Markandeya Purana — Adhyaya 10, Shloka 19

Adhyaya 10 — Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Sanskrit

विण्मूत्रपिच्छिले स्त्रीणां तथा कोष्ठे मयोषितम् ।

पीडाश्च सुभृशं प्राप्ता रोगाणां च सहस्रशः ॥

Transliteration

viṇmūtra-picchile strīṇāṃ tathā koṣṭhe mayoṣitam | pīḍāś ca subhṛśaṃ prāptā rogāṇāṃ ca sahasraśaḥ ||

Translation

સ્ત્રીઓના દેહ પર મલ-મૂત્રનો લેપ હોય છે; તેમજ ગર્ભની અંદર પણ માંસમયી ‘સ્ત્રી’—અર્થાત્ દેહની અશુદ્ધ સામગ્રી—હોય છે. મહાન યાતનાઓ સહન કરી છે, અને હજારો રોગો પણ.

Word by Word

• विण्मूत्रपिच्छिले: in the slimy (with feces and urine)
• विण्मूत्रपिच्छिले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: विण्/विट् (प्रातिपदिक) + मूत्र (प्रातिपदिक) + पिच्छिल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (विण्मूत्रेण पिच्छिलम्/पिच्छिले); नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे सप्तमी, एकवचन (locative singular; agreeing with कोष्ठे by sense: ‘in the slimy (place)’)

• स्त्रीणाम्: of women
• स्त्रीणाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन (genitive plural)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध-बोधक)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/प्रकारार्थक (likewise)

• कोष्ठे: in the womb/uterine cavity
• कोष्ठे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कोष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (locative singular)

• मयोषितम्: a being dwelling in filth (embryo)
• मयोषितम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मय (प्रातिपदिक) + उषित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मये उषितम्/मय-उषितम् ‘dwelling in filth’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• पीडाः: pains, afflictions
• पीडाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पीडा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (nominative plural)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• सुभृशम्: exceedingly
• सुभृशम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सुभृशम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; तीव्रतावाचक क्रियाविशेषण (adverb: exceedingly, very much)

• प्राप्ताः: were undergone/attained
• प्राप्ताः: Karta-samānādhikaraṇa (कर्ता-समानाधिकरण)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) ‘प्राप्त’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (agreeing with पीडाः)

• रोगाणाम्: of diseases
• रोगाणाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन (genitive plural)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• सहस्रशः: by thousands
• सहस्रशः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सहस्रशस् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आवृत्तिवाचक (by thousands)

Speakers

• Son (within the embedded story); reported by the birds

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bibhatsa", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Aśubha-bhāvanā (impurity contemplation)
• Detachment from sensuality
• Embodiment and suffering
• Disease

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse uses stark body-contemplation to reduce fascination with sensual objects and to expose the inevitability of bodily suffering. The ethical aim is dispassion, not contempt—redirecting desire toward higher pursuit.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ascetic/gnostic instruction within narrative; not a pancalakṣaṇa item.

What is the esoteric significance?

Aśubha-bhāvanā is a yogic antidote to rāga (attachment). By seeing the body as a composite of impure processes, the seeker loosens identification and prepares for steadiness in meditation.