Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 20Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः ।

विंशोऽध्यायः ।

जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः ।

तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe dattātreyīye ūnaviṃśo 'dhyāyaḥ | viṃśo 'dhyāyaḥ | jaḍa uvāca prāg babhūva mahāvīryaḥ śatrujinnāma pārthivaḥ | tutoṣa yasya yajñeṣu somāvāptyā purandaraḥ ||

આ રીતે શ્રીમાર્કંડેય પુરાણના દત્તાત્રેય-પ્રકરણમાં ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે વીસમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. જડ બોલ્યો—પૂર્વે શત્રુજિત્ નામે એક મહાબલી રાજા હતો; તેના યજ્ઞોમાં સોમલાભ થવાથી પુરંદર (ઇન્દ્ર) પ્રસન્ન થયો.

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, उद्धरण/समाप्तिसूचक (quotative/closure particle)
श्रीमार्कण्डेयपुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्रीमार्कण्डेयपुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेयपुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: मार्कण्डेयस्य पुराणम्; श्री-उपपद (honorific prefix)
दत्तात्रेयीयेin the Dattātreyīya (section)
दत्तात्रेयीये:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootदत्तात्रेयी (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; विशेषण (section-name: Dattātreyīya)
ऊनविंशःnineteenth
ऊनविंशः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootऊनविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (numeral compound): ऊनः विंशतिः = one less than twenty (nineteenth)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
विंशःtwentieth
विंशः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal sense: twentieth)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
जडःJaḍa
जडः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (speaker name)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद
प्राक्formerly
प्राक्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootप्राक् (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (temporal adverb: formerly)
बभूवbecame/was
बभूव:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
महावीर्यःof great valor
महावीर्यः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा + वीर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय: महत् वीर्यम् यस्य = of great prowess
शत्रुजित्enemy-conqueror (Śatrujit)
शत्रुजित्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशत्रु + जित् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष: शत्रून् जयति इति = conqueror of enemies
नामby name
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय, नाम-निर्देशक (indeclinable indicating name: 'by name')
पार्थिवःking/earthly ruler
पार्थिवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपार्थिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तुतोषwas pleased
तुतोष:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootतुष् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (relative), पुं/नपुंस, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
यज्ञेषुin sacrifices
यज्ञेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), बहुवचन
सोमावाप्त्याby obtaining Soma
सोमावाप्त्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootसोम + अवाप्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: सोमस्य अवाप्तिः = obtaining Soma
पुरन्दरःPurandara (Indra)
पुरन्दरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरन्दर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (इन्द्र-पर्याय)
Jaḍa (one of the wise birds / dharmapakṣī narrators) speaking within the frame-story

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Indra (Purandara)Soma
Frame narrative (bird dialogue)Yajña efficacyRoyal genealogy/legendIndra’s satisfaction

FAQs

The Purāṇa continues to teach through royal exemplars: proper sacrifice aligns the human realm with the deva order (Indra pleased), indicating a dharmic economy of offering and reciprocity.

Begins a vaṃśānucarita-like account (royal figure Śatrujit) within the narrative framework; it is historiographical/legendary material rather than sarga/pratisarga.

‘Soma attainment’ can signify access to the nectar of refined consciousness; Indra’s pleasure symbolizes the strengthening of the inner ‘sovereign’ faculty when offerings (disciplines) are correctly performed.