The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
બ્રહ્મા લિંગપુરાણને શૈવ પુરાણ તરીકે પરિચય આપે છે—શ્રવણ અને પાઠથી ભુક્તિ તથા મુક્તિ આપનારું. અગ્નિમય લિંગમાં સ્થિત શિવને તેનો પ્રકાશક કહેવામાં આવ્યો છે અને કથારચના અગ્નિ-કલ્પના આધાર પર છે એમ જણાવે છે. વ્યાસકૃત, બે ભાગમાં ગોઠવાયેલું, આશરે ૧૧,૦૦૦ શ્લોકનું આ પુરાણ હરમહિમાને મુખ્ય માને છે. પછી અનુક્રમણી મુજબ વિષયો—આરંભિક પ્રશ્ન, સંક્ષિપ્ત આદિસૃષ્ટિ, યોગોપદેશ, કલ્પવર્ણન, લિંગ અને અંબાનો પ્રાદુર્ભાવ, સનત્કુમાર સંવાદ, દધીચિ, યુગધર્મ, ભુવનકોશ, સૂર્ય-ચંદ્ર વંશ, વિસ્તૃત સૃષ્ટિ, ત્રિપુર પ્રસંગ, લિંગપ્રતિષ્ઠા, પશુ-પાશ મુક્તિ, શિવવ્રત, આચાર, પ્રાયશ્ચિત્ત, અરીષ્ટલક્ષણ અને શાંતિ, કાશી અને શ્રીશૈલ, અંધક, વરાહ-નરસિંહ, જલંધરવધ, શિવસહસ્રનામ, દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસ, કામદહન અને પાર્વતીવિવાહ. અંતે ફલશ્રુતિ—ફાલ્ગુન પૂર્ણિમાએ તિલધેનુ સાથે લખિત પ્રતિનું દાન મહાપુણ્ય; શ્રવણ-પાઠ પાપનાશ કરી શિવલોક અને શિવસાયુજ્ય આપે છે।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं लिंगसंज्ञितम् । पठतां श्रृण्वतां चैव भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પુત્ર, સાંભળ; હવે હું લિંગસંજ્ઞિત પુરાણનું વર્ણન કરું છું. જે તેને પાઠ કરે અને જે શ્રવણ કરે, તેમને તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે ॥૧॥
Verse 2
यच्च लिंगाभिधं तिष्ठन्वह्निलिंगे हरोऽभ्यधात् । मह्यं धर्मादिसिद्ध्यर्थं मग्निकल्पकथाश्रयम् ॥ २ ॥
અને ‘લિંગ’ નામના સ્વરૂપમાં—અગ્નિમય લિંગમાં સ્થિત રહી—હર (શિવ) બોલ્યા: “મારે ધર્મ આદિ સિદ્ધિ માટે આ વર્ણન અગ્નિકલ્પની કથાના આશ્રયે છે” ॥૨॥
Verse 3
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमन्वितम् । पुराणं लिंगमुदितं बह्वाख्यानविचित्रितम् ॥ ३ ॥
એ જ ગ્રંથને વ્યાસદેવે બે ભાગોમાં ગોઠવ્યો; તે જ ‘લિંગપુરાણ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે, અનેક ઉપાખ્યાનો વડે વિભૂષિત અને વૈવિધ્યસભર ॥૩॥
Verse 4
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् । परं सर्वपुराणानां सारभूतं जगत्त्रये ॥ ४ ॥
તે અગિયાર હજાર શ્લોકોનું છે અને હર (શિવ)ના માહાત્મ્યને પ્રગટ કરે છે. ત્રિલોકમાં તે સર્વ પુરાણોમાં પરમ અને સારભૂત માનવામાં આવે છે ॥૪॥
Verse 5
पुराणोपक्रमे प्रश्नः सृष्टिः संक्षेपतः पुरा । योगाख्यानं ततः प्रोक्तं कल्पाख्यानं ततः परम् ॥ ५ ॥
પુરાણના આરંભમાં જ પ્રશ્ન ઉઠે છે; ત્યારબાદ પ્રાચીન સૃષ્ટિનું સંક્ષેપમાં વર્ણન થાય છે. પછી યોગાખ્યાન ઉપદેશાય છે અને ત્યાર પછી કલ્પાખ્યાનનું વર્ણન આવે છે.
Verse 6
लिंगोद्भवस्तदंबा च कीर्तिता हि ततः परम् । सनत्कुमारशैलादिसंवादश्चाथ पावनः ॥ ६ ॥
ત્યારબાદ લિંગનો ઉદ્ભવ અને દિવ્ય અંબાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પછી શૈલ વગેરે સાથે સનત્કુમારનો પાવન સંવાદ આવે છે.
Verse 7
ततो दाधीचचरितं युगधर्मनिरूपणम् । ततो भुवन कोशाख्या सूर्यसोमान्वयस्ततः ॥ ७ ॥
પછી દધીચિનું ચરિત્ર કહેવામાં આવે છે અને યુગધર્મનું નિરૂપણ થાય છે. ત્યારબાદ ‘ભુવન-કોશ’ નામનો વિભાગ અને પછી સૂર્ય-સોમ વંશનું વર્ણન આવે છે.
Verse 8
ततश्च विस्तरात्सर्गस्त्रिपुराख्यानकं तथा । लिंगप्रतिष्ठा च ततः पशुपाशविमोक्षणम् ॥ ८ ॥
પછી સર્ગ (સૃષ્ટિ)નું વિસ્તૃત વર્ણન અને ત્રિપુરાખ્યાન પણ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ લિંગપ્રતિષ્ઠા અને પછી પશુને પાશબંધનમાંથી મુક્તિનું વર્ણન આવે છે.
Verse 9
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् । प्रायश्चितान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ॥ ९ ॥
તેમજ શિવવ્રતોનું વર્ણન, સદાચારનું નિરૂપણ, વિવિધ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઓ, અરિષ્ટો (અપશકુન-આપત્તિ)ની શાંતિ, અને કાશી તથા શ્રીશૈલનું વર્ણન પણ કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 10
अंधकाख्यानकं पश्चाद्वाराहचरितं पुनः । नृसिंहचरितं पश्चाज्जलंधरवधस्ततः ॥ १० ॥
ત્યારબાદ અંધકનું આખ્યાન, પછી ફરી ભગવાન વરાહનું ચરિત; ત્યારપછી નૃસિંહચરિત અને અંતે જલંધરવધનું વર્ણન આવે છે।
Verse 11
शैवं सहस्रनामाथ दक्षयज्ञविनाशनम् । कामस्य दहनं पश्चाद्गिरिजायाः करग्रहः ॥ ११ ॥
પછી શૈવ સહસ્રનામ, ત્યારબાદ દક્ષયજ્ઞનો વિનાશ; પછી કામદહન અને અંતે ગિરિજા (પાર્વતી)નું કરગ્રહણ (વિવાહ) વર્ણવાય છે।
Verse 12
ततो विनायकाख्यानं नृपाख्यानं शिवस्य च । उपमन्युकथा चापि पूर्वभाग इतीरितः ॥ १२ ॥
ત્યારબાદ વિનાયકનું આખ્યાન, રાજાનું આખ્યાન અને શિવનું પણ વર્ણન; તેમજ ઉપમન્યુની કથા પણ—આને પૂર્વભાગ કહેવાયો છે।
Verse 13
विष्णुमाहात्म्यकथनमंबरीषकथा ततः । सनत्कुमारनंदीशसंवादश्च पुनर्मुने ॥ १३ ॥
પછી ભગવાન વિષ્ણુના માહાત્મ્યનું કથન, ત્યારબાદ અંબરીષની કથા; અને હે મુને, ફરી સનત્કુમાર તથા નંદીશનો સંવાદ આવે છે।
Verse 14
शिवमाहात्म्यसंयुक्तः स्नानयागादिकं ततः । सूर्यपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥ १४ ॥
શિવમાહાત્મ્ય સાથે જોડાઈને પછી સ્નાન, યાગ વગેરે વિધિઓ જણાવાય છે; તેમજ સૂર્યપૂજાની વિધિ અને મુક્તિદાયી શિવપૂજાનું પણ વર્ણન છે।
Verse 15
दानानि बहुधाक्तानि श्राद्धप्रकरणं ततः । प्रतिष्ठातं त्रमुदितं ततोऽघोरस्य कीर्तनम् ॥ १५ ॥
ત્યારબાદ અનેક પ્રકારનાં દાનોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું; પછી શ્રાદ્ધ-પ્રકરણ આવે છે. ત્યારપછી પ્રતિષ્ઠાત અને ત્રિમુદિતનો વર્તાંત, અને પછી અઘોરનું કીર્તન કહેવામાં આવે છે।
Verse 16
वज्रेश्वरी महाविद्या गायत्रीमहिमा ततः । त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥ १६ ॥
પછી વજ્રેશ્વરીની મહાવિદ્યા, ત્યારબાદ ગાયત્રીનો મહિમા; તેમજ ત્ર્યંબક (શિવ)નું માહાત્મ્ય અને પુરાણ-શ્રવણનું મહત્ત્વ વર્ણવાયું છે।
Verse 17
एवं चोपरिभागस्ते लैंगस्य कथितो मया । व्यासेन हि निबद्धस्य रुद्रामाहात्म्यसूचितः ॥ १७ ॥
આ રીતે મેં તને લિંગપુરાણનો ઉત્તર (ઉપરનો) ભાગ કહ્યો—જે વ્યાસે રચ્યો છે—જ્યાં રુદ્રનું માહાત્મ્ય પ્રગટ કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 18
लिखित्वैतत्पुराणं तु तिलधेनुसमन्वितम् । फाल्गुन्यां पूर्णिमायां यो दद्याद्भक्त्या द्विजातये ॥ १८ ॥
આ પુરાણ લખાવી, તિલ-ધેનુ સાથે, જે ફાલ્ગુન પૂર્ણિમાએ ભક્તિપૂર્વક દ્વિજને દાન આપે છે, તે મહાપુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 19
स लभेच्छिवसायुज्यं जरामरणवर्जितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि लैंगं पापापहं नरः ॥ १९ ॥
જે મનુષ્ય પાપહર લિંગપુરાણનું પાઠ કરે છે અથવા તેને સાંભળે પણ છે, તે જરા-મરણથી રહિત શિવ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 20
स भुक्तभोगो लोकेऽस्मिन्नंते शिवपुरं व्रजेत् । लिंगानुक्रमणीमेतां पठेद्यः श्रृणुयात्तथा ॥ २० ॥
આ લોકમાં ભોગફળ ભોગવી અંતે તે શિવધામે જાય છે—જે આ લિંગપુરાણની અનુક્રમણીનું પાઠ કરે છે અથવા તેમ જ શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કરે છે.
Verse 21
तावुभौ शिवभक्तौ तु लोकद्वितयभोगिनौ । जायतां गिरिजाभर्तुः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ २१ ॥
તે બંને શિવભક્ત, બંને લોકના સુખ-સમૃદ્ધિના ભોગી—ગિરિજાપતિના પ્રસાદથી જન્મ પામે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे लिंगपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનમાં, ચતુર્થ પાદમાં ‘લિંગપુરાણ-અનુક્રમણી-નિરൂപણ’ નામનો એકસો બીજો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
It functions as a traditional knowledge map—identifying the Liṅga Purāṇa’s internal sequence of doctrines, myths, rituals, and tīrtha materials—so that reciters, students, and commentators can locate themes (vrata-kalpa, prāyaścitta, mokṣa-dharma) within a coherent Purāṇic curriculum.
It praises hearing and recitation as sin-destroying and liberation-granting, and additionally highlights a gifting rite: commissioning a written copy and offering it with a tila-dhenu (sesame-cow gift) to a dvija on Phālguna Pūrṇimā, performed with devotion.