Shloka 8

Adhyaya 20 — Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Sanskrit

कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् ।

कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥

Transliteration

kasyacit tv atha kālasya nāgalokān mahītalam | kumārāv āgatau nāgau putrāv aśvatarasya tu ||

Translation

પછી થોડો સમય વીતી ગયા પછી નાગલોકમાંથી બે નાગયુવકો ભૂતલ પર આવ્યા—તેઓ ખરેખર અશ્વતરનાં બે પુત્રો જ હતા.

Word by Word

• कस्यचित्: of some
• कस्यचित्: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; अनिर्दिष्ट-विशेषणम् (indefinite: 'of some')

• तु: indeed/and
• तु: सम्बन्ध/निपात (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय

• अथ: then/now
• अथ: सम्बन्ध/निपात
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (sequencing particle)

• कालस्य: of (a) time
• कालस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• नागलोकात्: from the Nāga-world
• नागलोकात्: अपादान (अपादान/Source)
• Type: Noun
• Root: नागलोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नागानां लोकः)

• महीतलम्: to the earth’s surface
• महीतलम्: कर्म (कर्म/Object of motion)
• Type: Noun
• Root: महीतल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (मही एव तलम्)

• कुमारौ: two youths/princes
• कुमारौ: कर्ता (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कुमार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), द्विवचन

• आगतौ: having come
• आगतौ: कर्ता-विशेषण (predicate/subject qualifier)
• Type: Verb
• Root: आ-गम् (धातु)
• Form: कृदन्त—क्त (past passive participle); पुंलिङ्ग प्रथमा द्विवचन; गत्यर्थे—'having come'

• नागौ: two Nāgas
• नागौ: कर्ता (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), द्विवचन; कुमारयोः अप्पोजिशन (apposition)

• पुत्रौ: two sons
• पुत्रौ: कर्ता (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), द्विवचन; नागयोः विशेषण-भाव (in apposition)

• अश्वतरस्य: of Aśvatara
• अश्वतरस्य: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive)
• Type: Noun
• Root: अश्वतर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• तु: indeed/and
• तु: सम्बन्ध/निपात
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय

Speakers

• Narrator

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Nāga lore
• Inter-world movement
• Narrative turning point (kāla)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

‘Kāla’ (time) introduces new agents into a settled scene, a common Purāṇic device: prosperity and play are not static; time brings encounters that redirect destiny.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Carita/ākhyāna (episode narrative) with mythic beings (Nāgas); not directly sarga/pratisarga/manvantara in this unit.

What is the esoteric significance?

Nāgaloka-to-earth movement can symbolize emergence of subterranean/latent forces (nāga as coiled power) into the visible realm, precipitating transformation in the storyline.