The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं दशमं तव । ब्रह्मवैवर्तकं नाम वेदमार्गानुदर्शकम् ॥ १ ॥

શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—વત્સ, સાંભળ; હું તને દસમું પુરાણ કહું છું. તેનું નામ ‘બ્રહ્મવૈવર્તક’ છે; તે વેદમાર્ગ દર્શાવે છે ॥ ૧ ॥

Verse 2

सावर्णिर्यत्र भगवान्साक्षाद्देवर्षये स्थितः । नारदाय पुराणार्थं प्राह सर्वमलौकिकम् ॥ २ ॥

ત્યાં સાવર્ણિ—સાક્ષાત્ ભગવાન—દેવર્ષિ સમક્ષ સ્થિત રહીને નારદને પુરાણનો સર્વ અર્થ અલૌકિક રીતે કહ્યો ॥ ૨ ॥

Verse 3

धर्मार्थकाममोक्षाणां सारः प्रीतिर्हरौ हरे । तयोरभेदसिद्ध्यर्थं ब्रह्मवैवर्तमुत्तमम् ॥ ३ ॥

ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—એ બધાનો સાર હરિમાં પ્રેમભક્તિ છે. અને આ બંનેની (પુરુષાર્થ અને હરિપ્રિતિની) અભેદતા સ્થાપવા ઉત્તમ બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ ઉપદેશે છે ॥ ૩ ॥

Verse 4

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तांतं यन्मयोदितम् । शतकोटिपुराणे तत्संक्षिप्य प्राह वेदवित् ॥ ४ ॥

રથંતર કલ્પનો જે વર્તાંત મેં કહ્યો, તે વેદવિદ્ મુનિએ ‘શતકોટિ પુરાણ’માં સંક્ષેપથી વર્ણવ્યો છે ॥ ૪ ॥

Verse 5

व्यासश्चतुर्द्धा संव्यस्य ब्रह्मवैवर्तसंज्ञिते । अष्टादशसहस्रं तत्पुराणं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥

વ્યાસે આ પુરાણને ચાર ભાગોમાં વિભાજિત કરીને ‘બ્રહ્મવૈવર્ત’ નામે પ્રચલિત કર્યું; તે અષ્ટાદશ સહસ્ર શ્લોકોનું છે એમ ઘોષિત છે.

Verse 6

ब्रह्मप्रकृतिविघ्नेशकृष्णखंडसमन्वितम् । तत्र सूतर्षिसंवादे पुराणोपक्रमस्ततः ॥ ६ ॥

આ પુરાણ બ્રહ્મા, પ્રકૃતિ, વિઘ્નેશ (ગણેશ) અને કૃષ્ણ-ખંડ—આ વિભાગોથી સમન્વિત છે; અને ત્યાં સૂત તથા ઋષિઓના સંવાદમાં પુરાણનો આરંભ યથાવત થાય છે.

Verse 7

सृष्टिप्रकरणं त्वाद्यं ततो नारदवेधसोः । विवादः सुमहान्यत्र द्वयोरासीत्पराभवः ॥ ७ ॥

પ્રથમ સૃષ્ટિ-પ્રકરણ આવે છે; ત્યારબાદ આ ગ્રંથમાં નારદ અને વેધસ્ (બ્રહ્મા) વચ્ચે અતિ મહાન વિવાદ વર્ણવાયો છે, જેમાં બંનેમાંથી એક પરાજિત થાય છે.

Verse 8

शिवलोकगतिः पश्चाज्ज्ञानलाभः शिवात्मने । शिववाक्येन तत्पश्चान्मरीचेर्नारदस्य तु ॥ ८ ॥

ત્યારબાદ શિવલોકપ્રાપ્તિ, અને પછી શિવપરાયણ અંતઃકરણવાળાને જ્ઞાનલાભ થાય છે. ત્યારપછી શિવવચનથી મરીચિ-પુત્ર નારદનો પ્રસંગ આગળ વધે છે.

Verse 9

गमनं चैव सावर्णेर्ज्ञानार्थँ सिद्धसेविते । आश्रमे सुमहापुण्ये त्रैलोक्याश्चर्यकारिणी ॥ ९ ॥

અને જ્ઞાનાર્થે સાવર્ણિનું ગમન વર્ણવાયું છે—સિદ્ધો દ્વારા સેવિત, અતિ પવિત્ર આશ્રમમાં; જે ત્રિલોકમાં આશ્ચર્ય ઉપજાવનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 10

एतद्धि ब्रह्मखंडं हि श्रुतं पापविनाशनम् । ततः सावर्णिसंवादो नारदस्य समीरितः ॥ १० ॥

આ બ્રહ્મખંડ શ્રવણ કરાયેલો છે અને તે પાપવિનાશક છે. ત્યારબાદ નારદે કહેલો સાવર્ણિ-સંવાદ પ્રસ્તુત થાય છે.

Verse 11

कृष्णमाहात्म्यसंयुक्तो नानाख्यानकथोत्तरम् । प्रकृतेरंशभूतानां कलानां चापि वर्णितम् ॥ ११ ॥

આ ગ્રંથ કૃષ્ણમાહાત્મ્યથી યુક્ત છે અને અનેક આખ્યાન-કથાઓના ઉપસંહાર સાથે પૂર્ણ થાય છે; તેમજ પ્રકૃતિના અંશરૂપ તત્ત્વો અને તેની કલાઓનું પણ વર્ણન કરે છે.

Verse 12

माहात्म्यं पूजनाद्यं च विस्तरेण यथास्थितम् । एतत्प्रकृतिखंडं हि श्रुतं भूतिविधायकम् ॥ १२ ॥

માહાત્મ્ય તથા પૂજનાદિ વિધિઓ યથાવત્ વિસ્તારે વર્ણવાઈ છે. આ ‘પ્રકૃતિ-ખંડ’ શ્રવણ કરાયેલો છે, જે સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ આપે છે.

Verse 13

गणेशजन्मसंप्रश्नः सपुण्यकमहाव्रतम् । पार्वत्याः कार्तिकेयेन सह विघ्नेशसंभवम् ॥ १३ ॥

આમાં ગણેશના જન્મ વિષે પ્રશ્ન, મહાપુણ્યદાયક મહાવ્રત સહિત; તેમજ પાર્વતી માટે કાર્તિકેય સાથે વિઘ્નેશના પ્રાકટ્યનું વર્ણન છે.

Verse 14

चरितं कार्तवीर्यस्य जामदग्र्यस्य चाद्भुतम् । विवादः सुमहानासीज्जामदग्र्यगणेशयोः ॥ १४ ॥

કાર્તવીર્યનું ચરિત્ર અને જામદગ્ન્યનું અદ્ભુત પ્રસંગ અહીં છે; જામદગ્ન્ય અને ગણેશ વચ્ચે અતિ મહાન વિવાદ ઊભો થયો હતો.

Verse 15

एतद्विघ्नेशखंडं हि सर्वविघ्नविनाशनम् । श्रीकृष्णजन्मसंप्रश्नो जन्माख्यानं ततोऽद्भुतम् ॥ १५ ॥

આ વિઘ્નેશ-ખંડ ખરેખર સર્વ વિઘ્નોનો નાશ કરનાર છે. ત્યારબાદ શ્રીકૃષ્ણના જન્મ વિષે પ્રશ્ન આવે છે અને પછી તેમના જન્મનું અદ્ભુત આખ્યાન વર્ણવાય છે।

Verse 16

गोकुले गमनं गश्चात्पूतनादिवदाद्भूताः । बाल्यकौमारजा लीला विविधास्तत्र वर्णिताः ॥ १६ ॥

ત્યાં ગોકુળગમનનું વર્ણન છે; ત્યારપછી પૂતના આદિથી આરંભ થતી અદ્ભુત ઘટનાઓ; તેમજ બાળપણ અને કૌમાર્યની વિવિધ લીલાઓ પણ ત્યાં વર્ણવાઈ છે।

Verse 17

रासक्रीडा च गोपीभिः शारदी समुदाहृता । रहस्ये राधया क्रीडा वर्णिता बहुविस्तरा ॥ १७ ॥

શરદઋતુની ગોપીઓ સાથેની રાસક્રીડા પણ પ્રખ્યાત રીતે કહેવાઈ છે. અને રહસ્યપ્રસંગમાં રાધા સાથેની ક્રીડાનું બહુ વિસ્તારે વર્ણન છે।

Verse 18

सहाक्रूरेण तत्पश्चान्मथुरागमनं हरेः । कंसादीनां वधे वृत्ते कृष्णस्य द्विजसंस्कृतिः ॥ १८ ॥

ત્યારબાદ અક્રૂર સાથે હરિનું મથુરાગમન થયું. કংস આદિનો વધ થયા પછી શ્રીકૃષ્ણની દ્વિજ-સંસ્કૃતિ (ઉપનયનાદિ) સંપન્ન થઈ।

Verse 19

काश्यसांदीपनेः पश्चाद्विद्योपादानमद्भुतम् । यवनस्य वधः पश्चाद्द्वारकागमनं हरेः ॥ १९ ॥

પછી કાશ્ય-સાંદીપનીના પ્રસંગ પછી વિદ્યાપ્રાપ્તિનું અદ્ભુત વર્ણન છે. ત્યારબાદ યવનનો વધ, અને પછી હરિનું દ્વારકાગમન વર્ણવાયું છે।

Verse 20

नरकादिवधस्तत्र कृष्णेन विहितोऽद्भुतः । कृष्णखंडमिदं विप्र नृणां संसारखंडनम् ॥ २० ॥

ત્યાં નરક આદિનો અદ્ભુત વધ શ્રીકૃષ્ણે કર્યો. હે વિપ્ર, આ કૃષ્ણખંડ મનુષ્યોના સંસારબંધનને છેદનાર છે॥

Verse 21

पठितं च श्रुतं ध्यातं पूजितं चाभिवंदितम् । इत्येतद्ब्रह्मवैवर्तपुराणं चात्यलौकिकम् ॥ २१ ॥

અતએવ આ બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ વાંચવું, સાંભળવું, ધ્યાન કરવું, પૂજવું અને અભિવંદન કરવું—આ પરમ અલૌકિક પુરાણ છે॥

Verse 22

व्यासोक्तं चादि संभूतं पठञ्छृण्वन्विमुच्यते । विज्ञानाज्ञानशमनाद्धोरात्संसारसागरात् ॥ २२ ॥

વ્યાસે કહેલું અને આદિથી ઉત્પન્ન આ ઉપદેશ જે પઠે અને સાંભળે તે મુક્ત થાય; તે જ્ઞાન-અજ્ઞાનને શમાવી ઘોર સંસારસાગરથી તારણ કરે॥

Verse 23

लिखित्वेदं च यो दद्यान्माध्यां धेनुसमन्वितम् । ब्रह्मलोकमवाप्नोति स मुक्तोऽज्ञानबंधनात् ॥ २३ ॥

જે આ ગ્રંથ લખાવીને, દૂધ આપતી ગાય સાથે દાન કરે છે, તે બ્રહ્મલોક પામે છે અને અજ્ઞાનબંધનથી મુક્ત થાય છે॥

Verse 24

यश्चानुक्रमणीं चापि पठेद्वा श्रृणुयादपि । सोऽपि कृष्णप्रसादेन लभते वांछितं फलम् ॥ २४ ॥

જે આ અનુક્રમણી વાંચે અથવા માત્ર સાંભળે પણ, તે પણ શ્રીકૃષ્ણના પ્રસાદથી ઇચ્છિત ફળ પામે છે॥

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने ब्रह्मवैवर्तपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोत्तरशततमोऽध्यायाः ॥ १०१ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનમાં “બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણની અનુક્રમણીનું નિરૂપણ” નામે એકસો એકમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥૧૦૧॥