The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
બ્રહ્મા ભવિષ્ય પુરાણને સિદ્ધિપ્રદ કહીએ તેની ઉપદેશ-પરંપરા વર્ણવે છે—બ્રહ્માથી સ્વાયંભુવ મનુ સુધી; મનુએ સર્વ પુરુષાર્થના સાધનરૂપ ધર્મ વિષે પૂછ્યું. પછી વ્યાસ ધર્મ-સંગ્રહને સંકલિત કરી પાંચ ભાગમાં વહેંચે છે; આરંભે બ્રાહ્મ પર્વ અને અધોર-કલ્પની કથાઓ આવે છે. ગ્રંથ સૂત–શૌનક સંવાદધારામાં સ્થિત, સર્ગાદિ પુરાણલક્ષણોથી યુક્ત, શાસ્ત્રસાર તથા પુસ્તક/તાડપત્ર લેખનવિધિના સંકેતો ધરાવતો કહેવાય છે. તેમાં સંસ્કારો, પક્ષ-તિથિ સંબંધિત અનેક કલ્પોની ગણના, બાકી કલ્પો વૈષ્ણવ પર્વમાં મૂકવા, તેમજ શૈવ અને સૌર પરંપરામાં ગોઠવણીભેદ જણાવાયો છે. પાંચમો ભાગ ‘પ્રતિસર્ગ’ સંક્ષિપ્ત ઉપસંહારથી પૂર્ણ થાય છે. ગુણ અનુસાર દેવતાઓની ક્રમિક ‘સમતા’ કહી, પુષ્ય નક્ષત્રે પુરાણની નકલ કરી ગુડ-ધેનુ વગેરે દાનો સાથે દાન, પાઠક અને ગ્રંથપૂજન, ઉપવાસ તથા શ્રવણ-પાઠનું વિધાન કરે છે—પાપનાશ, ભોગ અને મોક્ષ આપનારું।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् । भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥ १ ॥
શ્રીબ્રહ્માએ કહ્યું—હવે હું તને આ પુરાણ સંપૂર્ણ રીતે કહું છું; તે સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર છે અને તારા ભવિષ્યહિત માટે, સર્વ લોકોના અભીષ્ટ ફળ આપનાર બનશે ॥ ૧ ॥
Verse 2
यत्राहं सर्वदेवानामादिकर्ता समुद्गतः । सृष्ट्यर्थं तत्र संजातो मनुः स्वार्थभुवः पुरा ॥ २ ॥
જ્યાંથી હું સર્વ દેવોના આદિકર્તા રૂપે પ્રગટ થયો, સૃષ્ટિહેતુ માટે ત્યાં જ પૂર્વકાળમાં સ્વાર્થભુવ મનુ જન્મ્યો હતો ॥ ૨ ॥
Verse 3
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वाथसाधकम् । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहिताम् ॥ ३ ॥
તે મને પ્રણામ કરીને સર્વ પુરુષાર્થ સાધન કરનાર ધર્મ વિષે પૂછ્યું. ત્યારે હું પ્રસન્ન થઈ તેને ધર્મસંહિતા ઉપદેશી ॥ ૩ ॥
Verse 4
पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥ ४ ॥
જ્યારે મહામતિ વ્યાસે પુરાણોનું સંકલન અને વ્યવસ્થાપન કર્યું, ત્યારે તે મુનિએ તે સમગ્ર સંહિતાને પાંચ ભાગોમાં વહેંચી દીધી ॥ ૪ ॥
Verse 5
अधोरकल्पवृत्तांतं नानाश्चर्यकथान्वितम् । तत्रादिमं स्मृतं पर्वं ब्राह्मं यत्रास्त्युपक्रमः ॥ ५ ॥
આમાં અધોર-કલ્પનો વર્ણન અનેક અદ્ભુત કથાઓ સહિત આવે છે. તેમાં પ્રથમ વિભાગ ‘બ્રાહ્મ પર્વ’ તરીકે સ્મરાય છે, જ્યાં ગ્રંથનો ઉપક્રમ (આરંભ) સ્થિત છે॥
Verse 6
सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः । आदित्यचरितप्रायः सर्वाख्यानसमन्वितः ॥ ६ ॥
સૂત-શૌનક સંવાદમાં પુરાણ વિષયક પ્રશ્નોત્તરનો પ્રવાહ આગળ વધે છે. આ ભાગ મુખ્યત્વે આદિત્યના ચરિત્રથી ભરેલો છે અને સર્વ પ્રકારની આખ્યાનકથાઓથી સમન્વિત છે॥
Verse 7
सृष्ट्यादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्वस्वरूपकः । पुस्तलेखकलेखानां लक्षणं च ततः परम् ॥ ७ ॥
આ સૃષ્ટિ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત છે અને સર્વ શાસ્ત્રોના સારસ્વરૂપને ધારણ કરે છે. ત્યારબાદ પુસ્તકલેખન તથા તાડપત્રલેખનના લક્ષણો પણ જણાવાયા છે॥
Verse 8
संस्काराणां च सर्वेषां लक्षणं चात्र कीर्तितम् । पक्षस्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त च कीर्तिताः ॥ ८ ॥
અહીં સર્વ સંસ્કારોના લક્ષણો યોગ્ય રીતે કીર્તિત થયા છે. તેમજ પક્ષ અને પ્રતિપદા વગેરે તિથિઓ વિષે સાત કલ્પવિધિઓ પણ જણાવાઈ છે॥
Verse 9
अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्वणि स्मृताः । शैवे च कायतो भिन्नाः सौरे चांत्यकथान्वयः ॥ ९ ॥
અષ્ટમી વગેરે થી આરંભ થતા શેષ કલ્પો વૈષ્ણવ પર્વમાં સ્મરાય છે. શૈવ પરંપરામાં તે વ્યવસ્થાભેદથી ભિન્ન ગણાય છે, અને સૌર પરંપરામાં તે અંત્યકથાના ક્રમને અનુસરે છે॥
Verse 10
प्रतिसर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमन्वितम् । पुराणस्योपसंहारसहितं पर्व पंचमम् ॥ १० ॥
ત્યારબાદ ‘પ્રતિસર્ગ’ નામે પ્રસિદ્ધ પાંચમું પર્વ આવે છે; તે અનેક આખ્યાનો વડે સમન્વિત અને પુરાણના ઉપસંહારসহિત છે।
Verse 11
एषु पंचसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकाः । धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ॥ ११ ॥
આ પાંચમાં પ્રથમમાં બ્રહ્માની મહિમા પ્રધાન છે; અને ધર્મ, કામ તથા મોક્ષ વિષયે વિષ્ણુની—અને શિવની પણ—મહિમા પ્રકટ થાય છે।
Verse 12
द्वितीयं च तृतीये च सौरे वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गाह्वयं त्वंत्यं प्रोक्तं सर्वकथान्वितम् ॥ १२ ॥
બીજા અને ત્રીજા ભાગમાં, સૌર વિભાગના ચાર વર્ગોમાં, ‘પ્રતિસર્ગ’ નામે અંતિમ ભાગ સર્વ કથાઓসহિત ઉપદેશિત થયો છે।
Verse 13
सभविष्यं विनिर्द्दिष्टं पर्व व्यासेन धीमता । चतुर्द्दशसहस्रं तु पुराणं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
ભવિષ્ય (પુરાણ) ઉપાંગોসহિત ધીમાન વ્યાસે પર્વરૂપે નિર્દિષ્ટ કર્યું; અને તે પુરાણ ચૌદ હજાર શ્લોકોનું કહેવાય છે।
Verse 14
भविष्यं सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥
તેમાં ભવિષ્યમાં સર્વ દેવતાઓનું સામ્ય કીર્તિત છે; પરંતુ શ્રુતિ કહે છે—‘બ્રહ્મ સમ’—આ સમતા ગુણોના તારતમ્યના અર્થમાં જ છે।
Verse 15
तं लिखित्वा तु यो दद्यात्पौष्यां विद्वान्विमत्सरः । गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥ १५ ॥
જે વિદ્વાન ઈર્ષ્યા વિના તે ગ્રંથ લખાવી પુષ્ય નક્ષત્રના દિવસે ગુડધેનુ સહિત સોનું, વસ્ત્ર, માળા અને આભૂષણો સાથે દાન કરે, તે મહાપુણ્ય પામે છે।
Verse 16
वाचकं पुस्तकं चापि पूजयित्वा विधानतः । गंधाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् ॥ १६ ॥
વિધિ મુજબ વાચક અને પવિત્ર પુસ્તક—બન્નેની યોગ્ય પૂજા કરીને, સુગંધિ વગેરે તથા ભોજ્ય-ભક્ષ્ય નૈવેદ્ય અર્પી, નીરાજન (આરતી) વગેરે ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ।
Verse 17
यो वै जितेंद्रियो भूत्वा सोपवासः समाहितः । अथ वैकहविष्याशी कीर्तयेच्छृणुयादपि ॥ १७ ॥
જે ઇન્દ્રિયોને જીતી સંયમિત રહી ઉપવાસ કરે અને એક જ હવિષ્ય આહાર પર રહે, તેણે (આ નામ/ઉપદેશ) કીર્તન પણ કરવું અને શ્રવણ પણ કરવું।
Verse 18
स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् ॥ १८ ॥
તે ઘોર પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મપદને પામે છે—જે કોઈ આગળ વર્ણવવાના વિષયની આ અનુક્રમણી સાંભળે અથવા અધ્યયન કરે।
Verse 19
पठेद्वा श्रृणुयाच्चैतां भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १९ ॥
જે આનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તે ભોગ અને મોક્ષ—બન્નેને પામે છે।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे भविष्यपुराणानुक्रमणी निरूपणं नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના ચતુર્થપાદમાં ‘ભવિષ્યપુરાણાનુક્રમણી નિરૂપણ’ નામે સોમી અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥ ૧૦૦ ॥
Frequently Asked Questions
Pratisarga (secondary creation) functions as the culminating structural unit: it gathers narratives into a concluding cosmological frame and provides the closing summary (saṅkṣepa), marking completion of the Purāṇa’s instructional arc.
It prescribes lekhana (copying) and dāna on Puṣya-nakṣatra with guḍa-dhenu and other gifts, plus worship of the reciter and book; this is framed as śāstra-dāna that yields great puṇya, destroys sins, and supports both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberation).