ-સ્તવ’ નામનું ઋષિઓનું સ્તોત્ર આવે છે; ત્યારબાદ કાલરાત્રિની કથા. પછી મહાદેવની સ્તુતિ, અને ત્યારપછી અલગ અલગ કલ્પોની અદ્ભુત કથા આવે છે.

Verse 112

विशल्याख्यानकं पश्चाज्जालेश्वरकथा तथा । गोरीव्रत समाख्यानं त्रिपुरज्वालनं ततः ॥ ११२ ॥

ત્યારબાદ વિશલ્યા-આખ્યાન અને જાલેશ્વરની કથા આવે છે. પછી ગૌરી-વ્રતનું સમાખ્યાન, અને ત્યારપછી ત્રિપુર દહનનું વર્ણન આવે છે.

Verse 113

देहपातविधानं च कावेरीसंगमस्ततः । दारुतीर्थं ब्रह्मावर्तं यत्रेश्वरकथानकम् ॥ ११३ ॥

દેહત્યાગની વિધિનું પણ વર્ણન છે; પછી કાવેરી-સંગમ. દારુ-તીર્થ અને બ્રહ્માવર્ત પણ—જ્યાં ઈશ્વર સંબંધિત પવિત્ર કથા કહેવામાં આવે છે.

Verse 114

अग्नितीर्थं रवितीर्थं मेघनादादिदारुकम् । देवतीर्थं नर्मदेशं कपिलाख्यं करंजकम् ॥ ११४ ॥

અગ્નિ-તીર્થ, રવિ-તીર્થ, મેઘનાદ આદિથી ઓળખાતું દારુક-સ્થાન; દેવ-તીર્થ, નર્મદા-દેશ, કપિલા નામનું પવિત્ર સ્થાન અને કરંજક—આ બધું કીર્તિત છે.

Verse 115

कुंडलेशं पिप्पलादं विमलेशं च शूलभित् । शचीहरणमाख्या नमभ्रकस्य वधस्ततः ॥ ११५ ॥

ત્યાં કુંડલેશ, પિપ્પલાદ અને વિમલેશનું આખ્યાન, તેમજ શૂલભિતનો પ્રસંગ; શચી-હરણની કથા અને ત્યારબાદ નમભ્રકવધનું વર્ણન છે।

Verse 116

शूलभेदोद्भवो यत्र दानधर्माः पृथग्विधाः । आख्यानं दीर्घतपस ऋष्यश्रृंगकथा ततः ॥ ११६ ॥

જ્યાં શૂલભેદનો ઉદ્ભવ કહેવાયો છે અને દાનધર્મોના અનેક પ્રકારો અલગ અલગ રીતે વર્ણવાયા છે; પછી દીર્ઘતપસનું આખ્યાન અને ત્યારબાદ ઋષ્યશૃંગ ઋષિની કથા આવે છે।

Verse 117

चित्रसेनकथापुण्या काशिराज्यस्य लक्षणम् । ततो देवशिलाख्यानं शबरीतीर्थकान्वितम् ॥ ११७ ॥

પછી પુણ્યદાયી ચિત્રસેનની કથા, કાશી રાજ્યના લક્ષણોનું વર્ણન; ત્યારબાદ દેવશિલા નામનું આખ્યાન, શબરીસંબંધિત તીર્થો સહિત આવે છે।

Verse 118

व्याधाख्यानं ततः पुण्यं पुष्करिण्यर्कतीर्थकम् । आप्रेत्येश्वरतीर्थं च शक्रतीर्थं करोटिकम् ॥ ११८ ॥

પછી પુણ્યદાયી વ્યાધ (શિકારી)નું આખ્યાન, પુષ્કરિણી અને અર્ક-તીર્થ; તેમજ આપ્રેત્યેશ્વર-તીર્થ, શક્ર-તીર્થ અને કરોટિક નામના પવિત્ર સ્થાનનું વર્ણન છે।

Verse 119

कुमारेशमगस्त्येशमानंदेशं च मातृजम् । लोकेशं धनदेशं च मंगलेशं च कामजम् ॥ ११९ ॥

કુમારેશ, અગસ્ત્યેશ, માતૃજ આનંદેશ; તેમજ લોકેશ, ધનદેશ અને કામજ મંગલેશ—એમનું સ્મરણ કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 120

नागेशं चापि गोपारं गौतमं शंखचूडकम् । नारदेशं नंदिकेशं वरुणेश्वरतीर्थकम् ॥ १२० ॥

તથા નાગેશ, ગોપાર, ગૌતમ અને શંખચૂડક; તેમજ નારદેશ, નંદિકેશ અને વરુણેશ્વર—વરુણેશ્વરનું પવિત્ર તીર્થ પણ સ્મરણીય છે.

Verse 121

दधिस्कंदादितीर्थानि हनूमतेश्वरं ततः । रामेश्वरादि तीर्थानि सोमेशं पिंगलेश्वरम् ॥ १२१ ॥

પછી દધિસ્કંદ આદિ તીર્થો, ત્યારબાદ હનૂમતેેશ્વર; તેમજ રામેશ્વર આદિ તીર્થો, અને સોમેશ તથા પિંગલેશ્વરનું પણ વર્ણન છે.

Verse 122

ऋणमोक्षं कपिलेशं पूतिकेशं जलेशयम् । चंडार्कं यमतीर्थं च काल्होडीशं वनादिके ॥ १२२ ॥

વન વગેરે પ્રદેશોમાં ઋણમોક્ષ, કપિલેશ, પૂતિકેશ, જલેશય; ચંડાર્ક, યમતીર્થ અને કાલ્હોડીઈશ—આ પવિત્ર સ્થાન/દેવનામો કીર્તિત છે.

Verse 123

नारायणं च कोटीशं व्यासतीर्थं प्रभासकम् । नागेशसंकर्षणकं प्रश्रयेश्वरतीर्थकम् ॥ १२३ ॥

અને નારાયણ, કોટીશ, વ્યાસતીર્થ, પ્રભાસક; નાગેશ, સંકર્ષણક તથા પ્રશ્રયેશ્વર-તીર્થ—આનું પણ સ્મરણ/પાઠ કરવો જોઈએ.

Verse 124

ऐरंडीसंगमं पुण्यं सुवर्णशिलतीर्थकम् । करंजं कामहं तीर्थं भांडीरो रोहिणीभवम् ॥ १२४ ॥

ઐરંડી નામનું સંગમ પુણ્યદાયક છે; સુવર્ણશિલા-તીર્થ પણ પવિત્ર છે. તેમજ કરંજ, કામહ-તીર્થ અને રોહિણી સાથે સંબંધિત ભાંડીરા પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 125

चक्रतीर्थं दौतपापं स्कंदमांगिरसाह्वयम् । कोटितीर्थमयोन्यख्यमंगाराख्यं त्रिलोचनम् ॥ १२५ ॥

અહીં ચક્રતીર્થ, પાપહર દૌતપાપ-તીર્થ, આંગિરસ નામે પ્રસિદ્ધ સ્કંદ, કોટિતીર્થ, અયોન્યા નામનું સ્થાન, અંગાર નામનું તીર્થ તથા ત્રિલોચન—આ સર્વ પવિત્ર તીર્થનામો સ્મરણયોગ્ય છે।

Verse 126

इंद्रेशं कंबुकेशं च सोमेशं कोहनं शकम् । नार्मदं चार्कमाग्नेयं भार्गवेश्वरमुत्तमम् ॥ १२६ ॥

ઇન્દ્રેશ, કમ્બુકેશ અને સોમેશ; કોહન તથા શક; નાર્મદ; તેમજ આર્ક અને આગ્નેય—આ બધાં સાથે ઉત્તમ ભાર્ગવેશ્વર—એ સર્વ નામો ભક્તિપૂર્વક સ્મરણયોગ્ય છે।

Verse 127

ब्राह्मं दैवं च मार्गेशमादिवाराहकेश्वरम् । रामेशमथ सिद्धेशमाहल्यं कंकटेश्वरम् ॥ १२७ ॥

બ્રાહ્મ, દૈવ, માર્ગેશ, આદિ-વારાહકેશ્વર; રામેશ; પછી સિદ્ધેશ; આહલ્યા; અને કંકટેશ્વર—આ પવિત્ર નામો કીર્તનીય છે।

Verse 128

शाक्रं सौम्यं च नादेशं तोयेशं रुक्मिणीभवम् । योजनेशं वराहेशं द्वादशीशिवतीर्थकम् ॥ १२८ ॥

શાક્ર, સૌમ્ય, નાદેશ, તોયેશ, રુક્મિણીભવ; યોજનેશ, વરાહેશ; તેમજ દ્વાદશી સાથે સંકળાયેલ પવિત્ર શિવ-તીર્થ—આ બધું ભક્તિપૂર્વક સ્મરણયોગ્ય છે।

Verse 129

सिद्धेशं मंगलेशं च लिंगवाराहतीर्थकम् । कुण्डेशं श्वेतवाराहं गर्भावेशं रवीश्वरम् ॥ १२९ ॥

સિદ્ધેશ અને મંગલેશ; લિંગ-વારાહ તીર્થ; કુંડેશ; શ્વેત-વારાહ; ગર્ભાવેશ; તથા રવીશ્વર—આ પણ પવિત્ર નામો સ્મરણયોગ્ય છે।

Verse 130

शुक्लादीनि च तीर्थानि हुंकारस्वामितीर्थकम् । संगमेशं नहुषेशं मोक्षणं पञ्चगोपकम् । नागशावं च सिद्धेशं मार्कण्डांक्रूरतीर्थके ॥ १३० ॥

શુક્લાદિ તીર્થો તથા હુંકારસ્વામી-તીર્થ; સંગમેશ, નહુષેશ, મોક્ષણ, પંચગોપક; નાગશાવ અને સિદ્ધેશ—આ બધાં માર્કંડ-ક્રૂર તીર્થમાં વિરાજે છે.

Verse 131

कामोदशूलारोपाख्ये मांडव्यं गोपकेश्वरम् । कपिलेशं पिंगलेशं भूतेशं गांगगौतमे ॥ १३१ ॥

કામોદ અને શૂલારોપ નામના તીર્થોમાં માંડવ્ય તથા ગોપકેશ્વર; તેમજ કપિલેશ, પિંગલેશ, ભૂતેશ અને ગાંગ-ગૌતમ તીર્થમાં પણ (પૂજન કરવું).

Verse 132

आस्वमेधं भृगुकच्छं केदारेशं च पापनुत् । कलकलेशं जालेशं शालग्रामं वराहकम् ॥ १३२ ॥

આશ્વમેધ, ભૃગુકચ્છ, પાપહર કેદારેશ; કલકલેશ, જાલેશ, શાલગ્રામ અને વરાહક—આ બધાનું પણ સ્મરણ/દર્શન કરવું.

Verse 133

चंद्रप्रभासमादित्यं श्रीपत्याख्यं च हंसकम् । मूल्यस्थानं च शूलेशमुग्राख्यं चित्रदैवकम् ॥ १३३ ॥

ચંદ્રપ્રભાસ, સમાદિત્ય, શ્રીપતિ નામનું (તીર્થ) અને હંસક; તેમજ મૂલ્યસ્થાન, શૂલેશ, ઉગ્રાખ્ય અને ચિત્રદૈવક પણ છે.

Verse 134

शिखीशं कोटितीर्थं च दशकन्यं सुवणकम् । ऋणमोक्षं भारभूति पुंखां मुडिं च डिंडिमम् ॥ १३४ ॥

શિખીશ, કોટિતીર્થ, દશકન્યા, સુવર્ણક; ઋણમોક્ષ, ભારભૂતિ, પુંખા, મુડી અને ડિંડિમ—(આ પણ તીર્થ/દેવસ્થાન છે)।

Verse 135

आमलेशं कपालेशं शृंगैरंडीभवं ततः । कोटितीर्थं लोटणेषं फलस्तुतिरतः परम् ॥ १३५ ॥

ત્યારબાદ તે આમલેશ, કપાલેશ અને શૃંગૈરંડીભવનું વર્ણન કરે છે. પછી કોટિતીર્થ અને લોટણેશ—આ પવિત્ર તીર્થોના ફળની સ્તુતિમાં તે પરમ રત રહે છે.

Verse 136

दृमिजंगलमाहात्म्ये रोहिताश्वकथा ततः । धुन्धुमारसमाख्यानं वधोपायस्ततोऽस्य वै ॥ १३६ ॥

દૃમિજંગલ-માહાત્મ્યમાં પછી રોહિતાશ્વની કથા આવે છે. ત્યારબાદ ધુન્ધુમારનું આખ્યાન અને પછી નિશ્ચયે તેની વધનો ઉપાય વર્ણવાય છે.

Verse 137

वधौ धुंधोस्ततः पश्चात्ततश्चित्रवहोद्भवः । महिमास्य ततश्चडीशप्रभावो रतीश्वरः ॥ १३७ ॥

ત્યારબાદ ધુન્ધના વધની કથા; પછી ચિત્રવહનો ઉદ્ભવવર્ણન. ત્યારપછી તેની મહિમા; અને પછી Ḍીશનો પ્રભાવ-પ્રતાપ તથા રતીશ્વરનો પ્રસંગ કહેવાય છે.

Verse 138

केदारेशो लक्षतीर्थं ततो विष्णुपदीभवम् । मुखारं च्यवनांधास्यं ब्रह्मणश्च सरस्ततः ॥ १३८ ॥

પછી કેદારેશ અને લક્ષતીર્થ; ત્યારબાદ વિષ્ણુપદીભવ નામનું સ્થાન. તેમજ મુખાર, ચ્યવનનું પવિત્ર સ્થાન, અંધાસ્ય અને પછી બ્રહ્માનું સરોવર વર્ણવાય છે.

Verse 139

चक्राख्यं ललिताख्यानं तीर्थं च बहुगोमयम् । रुद्रावर्तं च मर्कंडं तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ १३९ ॥

તે ચક્રાખ્ય નામનું તીર્થ, લલિતાખ્યાન નામનું પવિત્ર આખ્યાન અને બહುಗોમય નામનું તીર્થ પણ ઉલ્લેખે છે. તેમ જ રુદ્રાવર્ત અને મર્કંડ તીર્થ—પાપનાશક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 140

श्रवणेशं शुद्धपटं देवांधुप्रेततीर्थकम् । जिह्वोदतीर्थंसंभूतिः शिवोद्भंदं फलस्तुतिः ॥ १४० ॥

આ વિભાગમાં શ્રવણેશ, શુદ્ધપટ, દેવાંધુ-પ્રેત-તીર્થનું માહાત્મ્ય, જિહ્વોદા-તીર્થની ઉત્પત્તિ, શિવોદ્ભંડનો વર્તાંત તથા દર્શન/પાઠના ફળોની સ્તુતિ વર્ણવાય છે।

Verse 141

एष खंडो ह्यवंत्याख्यः श्रृण्वतां पापनाशनः । अतः परं नागराख्यः खंडः षष्ठोऽभिधीयते ॥ १४१ ॥

આ ખંડ ‘અવન્ત્ય-ખંડ’ તરીકે ઓળખાય છે; તેને સાંભળનારાના પાપો નાશ પામે છે। ત્યારબાદ ‘નાગર-ખંડ’ નામનો છઠ્ઠો ખંડ વર્ણવાય છે।

Verse 142

लिंगोत्पत्तिसमाख्यानं हरिश्चन्द्रकथा शुभा । विश्वामित्रस्य माहात्म्यं त्रिशंकुस्वर्गतिस्तथा ॥ १४२ ॥

આમાં લિંગોત્પત્તિનું સમાખ્યાન, હરિશ્ચન્દ્રની શુભ કથા, વિશ્વામિત્રનું માહાત્મ્ય તથા ત્રિશંકુની સ્વર્ગગતિનો વર્તાંત સમાવિષ્ટ છે।

Verse 143

हाटकेश्वरमाहात्म्ये वृत्रासुरवधस्तथा । नागबिलं शंखतीर्थमचलेश्वरवर्णनम् ॥ १४३ ॥

આમાં હાટકેશ્વરનું માહાત્મ્ય, વૃત્રાસુર-વધ, નાગબિલ (સર્પગુફા), શંખ-તીર્થની પવિત્રતા તથા અચલેશ્વરનું વર્ણન પણ છે।

Verse 144

चमत्कारपुराख्यानं चमत्कारकरं परम् । गयशीर्षं बालशाख्यं वालमंडं मृगाह्वयम् ॥ १४४ ॥

‘ચમત્કારપુર’ નામનું આખ્યાન પરમ અદ્ભુત-ફળદાયક છે; તેમજ ગયાશીર્ષ, ‘બાલ’ નામનું સ્થાન, વાલમંડ અને ‘મૃગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ સ્થળનો પણ ઉલ્લેખ છે।

Verse 145

विष्णुपादं च गोकर्णं युगरूपं समाश्रयः । सिद्धेश्वरं नागसरः सप्तार्षेयं ह्यगस्त्यकम् ॥ १४५ ॥

વિષ્ણુપાદ, ગોકર્ણ, યુગરূপ, સિદ્ધેશ્વર, નાગસર, સપ્તાર્ષેય અને અગસ્ત્યક—આ પુણ્યતીર્થોમાં શરણ લેતાં ભક્ત પાવનતા પામે છે।

Verse 146

भ्रूणगर्तं नलेशं च भैष्मं वैडुरमर्ककम् । शारमिष्ठं सोमनाथं च दौर्गमातर्जकेश्वरम् ॥ १४६ ॥

પછી ક્રમે ભ્રૂણગર્ત, નલેશ, ભૈષ્મ, વૈડુર-માર્કક, શારમિષ્ઠ, સોમનાથ અને દૌર્ગ-માતર્જકેશ્વર—આ પુણ્યક્ષેત્રોનું વર્ણન છે।

Verse 147

जामदग्न्यवधाख्यानं नैःक्षत्रियकथानकम् । रामह्रदं नागपुरं ष़ड्लिंगं चैव यज्ञभूः ॥ १४७ ॥

જામદગ્ન્ય-વધનું આખ્યાન, નૈઃક્ષત્રિય (ક્ષત્રિય-નાશ) કથા, રામહ્રદ, નાગપુર, ષડ્લિંગ અને યજ્ઞભૂ—આ બધાં પવિત્ર પ્રસંગો તથા સ્થાનો વર્ણવાયા છે।

Verse 148

मुण्डीरादित्रिकार्कं च सतीपरिणयाह्वयम् । रुद्रशीर्षं च यागेशं वालखिल्यं च गारुडम् ॥ १४८ ॥

મુંડીર વગેરે, ત્રિકાર્ક, ‘સતી-પરિણય’ નામનો વિભાગ, રુદ્રશીર્ષ, યાગેશ, વાલખિલ્ય અને ગારુડ—આ પણ પુણ્ય પ્રકરણો તરીકે જણાવાયા છે।

Verse 149

लक्ष्मीशापः सप्तविंशसोमप्रासादमेव च । अंबाबद्धं पांडुकाख्यमाग्नेयं ब्रह्मकुंडकम् ॥ १४९ ॥

‘લક્ષ્મી-શાપ’ નામનો પ્રસંગ, ‘સત્તાવીસમો સોમ-પ્રાસાદ’ નામનું મંદિર-તીર્થ, અંબાબદ્ધ, પાંડુક નામનું તીર્થ, આગ્નેય તીર્થ અને બ્રહ્મકુંડ—આ બધાનું પણ પુણ્ય વર્ણન છે।

Verse 150

गोमुखं लोहयष्ट्याख्यमजापालेश्वरी तथा । शानैश्चरं राजवापी रामेशो लक्ष्मणेश्वरः ॥ १५० ॥

(અહીં) ગોમુખ, લોહયષ્ટિ નામે સ્થાન, તેમજ અજાપાલેશ્વરી; શનૈશ્ચર, રાજવાપી, રામેશ અને લક્ષ્મણેશ્વર—(આ વિષયો જણાવાયા છે)।

Verse 151

कुशेशाख्यं लवेशाख्यं लिंगं सर्वोत्तमोत्तमम् । अष्टषष्टिसमाख्यानं दमयंत्यास्त्रिजातकम् ॥ १५१ ॥

‘કુશેશાખ્ય’ અને ‘લવેશાખ્ય’; સર્વોત્તમોમાં પણ સર્વોત્તમ તે લિંગ; ‘અષ્ટષષ્ટિ’ નામનું આખ્યાન; તથા દમયંતીનું ત્રિવિધ જન્મવૃત્તાંત—(આ વિષયો છે)।

Verse 152

ततो वै रेवती चात्र भक्तिकातीर्थसंभवः । क्षेमंकरी च केदारं शुक्लतीर्थमुखारकम् ॥ १५२ ॥

ત્યારબાદ અહીં રેવતી અને ભક્તિકા—તીર્થરૂપે પ્રગટ થયેલ—નો ઉલ્લેખ છે; તેમજ ક્ષેમંકરી અને કેદાર, જે શુક્લતીર્થોમાં અગ્રગણ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 153

सत्यसंधेश्वराख्यानं तथा कर्णोत्पलाकथा । अटेश्वरं याज्ञवल्क्य गौर्यं गाणेशमेव च ॥ १५३ ॥

સત્યસંધેશ્વરનું પવિત્ર આખ્યાન, તેમજ કર્ણોત્પલાની કથા; અટેશ્વર, યાજ્ઞવલ્ક્ય-સંબંધિત પ્રસંગ, ગૌર્યનું આખ્યાન, અને ગાણેશનું વર્ણન પણ (અહીં છે)।

Verse 154

ततो वास्तुपदाऽख्यानमजागृहकथानकम् । सौभाग्यांधुश्च शुलेशं धर्मराजकथानकम् ॥ १५४ ॥

ત્યારબાદ ‘વાસ્તુપદ’ નામનું આખ્યાન, ‘અજાગૃહ’ની કથા, તેમજ ‘સૌભાગ્યાંધુ’; પછી શૂલેશનું આખ્યાન અને ધર્મરાજ-સંબંધિત કથાનક (આવે છે)।

Verse 155

मिष्टान्नेदश्वराख्यानं गाणापत्यत्रयं ततः । जाबालिचरितं चैव मकरेशकथा ततः ॥ १५५ ॥

ત્યારબાદ મિષ્ટાન્નેશ્વરનું આખ્યાન, પછી ગણપતિસંબંધિત ત્રણ પ્રસંગો; ત્યારપછી જાબાલિનું ચરિત્ર અને પછી મકરેશની કથા વર્ણવાય છે।

Verse 156

कालेश्वर्यंधकाख्यानं कुंडमाप्यरसं तथा । पुष्यादित्यं रौहिताश्वं नागरोत्पत्तिकीर्त्तनम् ॥ १५६ ॥

આમાં કાલેશ્વર્યા અને અંધકનું આખ્યાન, કુંડમાપ્ય નામનું પવિત્ર કુંડ તથા અરસનું વર્ણન; તેમજ પુષ્યાદિત્ય, રૌહિતાશ્વ અને નાગરોની ઉત્પત્તિનું કીર્તન પણ છે।

Verse 157

भार्गवं चरितं चैव वैश्वामैत्रं ततः परम् । सारस्वतं पैप्पलादं कंसारीशं च पैंडकम् ॥ १५७ ॥

તેમજ ભાર્ગવનું ચરિત્ર, ત્યારબાદ વૈશ્વામૈત્ર; પછી સારસ્વત અને પૈપ્પલાદ; તેમજ કંસારીશ અને પૈંડક—આ પ્રસંગો પણ વર્ણિત છે।

Verse 158

ब्रह्मणो यज्ञचरितं सावित्र्याख्यानसंयुतम् । रैवतं भार्तयज्ञाख्यं मुख्यतीर्थनिरीक्षणम् ॥ १५८ ॥

અહીં બ્રહ્માના યજ્ઞચરિત્રનું વર્ણન, સાવિત્રીના આખ્યાન સાથે; ‘ભાર્ત-યજ્ઞ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ રૈવત પ્રસંગ અને મુખ્ય તીર્થોની સમીક્ષા પણ વર્ણિત છે।

Verse 159

कौरवं हाटकेशाख्यं प्रभासं क्षेत्रकत्रयम् । पौष्करं नैमिषं धार्ममरण्य त्रितयं स्मृतम् ॥ १५९ ॥

કૌરવ, હાટકેશ અને પ્રભાસ—આ પવિત્ર ક્ષેત્રોની ત્રયી સ્મરણમાં રાખવામાં આવે છે; તેમજ પૌષ્કર, નૈમિષ અને ધર્મ-અરણ્ય—આ પાવન અરણ્યોની ત્રયી તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 160

वाराणसी द्वारकाख्यावन्त्याख्येति पुरीत्रयम् । बृन्दावनं खांडवाख्यमद्वैकाख्यं वनत्रयम् ॥ १६० ॥

પવિત્ર નગરોની ત્રિ-માળા—વારાણસી, દ્વારકા નામની અને અવંતી નામની—એમ કહેવાય છે. તેમજ વનોની ત્રિ-માળા—વૃન્દાવન, ખાંડવ-વન અને અદ્વૈક-વન—પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 161

कल्पः शालस्तथा नन्दिग्रामत्रयमनुत्तमम् । असिशुक्लपितृसंज्ञं तीर्थत्रयमुदाहृतम् ॥ १६१ ॥

કલ્પ, શાલ અને નંદિગ્રામ નામની અનુત્તમ ત્રિ-માળા—એમ કહેવાઈ છે. તેમજ ‘અસિ’, ‘શુક્લ’ અને ‘પિતૃ’ નામે ઓળખાતા ત્રણ તીર્થો ઉદાહૃત થયા છે.

Verse 162

श्र्यर्बुदौ रैवतश्चैव पर्वतत्रयमुत्तमम् । नदीनां त्रितयं गंगा नर्मदा च सरस्वती ॥ १६२ ॥

શ્રી-અર્બુદ અને રૈવત—આ ઉત્તમ પર્વત-ત્રિમાં ગણાયા છે. અને નદીઓની ત્રિ-માળા—ગંગા, નર્મદા અને સરસ્વતી—એમ કહેવાઈ છે.

Verse 163

सार्द्धकोटित्रयफलमेकैकं चैषु कीर्त्तितम् । कूषिका शंखतीर्थं चामरकं बालमण्डनम् ॥ १६३ ॥

આમાંના પ્રત્યેકનું ફળ સાડા ત્રણ કરોડ પુણ્ય સમાન કહેવાયું છે. તે છે—કૂષિકા, શંખ-તીર્થ, ચામરક અને બાલ-મંડન.

Verse 164

हाटकेशक्षेत्रफलप्रदं प्रोक्तं चतुष्टयम् । सांबादित्यं श्राद्धकल्पं यौधिष्ठिरमथांधकम् ॥ १६४ ॥

હાટકેશ-ક્ષેત્રનું ફળ આપનારું ચતુષ્ક કહેવાયું છે—સાંબાદિત્ય, શ્રાદ્ધ-કલ્પ, યૌધિષ્ઠિર અને પછી આંધક (પ્રકરણ).

Verse 165

जलशायि चतुर्मासमशून्यशयनव्रतम् । मंकणेशं शिवरात्रिस्तुलापुरुषदानकम् ॥ १६५ ॥

જલશાયી વ્રત, ચાતુર્માસ્ય વ્રત, અશૂન્ય-શયન વ્રત, મંકણેશનું પૂજન, શિવરાત્રિ વ્રત તથા તુલાપુરુષ દાન—આ બધાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 166

पृथ्वीदानं वानकेशं कपालमोचनेश्वरम् । पापपिंडं मासलैंगं युगमानादिकीर्तनम् ॥ १६६ ॥

‘પૃથ્વીદાન’, ‘વાનકેશ’, ‘કપાલમોચનેશ્વર’, ‘પાપપિંડ’, ‘માસલૈંગ’ તથા ‘યુગમાન’થી આરંભ થતું આખ્યાન—આ બધાનું કીર્તન કરાય છે।

Verse 167

निंवेशशाकंभर्याख्या रुद्रैकादशकीर्तनम् । दानमाहात्म्यकथनं द्वादशादित्यकीर्तनम् ॥ १६७ ॥

નિમ્વેશ અને શાકંભરીનું આખ્યાન, એકાદશ રુદ્રોનું કીર્તન, દાન-માહાત્મ્યનું કથન તથા દ્વાદશ આદિત્યોનું કીર્તન—આ બધું તેમાં છે।

Verse 168

इत्येषनागरः खंडः प्रभासाख्योऽधुनोच्यते । सोमेशो यत्र विश्वेशोऽर्कस्थलं पुण्यदं महत् ॥ १६८ ॥

આ રીતે ‘નાગર-ખંડ’ પૂર્ણ થયો; હવે ‘પ્રભાસ’ નામનો ખંડ વર્ણવાય છે—જ્યાં સોમેશ, વિશ્વેશ અને અર્કસ્થળ નામનું મહાન પુણ્યદાયક તીર્થ છે।

Verse 169

सिद्धेश्वरादिकाख्यानं पृथगत्र प्रकीर्तितम् । अग्नितीर्थं कपद्दर्शिं केदारेशं गतिप्रदम् ॥ १६९ ॥

અહીં સિદ્ધેશ્વર વગેરેના આખ્યાનો અલગ અલગ રીતે કીર્તિત થયા છે—અગ્નિતીર્થ, કપદ્દર્શી અને પરમ ગતિ આપનાર કેદારેશ।

Verse 170

भीमभैरवचण्डीशभास्करेन्दुकुजेश्वराः । बुधेज्यभृगुसौरागुशिरवीशा हरविग्रहाः ॥ १७० ॥

તેઓ ભીમ, ભૈરવ, ચંડીશ, ભાસ્કર (સૂર્ય), ઇન્દુ (ચંદ્ર), કુજ (મંગળ), બુધ, ઇજ્ય (બૃહસ્પતિ), ભૃગુ (શુક્ર), સૌર (શનિ), તેમજ રાહુ, શિર અને વીશ—આ બધાં હર (શિવ)નાં વિવિધ વિગ્રહરૂપો છે.

Verse 171

सिद्धेश्वराद्याः पंचान्ये रुद्रास्तत्र व्यवस्तत्र व्यवस्थिताः । वरारोहा ह्यजा पाला मंगला ललितेश्वरी ॥ १७१ ॥

ત્યાં સિદ્ધેશ્વર વગેરે પાંચ અન્ય રુદ્રો પણ સ્થિત છે. તેમજ વરારોહા, અજાં, પાલા, મંગલા અને લલિતેશ્વરી પણ ત્યાં વિરાજે છે.

Verse 172

लक्ष्मीशो वाडवेशश्चोर्वीशः कामेस्वरस्तथा । गौरीशवरुणेशाख्यं दुर्वासेशं गणेश्वरम् ॥ १७२ ॥

તે લક્ષ્મીશ, વાડવાગ્નિના ઈશ્વર, પૃથ્વીશ અને કામેશ્વર છે; તેમજ ગૌરીશ, વરુણેશ નામે પ્રસિદ્ધ, દુર્વાસેશ અને ગણેશ્વર—ગણોના સ્વામી—રૂપે પણ તે જ છે.

Verse 173

कुमारेशं चंडकल्पं शकुलीश्वरसंज्ञकम् । ततः प्रोक्तोऽथ कोटीशबालब्रह्यादिसत्कथा ॥ १७३ ॥

પછી કુમારેશ, ચંડકલ્પ અને શકુલીઈશ્વર નામે ઓળખાતી રૂપની વાત કહેવામાં આવી; ત્યારબાદ કોટીશ, બાલ, બ્રહ્મા વગેરે વિષયક પવિત્ર સત્કથા વર્ણવાઈ છે.

Verse 174

नरकेशसंवर्त्तेशनिधीश्वरकथा ततः । बलभद्रेश्वरस्याथ गंगाया गणपस्य च ॥ १७४ ॥

ત્યારબાદ નરકેશ, સંવર્ત્તેશ અને નિધીશ્વરની પવિત્ર કથા આવે છે; પછી બલભદ્રેશ્વરની, તેમજ ગંગા અને ગણપ (ગણેશ)ની કથા પણ કહેવામાં આવી છે.

Verse 175

जांबवत्याख्यसरितः पांडुकूपस्य सत्कथा । शतमेधलक्षमेधकोटिमेधकथा तथा ॥ १७५ ॥

જાંબવતી નામની નદીની પવિત્ર કથા, પાંડુ-કૂપની સત્કથા, તેમજ શત-અશ્વમેધ, લાખ-અશ્વમેધ અને કોટિ-અશ્વમેધ યજ્ઞોની કથાઓ પણ વર્ણવાય છે।

Verse 176

दुर्वासार्कघटस्थानहिरण्यासंगमोत्कथा । नगरार्कस्य कृष्णस्य संकर्षणसमुद्रयोः ॥ १७६ ॥

આ વિભાગમાં દુર્વાસાની પ્રસિદ્ધ કથા, અર્કની કથા, ઘટ-સ્થાનનો પવિત્ર વર્તાંત, હિરણ્ય અને પાવન આસંગમનું આખ્યાન, તેમજ નગરાર્ક, શ્રીકૃષ્ણ, સંકર્ષણ અને સમુદ્રની કથાઓ પણ આવે છે।

Verse 177

कुमार्याः क्षेत्रपास्य ब्रह्येशस्य कथा पृथक् । पिंगलासंगमेशस्य शंकरार्कघटेशयोः ॥ १७७ ॥

કુમારી, ક્ષેત્રપાલ અને બ્રહ્મ્યેશની કથાઓ અલગથી કહેવાય છે; તેમજ પિંગલા-સંગમેશ, અને શંકર, અર્ક તથા ઘટેશની કથાઓ પણ વર્ણિત છે।

Verse 178

ऋषितीर्थस्य नंदार्कत्रितकूपस्य कीर्तनम् । ससोपानस्य पर्णार्कन्यंकुमत्योः कथाद्भुता ॥ १७८ ॥

આમાં ઋષિ-તીર્થની કથા, નંદાર્કના ત્રણ કૂપોનું મહિમા-કીર્તન, તેમજ સ-સોપાન અને પર્ણાર્ક તથા ન્યંકુમતી સંબંધિત અદ્ભુત કથા પણ સમાવિષ્ટ છે।

Verse 179

वाराहस्वामिवृत्तांतं छायालिंगाख्यगुल्फयोः । कथा कनकनंदायाः कुतीगंगेशयोस्तथा ॥ १७९ ॥

વરાહસ્વામીનો વર્તાંત, છાયાલિંગ અને ગુલ્ફ નામના તીર્થોની કથાઓ, કનકનંદાની કથા, તેમજ કુટી અને ગંગેશની કથાઓ પણ અહીં કહેવામાં આવે છે।

Verse 180

चमसोद्बेदविदुरत्रिलोकेशकथा ततः । मंकणेशत्रैपुरेशषंडतीर्थकथास्तथा ॥ १८० ॥

ત્યારબાદ ચમસોદ્ભેદ અને વિદુરની કથાઓ, પછી ત્રિલોકેશની વાર્તા; તેમજ મંકણેશ, ત્રૈપુરેશ અને પવિત્ર ષંડતીર્થની કથાઓ પણ ક્રમે વર્ણવાય છે।

Verse 181

सूर्यप्राची त्रीक्षणयोरुमानातकथा तथा । भूद्धारशूलस्थलयोश्च्यवनार्केशयोस्तथा ॥ १८१ ॥

સૂર્યપ્રાચીની કથા, તેમજ ઉમા અને ત્ર્યક્ષણ (ત્રિનેત્ર) પ્રભુની પાવન વાર્તા; અને ભૂદ્ધાર, શૂલસ્થલ, તેમજ ચ્યવન અને આર્કેશની પુણ્યકથાઓ પણ વર્ણવાય છે।

Verse 182

अजापालेशबालार्ककुबेरस्थलजा कथा । ऋषितोया कथा पुण्या संगालेश्वरकीर्तनम् ॥ १८२ ॥

અજાપાલેશ, બાલાર્ક અને કુબેરસ્થલ સાથે સંબંધિત પાવન કથાઓ; ઋષિતોયાની પુણ્યકથા; તેમજ સંગાલેશ્વરનું પુણ્યકીર્તન પણ વર્ણવાય છે।

Verse 183

नारदादित्यकथनं नारायणनिरूपणम् । तप्तकुंडस्य माहात्म्यं मूलचंडीशवर्णनम् ॥ १८३ ॥

અહીં નારદ અને આદિત્ય (સૂર્ય)નું કથન, નારાયણનું નિરૂપણ; તપ્તકુંડનું માહાત્મ્ય, તેમજ મૂળ-ચંડીશનું વર્ણન પણ પ્રસ્તુત છે।

Verse 184

चतुर्वक्त्रगणाध्यक्षकलंबेश्वरयोः कथा । गोपालस्वामिव कुलस्वामिनोर्मरुतां कथा ॥ १८४ ॥

ચતુર્વક્ત્ર, ગણાધ્યક્ષ અને કલંબેશ્વરની કથા; તેમજ ગોપાલસ્વામી અને કુલસ્વામીની કથા, મરુતો સહિત, પણ વર્ણિત છે।

Verse 185

क्षेमार्कोन्नतविघ्नेशजलस्वामिकथा ततः । कालमेघस्य रुक्मिण्या दुर्वासेश्वरभद्रयोः ॥ १८५ ॥

ત્યારબાદ ક્ષેમાર્ક, ઉન્નત, વિઘ્નેશ અને જલસ્વામીની કથાઓ; પછી કાલમેઘ, રુક્મિણી, દુર્વાસેશ્વર તથા ભદ્રની પાવન વાર્તાઓ વર્ણવાય છે।

Verse 186

शंखावर्तमोक्षतीर्थगोष्पदाच्युतसद्मनाम् । जालेश्वरस्य हुंकारेश्वरचंडीशयोः कथा ॥ १८६ ॥

શંખાવર્ત, મોક્ષતીર્થ, ગોષ્પદ અને અચ્યુતસદ્મની કથા પણ; તેમજ જાલેશ્વરની સાથે હુંકારેશ્વર અને ચંડીશની પાવન વાર્તા વર્ણવાય છે।

Verse 187

आशापुरस्थविघ्नेशकलाकुंडकथाद्भुता । कपिलेशस्य च कथा जरद्गवशिवस्य च ॥ १८७ ॥

આશાપુરસ્થ વિઘ્નેશ અને કલાકુંડની અદ્ભુત કથા; તેમજ કપિલેશની કથા અને જરદગવ-શિવની કથા પણ વર્ણિત છે।

Verse 188

नलकर्कोटेश्वरयोर्हाटकेश्वरजा कथा । नारदेशयंत्रभूषादुर्गकूटगणेशजा ॥ १८८ ॥

નલ અને કર્કોટેશ્વરની કથા, તથા હાટકેશ્વર સાથે સંબંધિત વાર્તા; તેમજ નારદેશ, યંત્રભૂષા અને દુર્ગકૂટ-ગણેશ સંબંધિત કથાઓ પણ અહીં સમાવિષ્ટ છે।

Verse 189

सुपर्णैलाख्यभैरव्योर्भल्लतीर्थभवा कथा । कीर्तनं कर्दमालस्य गुप्तसोमेश्वस्य च ॥ १८९ ॥

સુપર્ણા અને એલા નામની ભૈરવીઓની કથા પણ; ભલ્લતીર્થથી ઉદ્ભવેલી વાર્તા; તેમજ કર્દમાલનું કીર્તન અને ગુપ્ત સોમેશ્વરનું સ્મરણ પણ છે।

Verse 190

बहुस्वर्णेशश्रृंगेशकोटीश्वरकथा ततः । मार्कंडेश्वरकोटीशदामोदरगृहोत्कथा ॥ १९० ॥

ત્યારબાદ બહુ-સ્વર્ણેશ, શૃંગેશ અને કોટીશ્વરની કથા આવે છે; પછી માર્કંડેશ્વર, કોટીશ તથા દામોદર-ભગવાનના પવિત્ર ગૃહધામની પ્રસિદ્ધ કથા વર્ણવાય છે।

Verse 191

स्वर्णरेखा ब्रह्मकुंडं कुंतीभीमेश्वरौ तथा । मृगीकुंडं च सर्वस्वं क्षेत्रे वस्त्रापथे स्मृतम् ॥ १९१ ॥

વસ્ત્રાપથ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્વર્ણરેખા, બ્રહ્મકુંડ, કુંતીદેવી તથા ભીમેશ્વરના મંદિર, અને મૃગીકુંડ—આ બધાં તે ક્ષેત્રના મુખ્ય તીર્થરૂપે સ્મરાય છે।

Verse 192

दुर्गाभिल्लेशगंगेशरैवतानां कथाद्भुता । ततोऽर्बुदेश्वर कथा अचलेश्वरकीर्तनम् ॥ १९२ ॥

દુર્ગાભિલ્લેશ, ગંગેશ અને રૈવતની અદ્ભુત કથા; ત્યારબાદ અર્બુદેશ્વરની કથા અને અચલેશ્વરનું કીર્તન (મહિમાગાન) આવે છે।

Verse 193

नागतीर्थस्य च कथा वसिष्टाश्रमवर्णनम् । भद्रकर्णस्य माहात्म्यं त्रिनेत्रस्य ततः परम् ॥ १९३ ॥

નાગતીર્થની કથા, વસિષ્ઠાશ્રમનું વર્ણન; ભદ્રકર્ણનું માહાત્મ્ય, અને ત્યારબાદ ત્રિનેત્રની કથাও આવે છે।

Verse 194

केदारस्य च माहात्म्यं तीर्थांगमनकीर्तनम् । कोटीश्वररूपतीर्थहृषीकेशकथारस्ततः ॥ १९४ ॥

કેદારનું માહાત્મ્ય, તીર્થયાત્રાનું કીર્તન; ત્યારબાદ કોટીશ્વર અને રૂપ-તીર્થની કથાઓ, તેમજ હૃષીકેશની પવિત્ર કથા આવે છે।

Verse 195

सिद्धेशशुक्रेश्वरयोर्मणिकर्णीशकीर्तनम् । पंगुतीर्थयमतीर्थवाराहतीर्थवर्णनम् ॥ १९५ ॥

આ વિભાગમાં સિદ્ધેશ અને શુક્રેશ્વરની સ્તુતિ, મણિકર્ણીશનું કીર્તન તથા પંગુતીર્થ, યમતીર્થ અને વારાહતીર્થનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 196

चंद्रप्रभासर्पिडोदश्रीमाताशुक्लतीर्थजम् । कात्यायन्याश्च माहात्म्यं ततः पिंडारकस्य च ॥ १९६ ॥

ત્યારબાદ ચંદ્રપ્રભા, સર્પિડોદ, શ્રીમાતા અને શુક્લતીર્થ જેવા પવિત્ર સ્થળોનું વર્ણન, દેવી કાત્યાયનીનું માહાત્મ્ય અને પછી પિંડારકનું પણ માહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે।

Verse 197

ततः कनखलस्याथ चक्रमानुषतीर्थयोः । कपिलाग्नितीर्थकथा तथा रक्तानुबंधजा ॥ १९७ ॥

પછી કનખલની કથા, ચક્રમ-તીર્થ અને મનુષ-તીર્થનું વર્ણન, કપિલાગ્નિ-તીર્થની કથા તથા રક્તાનુબંધ સંબંધિત પ્રસંગ પણ આવે છે।

Verse 198

गणेशपार्थेश्वरयोर्यांत्रायामुज्ज्वलस्य च । चंडीस्थाननागोद्भवशिवकुंडमहेशजा ॥ १९८ ॥

આમાં ગણેશ અને પાર્થેશ્વરના પવિત્ર સ્થાનની કથા, યાંત્રા-વિધિ તથા ઉજ્જ્વલનું વર્ણન; તેમજ ચંડીસ્થાન, નાગોદ્ભવ, શિવકુંડ અને મહેશજા વગેરેનું પણ વર્ણન છે।

Verse 199

कामेश्वरस्य मार्कंडेयोत्पत्तेश्च कथा ततः । उद्दालकेशसिद्धेशगततीथकथा पृथक् ॥ १९९ ॥

પછી કામેશ્વરની કથા, માર્કંડેયના જન્મનો વર્ણન; તેમજ અલગથી ઉદ્દાલક, ઈશ અને સિદ્ધેશ સાથે સંબંધિત તીર્થોની કથા કહેવામાં આવે છે।

Verse 200

श्रीदेवरवातोत्पत्तिश्च व्यासगौतमतीर्थयोः । कुलसंतारमाहात्म्यं रामकोट्याह्वतीर्थयोः ॥ २०० ॥

આમાં શ્રીદેવરવાત તીર્થની ઉત્પત્તિ, વ્યાસ-તીર્થ અને ગૌતમ-તીર્થના પાવન પ્રાદુર્ભાવ, કુલસંતારનું માહાત્મ્ય તથા રામકોટી નામના તીર્થોની મહિમા વર્ણવાય છે।