Shloka 86

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

कुद्दालदात्रपिटकं तद्वत् स्थाल्यादिभाजनम् ।

यत्र तत्रैव क्षिप्तानि तव दद्युः प्रतिश्रयम् ॥

Transliteration

kuddāla-dātra-piṭakaṃ tadvat sthāly-ādi-bhājanam | yatra tatraiva kṣiptāni tava dadyuḥ pratiśrayam ||

Translation

જ્યાં કुदાળ, દાત્ર (હંસિયો), ટોપલી/છાજ, તેમજ ઘડા-વાસણો અને અન્ય સાધનો અહીં-ત્યાં ફેંકાયેલા હોય—એ જ તને આશ્રય આપે છે.

Word by Word

• कुद्दाल-दात्र-पिटकम्: spade, sickle, and basket
• कुद्दाल-दात्र-पिटकम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुद्दाल (प्रातिपदिक) + दात्र (प्रातिपदिक) + पिटक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (list-compound)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय/तद्धित-प्रातिपदिक)
• Form: उपमानार्थक-अव्यय (indeclinable: ‘likewise/so too’)

• स्थाली-आदि-भाजनम्: vessels such as pots, etc.
• स्थाली-आदि-भाजनम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थाली (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + भाजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘X-ādi’ = ‘beginning with X’; तत्पुरुष (determinative)

• यत्र: where
• यत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (relative adverb: ‘where’)

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (correlative adverb: ‘there’)

• एव: indeed, just
• एव: अवधारण (Avadhāraṇa/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारण-अव्यय (emphatic particle)

• क्षिप्तानि: thrown (down)
• क्षिप्तानि: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्षिप् (धातु) + क्त (कृदन्त प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; ‘thrown/placed’

• तव: for you/your
• तव: सम्प्रदान-सम्बन्ध (Beneficiary relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• दद्युः: they should give
• दद्युः: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative/संभावना), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद

• प्रतिश्रयम्: shelter, lodging
• प्रतिश्रयम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रतिश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

Speakers

• Didactic voice addressing a Yakṣa/inauspicious presence

Shakti Aspects

• Alakṣmī implied

Key Themes

• Orderliness
• Domestic discipline
• Auspiciousness vs. neglect

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Material disorder is treated as moral-spiritual disorder. A well-run home requires care for tools and utensils; negligence becomes the ‘entry point’ for decline.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ancillary ācāra teaching.

What is the esoteric significance?

Scattered implements symbolize scattered attention. When mind and environment are fragmented, protective ‘śrī’ dissipates and inauspicious tendencies take hold.