Shloka 4
Adhyaya 71 — Madhu-Kaitabha
Sanskrit
सञ्चिन्त्येत्थं स भूपालः समारुह्य च तं रथम् ।
ययौ यत्र स धर्मात्मा त्रिकालज्ञो महामुनिः ॥
Transliteration
sañcintyetthaṃ sa bhūpālaḥ samāruhya ca taṃ ratham / yayau yatra sa dharmātmā trikālajño mahāmuniḥ
Translation
આમ વિચારી તે રાજા રથ પર ચઢી, જ્યાં તે ધર્માત્મા મહર્ષિ—ત્રિકાલજ્ઞ—હતા ત્યાં ગયો।
Word by Word
सञ्चिन्त्यhaving thought
सञ्चिन्त्य:
Kriyā (क्रिया/Converb)
TypeVerb
Rootसम्-√चिन्त् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive): ‘having reflected’; उपसर्ग: सम्
इत्थम्thus
इत्थम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootइत्थम् (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
भूपालःking, protector of the earth
भूपालः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभू-पाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: भूमेः पालः
समारुह्यhaving mounted
समारुह्य:
Kriyā (क्रिया/Converb)
TypeVerb
Rootसम्-आ-√रुह् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund): ‘having mounted’; उपसर्ग: सम् + आ
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
तम्that
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
रथम्chariot
रथम्:
Karma (कर्म/Object of mounting)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
ययौwent
ययौ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (relative adverb of place)
सःthat (he)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
धर्मात्माrighteous-souled
धर्मात्मा:
Karta (कर्ता/Qualifier)
TypeAdjective
Rootधर्म-आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः: धर्मः आत्मा यस्य सः
त्रिकालज्ञःknower of past, present, and future
त्रिकालज्ञः:
Karta (कर्ता/Qualifier)
TypeAdjective
Rootत्रि-काल-ज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: त्रिकालस्य ज्ञः (knower of three times)
महामुनिःthe great sage
महामुनिः:
Karta (कर्ता/Subject in relative clause)
TypeNoun
Rootमहा-मुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: महान् मुनिः
Speakers
Markandeya narrating the king’s action
Key Themes
Approach to spiritual authorityTime-knowledge (trikāla-jñāna)Rāja-dharma guided by ṛṣi counsel
FAQs
Dharma is clarified through proximity to the wise: the king does not remain in paralysis but takes disciplined action to consult higher insight.
Narrative within manvantara; illustrates the purāṇic role of ṛṣis as regulators of kingship and social order.
The ‘three times’ indicate karmic continuity; consulting the trikālajña implies aligning present repair with past causes and future consequences.