Adhyaya 32

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १३ श्लोक मिलाकर कुल ४८ श्लोक हैं।) अऑरड..2 #९23: () हि 7 7 द्वात्रिशोड्थध्याय: मत्स्य तथा त्रिगर्तदेशीय सेनाओंका परस्पर युद्ध वैशम्पायन उवाच निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीका: प्रहारिण: । त्रिगर्तानस्पृशन्‌ मत्स्या: सूर्ये परिणते सति

વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! નગરમાંથી નીકળી, પ્રહાર કરવામાં કુશળ એવા મત્સ્યદેશીય શૂરવીરોએ સેનાનો વ્યૂહ રચીને કૂચ કરી; સૂર્ય ઢળતાં પહેલાં જ તેઓ ત્રિગર્તો સાથે અથડાયા।

Verse 2

ते त्रिगर्ताश्न मत्स्याश्व संरब्धा युद्धदुर्मदा: । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोषु गृद्धा महाबला:

વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી ક્રોધથી ભરાઈ, યુદ્ધના ઉન્માદમાં મત્ત થયેલા તે ત્રિગર્તો અને મત્સ્યદેશના મહાબલી વીરો ગાયો પરના લોભથી એકબીજાને નિશાન બનાવી ગર્જના કરવા લાગ્યા।

Verse 3

भीमाश्च मत्तमातड्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । ग्रामणीयै: समारूढा: कुशलैहस्तिसादिभि:

વૈશંપાયન બોલ્યા— તોમર અને અંકુશના પ્રહારોથી ઉશ્કેરાયેલા, કુશળ હાથીસવાર અને શ્રેષ્ઠ મહાવતો દ્વારા આરુઢ કરાયેલા, ભયંકર અને મદમત્ત ગજરાજો બંને બાજુથી એકબીજા પર તૂટી પડ્યા અને અથડાયા. હાથીસવારો પરસ્પર શસ્ત્રપ્રહાર કરવા લાગ્યા ત્યારે તે ગજ-યુદ્ધનો કકળાટ અત્યંત ઘોર, રોમાંચક અને મહાસંહારક બની ઊઠ્યો—જાણે ક્રોધ સાથે જોડાયેલું કૌશલ્ય યુદ્ધને તરત જ અંધાધૂંધ વિનાશમાં ફેરવી દે છે.

Verse 4

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो लोमहर्षण: । घ्नतां परस्परं राजन्‌ यमराष्ट्रविवर्धन:

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે રાજન! તેમનો તે સામનો અત્યંત ઘોર, કકળાટભર્યો અને રોમાંચક હતો. નજીકની લડાઈમાં તેઓ પરસ્પર એકબીજાને પાડી દેતા, ત્યારે તે સંઘર્ષ યમરાજ્યને વિસ્તૃત કરતો હતો—કારણ કે મૃત્યુ માટે સતત વધુ ને વધુ જીવ પડતા જતા હતા.

Verse 5

देवासुरसमो राजन्नासीत्‌ सूर्येडवलम्बति । पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— હે રાજન! સૂર્ય પશ્ચિમ તરફ ઢળતો હતો ત્યારે તે યુદ્ધ દેવ-અસુર સંગ્રામ સમાન બની ગયું. પદાતિ, રથી, ગજસવાર અને અશ્વારોહી—આ બધાંના વિશાળ સમૂહોથી રણભૂમિ છલકાઈ ગઈ હતી. આ દૃશ્ય બતાવતું હતું કે અહંકાર અને બળથી પ્રેરિત માનવીય સંઘર્ષ પણ વ્યાપ અને ઉગ્રતામાં જાણે વૈશ્વિક યુદ્ધનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે.

Verse 6

अन्योन्यमभ्यापततां निध्नतां चेतरेतरम्‌ । उदतिष्ठद्‌ रजो भौम॑ न प्राज्ञायत किचन,एक-दूसरेपर धावा बोलकर आपसमें मार-काट मचानेवाले उन सैनिकोंके पदाघातसे इतनी धूल उड़ी कि कुछ भी सूझ-बूझ नहीं पड़ता था

એકબીજા પર ધસી જઈ પરસ્પર મારકાટ કરતા યોદ્ધાઓના પગલાંના આઘાતથી ધરતીની ધૂળ ઘન વાદળ જેવી ઊઠી. તે અંધારી ધૂળછાંયામાં કશું જ સ્પષ્ટ દેખાતું ન હતું—ઓળખ અને વિવેક બંને યુદ્ધના અફરાતફરીમાં દટાઈ ગયા.

Verse 7

पक्षिणश्वापतन्‌ भूमौ सैन्येन रजसा5<वृता: । इषुभिव्यतिसर्पदूभिरादित्योडन्तरधीयत

વૈશંપાયન બોલ્યા— સેનાની ધૂળથી ઢંકાઈને ઉડતા પક્ષીઓ પણ જમીન પર પડી જતા. અને બંને બાજુથી છૂટેલા બાણો પ્રવાહોની જેમ આકાશમાં એકબીજાને કાપતા જતા, ત્યારે સૂર્યદેવ પણ નજરથી ઓઝલ થઈ ગયા—એટલી ઘની હતી ધૂળ અને શરોની વર્ષા.

Verse 8

खटद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्ष॑ं व्यराजत । रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिषिक्तानि धन्विनाम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—ચમકતા બાણોની ઘનતા કારણે આકાશ જાણે ઝબકારા મારતા જुगનુઓથી ભરાઈ ગયું હોય તેમ તેજસ્વી લાગતું હતું. યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ પડતા વીરોથી છૂટેલા, પ્રસિદ્ધ ધનુર્ધરોના સુવર્ણ-પૃષ્ઠ ધનુષો હાથેથી હાથમાં ફેરવાતા રહ્યા. રથી રથી સાથે અને પદાતિ પદાતિ સાથે અથડાયા; ભયંકર છતાં શિસ્તબદ્ધ યુદ્ધનિર્ભરતા છવાઈ ગઈ.

Verse 9

पततां लोकवीराणां सव्यदक्षिणमस्यताम्‌ | रथा रथै: समाजम्मु: पादातैश्व पदातय:

વૈશંપાયન બોલ્યા—ડાબે અને જમણે તરફથી છૂટેલા બાણોના પ્રહારથી લોકવિખ્યાત વીરોએ પતન કર્યું. ત્યારે રથ રથ સાથે અને પદાતિ પદાતિ સાથે નજીકથી અથડાયા; યુદ્ધ ઘનિષ્ઠ સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ ગયું.

Verse 10

सादिन: सादिभिश्लैव गजैश्लापि महागजा: । असिश्रि: पट्टिशै: प्रासै: शक्तिभिस्तोमरैरपि

વૈશંપાયન બોલ્યા—ઘોડેસવાર ઘોડેસવાર સાથે અને મહાગજ મહાગજ સાથે અથડાયા. તલવાર-ઢાલધારી યોદ્ધાઓ પટ્ટિશ, પ્રાસ, શક્તિ અને તોમર ધારણ કરનારાઓ સામે પણ ઊભા રહ્યા; આમ અનેક શસ્ત્રોનું સમબળ યુદ્ધ ભભૂકી ઊઠ્યું.

Verse 11

संरब्धा: समरे राजन्‌ निजघ्नुरितरेतरम्‌ | निधघ्नन्त: समरे<न्योन्यं शूरा: परिघबाहव:

વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! સમરમાં ક્રોધથી ઉગ્ર બની તે શૂરવીરો પરસ્પર એકબીજાને ઘાયલ કરી પાડી રહ્યા હતા. પરિઘ સમાન પ્રચંડ ભુજાવાળા યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં એકબીજાને સતત પ્રહાર કરતા રહ્યા.

Verse 12

न शेकुरभिसंरब्धा: शूरान्‌ कर्तु पराड्मुखान्‌ । घुड़सवार घुड़सवारोंसे और गजारोही गजारोहियोंसे लड़ रहे थे। राजन! वे सब क्रोधमें भरकर उस युद्धमें एक-दूसरेपर तलवार

વૈશંપાયન બોલ્યા—ક્રોધથી ઉગ્ર બન્યા છતાં તેઓ શૂરવીરોને પીઠ બતાવવા મજબૂર કરી શક્યા નહીં. યુદ્ધની નિકટતામાં વારંવારના પ્રહારો પણ જે અડગ ઊભા હતા તેમની ધીરજ તોડી શક્યા નહીં; શૌર્ય સામે શૌર્ય ઊભું રહ્યું અને કોઈ પક્ષ પાછો ન હટ્યો.

Verse 13

अदृश्यंस्तत्र गात्राणि शरैश्छिन्नानि भागश:

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાં તેણે બાણોથી કાપીને ભાગભાગ થયેલા અંગો જોયા; તે દૃશ્ય અત્યંત ભયાનક હતું અને યુદ્ધકર્મનું ગંભીર નૈતિક ભાર દર્શાવતું હતું।

Verse 14

शालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे । उस महासंग्राममें बहुत-से क्षत्रिय वीरोंके शरीर, जो शालवृक्षकी शाखाओंके समान विशाल एवं हृष्ट-पुष्ट थे, छिन्न-भिन्न होकर टुकड़े-टुकड़े दिखायी देने लगे ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે મહાસંગ્રામમાં શાલવૃક્ષની ડાળીઓ સમાન વિશાળ અને દૃઢ ક્ષત્રિયવીરોના દેહો છિન્નભિન્ન થઈ જમીન પર પડેલા દેખાયા; અને નાગભોગ સમાન જાડા, વળાંકદાર બાહુઓ ધરતી પર વિખેરાયેલા હતા—અનિયંત્રિત ક્રોધના વિનાશના સાક્ષી બની।

Verse 15

रथिनां रथिभिश्षात्र सम्प्रहारो5भ्यवर्तत

વૈશંપાયન બોલ્યા—હે રાજન, ત્યાં રથીઓનો રથીઓ સાથે ઘોર સંઘર્ષ શરૂ થયો; અશ્વારોહી અશ્વારોહીઓ સાથે અને પદાતિ પદાતિઓ સાથે ભીડ્યા. સર્વ દિશામાં રક્તધારા વહેવા લાગી; તેમાં ભીંજાઈ ધરતીની ધૂળ પણ જાણે દબાઈ શાંત થઈ ગઈ।

Verse 16

सादिशभि: सादिनां चापि पदातीनां पदातिभि: । उपाशाम्यद्‌ रजो भौम॑ रुधिरेण प्रसर्पता

વૈશંપાયન બોલ્યા—રથી રથીઓ સાથે, અશ્વારોહી અશ્વારોહીઓ સાથે અને પદાતિ પદાતિઓ સાથે ભીડ્યા; પ્રસરી રહેલા રક્તથી ધરતીની ધૂળ પણ શાંત થઈ ગઈ।

Verse 17

(युधिष्ठिरोडपि धर्मात्मा भ्रातृभि: सहितस्तदा । व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डव: ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી ધર્માત્મા પાંડુનંદન યુધિષ્ઠિર પણ ભાઈઓ સાથે રાજા વિરાટ માટે વ્યૂહ રચી ત્રિગર્તો સાથે યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા. પોતાને શ્યેન સમાન બનાવી યુધિષ્ઠિરે ચાંચનું સ્થાન લીધું; નકુલ અને સહદેવ બે પાંખ બન્યા અને વૃકોદર ભીમસેન પૂંછ બન્યો. ત્યાં કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે શત્રુઓના એક સહસ્રનો સંહાર કર્યો; અત્યંત ક્રોધિત ભીમસેને બે સહસ્ર રથીઓને પરલોક પહોંચાડ્યા; નકુલે ત્રણસો અને સહદેવે ચારસોનો વધ કર્યો. બાણવર્ષાથી ગાઢ રીતે વિંધાયેલા ગરુડસમાન યોદ્ધાઓ અહીં-ત્યાં બેસવા મજબૂર થયા; આકાશમાં તેમની ગતિ અને દૂર સુધી જોવાની શક્તિ પણ અટકી ગઈ।

Verse 18

ते घ्नन्त: समरे<न्योन्यं शूरा: परिघबाहव: । न शेकुरभिसंरब्धा: शूरान्‌ कर्तु पराड्मुखान्‌

સમરમાં પરિઘ સમાન બાહુવાળા તે શૂરવીરો ક્રોધે ઉન્મત્ત થઈ પરસ્પર પર ઘાતક પ્રહાર કરતા હતા; છતાં તેઓ સાચા શૂરને યુદ્ધથી પરાઙ્મુખ કરી શક્યા નહીં।

Verse 19

शतानीकः: शतं हत्वा विशालाक्षश्नतुःशतम्‌ । प्रविष्टी महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथौ

આ રીતે યુદ્ધ કરતાં કરતાં શતાનીકે સો અને વિશાલાક્ષ (મદિરાક્ષ) એ ચારસો ત્રિગર્ત યોદ્ધાઓને મારી તેમની વિશાળ સેનામાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ બન્ને મહારથી હતા।

Verse 20

तौ प्रविष्टी महासेनां बलवन्तौ मनस्विनौ । आच्छेतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि:

મહાસેનામાં પ્રવેશેલા તે બળવાન અને મનસ્વી વીરોએ પ્રચંડ ક્રોધે સમગ્ર સેનાને વ્યાકુળ કરી દીધી. તેઓ કેશાકેશી કરીને તથા રથ પર બેઠેલા રથીઓને નીચે પાડી પાડી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।

Verse 21

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टी रथव्रजम्‌ | अग्रत: सूर्यदत्तश्न मदिराक्षश्न पृष्ठत:

પછી તેમણે ત્રિગર્તોની રથસેનાને લક્ષ્ય બનાવી તેમાં પ્રવેશ કર્યો. સૂર્યદત્તે આગળથી આક્રમણ કર્યું અને મદિરાક્ષે પાછળથી।

Verse 22

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पजचशतान्‌ रथान्‌ | हयानां च शतान्यष्टौ हत्वा पजच महारथान्‌

તે યુદ્ધમાં રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા વિરાટે રથયુદ્ધમાં વિવિધ માર્ગોથી ગતિ કરીને અનેક પ્રકારનું રણકૌશલ્ય દર્શાવ્યું. ત્રિગર્તોના પાંચસો રથી, આઠસો અશ્વારોહી અને પાંચ મહારથીઓને મારી પાડી, તે સ્વર્ણભૂષિત રથ પર બેઠેલા સુશર્મા પર સીધો ધસી ગયો।

Verse 23

चरन्‌ स विविधान्‌ मार्गान्‌ रथेन रथसत्तम: | त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छ॑द्‌ रुक्मरथं रणे

વૈશંપાયન બોલ્યા— રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા વિરાટે રથ દ્વારા અનેક માર્ગો પરથી ગતિ કરતાં યુદ્ધકૌશલ્યના વિવિધ ઉપાયો દર્શાવ્યા. તે યુદ્ધમાં ત્રિગર્તોના પાંચસો રથી, આઠસો અશ્વારોહી અને પાંચ મહારથીઓને પાડી, સોનાથી શોભિત રથ પર બેઠેલા ત્રિગર્તરાજ સુશર્મા પર તેણે સીધો ધાવો કર્યો.

Verse 24

तौ व्यवाहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ | अन्योन्यमभिगर्जन्तौ गोष्ेषु वृष भाविव,वे दोनों महान्‌ बलवान्‌ और महामनस्वी वीर गर्जते हुए एक-दूसरेसे इस प्रकार जा भिड़े, मानो गोशालामें दो साँड़ लड़ रहे हों

વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યાં તે બે મહાત્મા, મહાબલવાન વીર એકબીજા પર ગર્જના કરતાં એમ ભીડ્યા, જાણે ગોશાળામાં બે સાંઢ લડી રહ્યા હોય.

Verse 25

ततो राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा युद्धदुर्मद: । मत्स्यं समायाद्‌ राजान द्वैरथेन नरर्षभ:

વૈશંપાયન બોલ્યા— પછી યુદ્ધના દર્પથી મત્ત થયેલો ત્રિગર્તરાજ સુશર્મા આગળ વધ્યો અને નરશ્રેષ્ઠ તે વીર મತ್ಸ્યરાજ વિરાટને દ્વૈરથ યુદ્ધમાં સામનો કરવા લાગ્યો.

Verse 26

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयतुरमर्षणौ । शरान्‌ व्यसृजतां शीघ्र॑ं तोयधारा घना इव

વૈશંપાયન બોલ્યા— પછી અપમાન ન સહન કરનાર, ક્રોધથી ભરાયેલા તે બંને રથી પોતાના-પોતાના રથ આગળ ધપાવી નજીક આવ્યા અને ઝડપથી એકબીજા પર બાણોની ઝડી વરસાવવા લાગ્યા—જાણે બે ઘન મેઘો જળધારાઓ વરસાવતા હોય.

Verse 27

अन्योन्यं चापि संरब्धौ विचेरतुरमर्षणौ । कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिगदा भूती

વૈશંપાયન બોલ્યા— એકબીજા પ્રત્યે તેમનો ક્રોધ અને અમર્ષ વધુ વધ્યો. অস্ত્રવિદ્યામાં નિપુણ, તલવાર, શક્તિ (ભાલો) અને ગદા ધારણ કરીને, તેઓ તીક્ષ્ણ બાણોથી પરસ્પર પ્રહાર કરતાં રણભૂમિમાં ફરવા લાગ્યા.

Verse 28

ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभि: शरै: | पजञ्चभि: पज्चभिश्षास्य विव्याध चतुरो हयान्‌,इसी समय राजा विराटने सुशर्माको दस बाणोंसे बींध डाला और पाँच-पाँच बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया

ત્યારે રાજા વિરાટે સુશર્માને દસ બાણોથી વીંધ્યો; અને પાંચ-પાંચ બાણોથી તેના ચારેય ઘોડાઓને પણ ઘાયલ કર્યા।

Verse 29

तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मद: । पज्चाशता शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित्‌,इसी प्रकार महान्‌ अस्त्रवेत्ता सुशर्माने भी रणोन्मत्त होकर पचास तीखे बाणोंसे मत्स्यराज विराटको बींध डाला

એ જ રીતે યુદ્ધમદમાં મસ્ત અને પરમાસ્ત્રવિદ સુશર્માએ મત્સ્યરાજ વિરાટને પચાસ તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધ્યો।

Verse 30

ततः सैन्यं महाराज मत्स्यराजसुशर्मणो: । नाभ्यजानात्‌ तदान्योन्यं सैन्येन रजसा55वृतम्‌

મહારાજ! ત્યારબાદ સૈનિકોના પગથી ઊડેલી ધૂળથી મત્સ્યરાજ વિરાટ અને સુશર્મા—બન્નેની સેનાઓ ઢંકાઈ ગઈ; ત્યારે કોણ ક્યાં શું કરી રહ્યો છે તે એકબીજાને પણ ખબર ન રહી।

Verse 32

इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दक्षिणगोग्रहे विराटसुशर्मयुद्धे द्वात्रिंशोड्थ्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વિરાટપર્વના અંતર્ગત ગોહરણપર્વમાં, દક્ષિણ દિશાથી ગાયોનું અપહરણ થયેલા પ્રસંગે વિરાટ અને સુશર્માના યુદ્ધવર્ણનવાળો બત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 39

इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहदरणपर्वमें दक्षिण दिशाकी ओरसे गौअओंके अपहरण के प्रसंगर्ें मत्स्यराजविराटके युद्धोद्योगसे सम्बद्ध इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના વિરાટપર્વના અંતર્ગત ગોહરણપર્વમાં, દક્ષિણ દિશાથી ગાયોનું અપહરણ થયેલા પ્રસંગ તથા તેના પ્રતિઉત્તરમાં મત્સ્યરાજ વિરાટના યુદ્ધોદ્યોગ સાથે સંબંધિત એકત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 126

अदृश्यत शिरश्कछिन्नं रजोध्वस्तं सकुण्डलम्‌ । बातकी बातमें

Vaiśampāyana said: Severed heads, still wearing their earrings, were seen rolling and lying in the dust, fouled by the earth raised in battle. The scene underscores the grim cost of violence: even beauty, ornament, and identity are reduced to lifeless fragments amid the chaos of combat.

Verse 143

आस्तीर्णा वसुधा भाति शिरोभिश्व सकुण्डलै: । सर्पोंके शरीरकी भाँति सुशोभित चन्दनचर्चित भुजाओं तथा कुण्डलमण्डित मस्तकोंसे पटी हुई रणभूमि अपूर्व शोभा धारण कर रही थी

Vaiśampāyana said: The earth lay strewn and yet shone—covered with severed heads adorned with earrings. The battlefield, carpeted with sandalwood-smeared arms and heads decked with ornaments, took on an uncanny, unprecedented splendor, like the patterned body of a serpent. The verse underscores the Mahābhārata’s stark moral tension: the same marks of culture and refinement (perfume, jewelry) become, in war, ornaments of death—beauty turned into a grim testimony to violence and impermanence.

Verse 163

कश्मलं चाविशद्‌ घोर निर्मर्यादमवर्तत । युद्ध करनेवाले वीरोंको मूर्च्छा आने लगी। उनमें मर्यादाशून्य भयंकर युद्ध छिड़ गया

Then a dreadful moral confusion seized them, and the fighting turned lawless. The warriors engaged in battle began to faint, and a terrifying conflict broke out in which the accepted bounds of conduct were no longer observed.