Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 3The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे चटकॊत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसाऽ तथा गुप्त्या च पोषणम् ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caṭakotpattirnāma dvitīyo 'dhyāyaḥ | tṛtīyo 'dhyāyaḥ | mārkaṇḍeya uvāca | ahanyahani viprendra sa teṣāṃ munisattamaḥ | cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam ||

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણનો ‘ચટક-ઉદ્ભવ’ નામનો બીજો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ત્રીજો અધ્યાય શરૂ થાય છે. માર્કંડેય બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! તેમામાં અગ્રગણ્ય તે મહર્ષિ રોજે રોજ તેમને અન્ન અને પાયસ આપી પોષણ કરતો, અને રક્ષણ તથા સાવધાન પહેરાથી તેમને સંભાળી રાખતો।

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्ति निपात (quotative/end marker)
श्रीमार्कण्डेयपुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्रीमार्कण्डेयपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-context)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (name-title compound), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
चटक-उत्पत्तिःthe origin of the sparrow
चटक-उत्पत्तिः:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootचटक + उत्पत्ति (प्रातिपदिक-समूह)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (origin of the sparrow), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/appositive marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञा-निर्देशक निपात (name-indicator: 'called')
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तृतीयःthird
तृतीयः:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मार्कण्डेयःMārkaṇḍeya
मार्कण्डेयः:
Karta (कर्ता/Speaker)
TypeNoun
Rootमार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अहनिin a day
अहनि:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अव्ययीभावार्थे पुनरुक्ति (in the day...)
अहनिday by day
अहनि:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; पुनरुक्ति (reduplication)
विप्रेन्द्रO best of brahmins
विप्रेन्द्र:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Rootविप्र + इन्द्र (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (श्रेष्ठ-विप्र), पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sampradana/Artha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, बहुवचन; सर्वनाम
मुनिसत्तमःthe best of sages
मुनिसत्तमः:
Karta (कर्ता/Subject apposition)
TypeNoun
Rootमुनि + सत्तम (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (श्रेष्ठ-मुनि), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चकारhe did/made
चकार:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
आहार-पयसाwith food and milk
आहार-पयसा:
Karana (करण/Means)
TypeNoun
Rootआहार + पयस् (प्रातिपदिक-समूह)
Formद्वन्द्व (food and milk), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन (collective)
तथाalso/likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
गुप्त्याby protection/guarding
गुप्त्या:
Karana (करण/Means)
TypeNoun
Rootगुप्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
पोषणम्nourishment
पोषणम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootपोषण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
Markandeya (narrator) addressing a brahmin interlocutor (viprendra); not part of Devi Mahatmyam

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

DharmaCompassion and caretakingDaily duty (nitya-karman) as practical ethicsProtection of dependents

FAQs

Dharma is shown as consistent, daily responsibility: true merit lies not in a single grand act but in sustained care—feeding, protecting, and fostering those placed under one’s charge.

This verse is not directly sarga/pratisarga/vamśa/manvantara/vamśānucarita data; it belongs mainly to vamśānucarita-style narrative ethics (illustrative conduct within a story) and supports purāṇic dharma instruction.

‘Food (āhāra) + sweet nourishment (pāyasa) + protection (gupti)’ forms a triad of sustaining life: material support, affectionate strengthening, and safeguarding—symbolically the threefold maintenance of embodied beings (śarīra, prāṇa, and security) through sattvic stewardship.