Adhyaya 28

Verse 1

अऑड0 # (0) अऑमआ आए अष्टाविशोश् ध्याय: युधिष्ठिरकी महिमा कहते हुए भीष्मकी पाण्डवोंके अन्वेषणके विषयमें सम्मति वैशम्पायन उवाच तत: शान्तनवो भीष्मो भरतानां पितामह: । श्रुतवान्‌ देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञ: सर्वधर्मवित्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ શાંતનુનંદન ભીષ્મ, ભરતવંશના પિતામહ, શ્રુતિ-શાસ્ત્રવિદ્વાન, દેશ-કાળજ્ઞ, તત્ત્વજ્ઞ અને સર્વધર્મવિદ, દ્રોણના ઉપદેશને અનુરૂપ અને કૌરવોના હિતની ઇચ્છાથી સભામાં બોલ્યા— “પાંડવો વિષે યોગ્ય ઉપાયોથી ફરી શોધ કરાવવી જોઈએ.”

Verse 2

आचार्यवाक्योपरमे तद्घाक्यमभिसंदधत्‌ । हितार्थ समुवाचैनां भारतीं भारतान्‌ प्रति

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—આચાર્ય દ્રોણનું વચન પૂર્ણ થતાં, ભરતવંશીઓના હિતાર્થે શાંતનુનંદન ભીષ્મે આચાર્યના નિવેદનને અનુરૂપ એવી વાત કૌરવોને તેમના કલ્યાણ માટે કહી।

Verse 3

युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंवृताम्‌ । असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा

એ નિવેદન ધર્મજ્ઞ યુધિષ્ઠિર સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલું અને પોતે પણ ધર્મથી સંરક્ષિત હતું. દુષ્ટો માટે તે સદાય દુર્લભ, જ્યારે સજ્જનો માટે હંમેશાં પ્રિય અને માન્ય હતું.

Verse 4

भीष्म: समवदत्‌ तत्र गिरं साधुभिरचिंताम्‌ । यश्नैष ब्राह्मण: प्राह द्रोण: सर्वार्थतत्त्ववित्‌

ત્યારે ભીષ્મે ત્યાં સજ્જનો દ્વારા પ્રશંસિત, સુવિચારિત વચન કહ્યું—“સર્વ વિષયોના તત્ત્વને જાણનાર બ્રાહ્મણ દ્રોણે જે કહ્યું છે, તે યોગ્ય છે.”

Verse 5

सर्वलक्षणसम्पन्ना: साधुव्रतसमन्विता: । श्रुतव्रतोपपन्नाश्न नानाश्रुतिसमन्विता:

પાંડવો સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન છે. તેઓ સજ્જનોને યોગ્ય એવા નિયમ-વ્રતોમાં તત્પર, શ્રુતિ-સંમત વ્રતોમાં સ્થિર અને નાનાવિધ શ્રુતિઓના જ્ઞાતા છે.

Verse 6

वृद्धानुशासने युक्ता: सत्यव्रतपरायणा: । समयं समयज्ञास्ते पालयन्त: शुचिव्रता:

તેઓ વૃદ્ધોના અનુશાસનમાં યુક્ત, સત્યવ્રતમાં પરાયણ અને શુચિવ્રતધારી છે. સમયને જાણનારા તેઓ નિર્ધારિત સમયનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરે છે; અજ્ઞાતવાસની નિશ્ચિત અવધિ જાણીને સંયમ અને ધર્મનિષ્ઠાથી તેને નિભાવે છે.

Verse 7

क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगता: सदा । प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबला: । नावसीदितुमर्न्ति उद्बहन्त: सतां धरम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પાંડવો સદા ક્ષત્રધર્મમાં રત અને નિત્ય કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)ના અનુગામી છે. તેઓ વીરપુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મહાત્મા અને મહાબળવાન છે. સજ્જનોના હિતાર્થે ધર્મકર્તવ્યનો ભાર વહન કરનારા તેઓ દુઃખમાં ડૂબવા કે વિનાશ પામવા યોગ્ય નથી.

Verse 8

धर्मतश्वैव गुप्तास्ते सुवीर्येण च पाण्डवा: । न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मति:,'पाण्डव अपने धर्म तथा उत्तम पराक्रमसे सुरक्षित हैं। अतः वे नष्ट नहीं हो सकते, यह मेरा निश्चित विचार है

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પાંડવો ધર્મથી પણ અને ઉત્તમ પરાક્રમથી પણ રક્ષિત છે. તેથી તેઓ વિનાશને પામશે નહીં—આ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે.

Verse 9

तत्र बुद्धि प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्‌ प्रति भारत । न तु नीति: सुनीतस्य शक्‍्यते<न्वेषितुं परै:

હે ભારતનંદન! પાંડવો વિષે મારી બુદ્ધિનો જે નિશ્ચય છે તે હું કહું છું. જે સુનીતિથી સંપન્ન છે, તેની નીતિનું અનુસંધાન બીજા લોકો કરી શકતા નથી.

Verse 10

यत्‌ तु शक्‍्यमिहास्माभिस्तान्‌ वै संचिन्त्य पाण्डवान्‌ । बुद्धया प्रयुक्त न द्रोहात्‌ प्रवक्ष्यामि निबोध तत्‌

પાંડવો વિષે સારી રીતે વિચાર કરીને બુદ્ધિપ્રયોગથી અહીં આપણાથી જે ઉપાય શક્ય જણાય છે, તે હું કહું છું. હું આ દ્રોહથી નહીં, તમારા હિત માટે કહું છું; ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 11

न वत्वियं मादृशैर्नीतिस्तस्यथ वाच्या कथंचन । सा वत्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीति: कथंचन

યુધિષ્ઠિરની નીતિની નિંદા મારા જેવા લોકોએ ક્યારેય કરવી ન જોઈએ. તેને ‘સુનીતિ’ જ કહેવી જોઈએ; કોઈ રીતે પણ ‘અનીતિ’ કહેવું યોગ્ય નથી.

Verse 12

वृद्धानुशासने तात तिष्ठता सत्यशीलिना । अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તાત! જ્યારે તું વડીલોના અનુશાસનમાં સ્થિર રહી સત્યશીલ વર્તન કરે છે, ત્યારે અહીં સજ્જનોની વચ્ચે તારે ધીરજ અને આત્મસંયમથી અવશ્ય બોલવું જોઈએ।

Verse 13

तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जन:

ત્યાં હું આ સામાન્ય માણસ જેમ માને છે તેમ માનતો નથી. તેની સમજ, મારા મત મુજબ, યથાર્થ સ્થિતિનું પ્રમાણ નથી।

Verse 14

तत्र तात न तेषां हि राज्ञां भाव्यमसाम्प्रतम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તાત! ત્યાં હાલ તે રાજાઓનું અકલ્યાણ થવાનું નથી. જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર નિવાસ કરે છે, ત્યાંના નૃપોને હાનિ થતી નથી; અને જે જનપદમાં યુધિષ્ઠિર રહે છે, ત્યાંના લોકો દાનશીલ, ઉદાર, વિનયી અને લજ્જાશીલ હોવા જોઈએ।

Verse 15

पुरे जनपदे चापि यत्र राजा युधिष्ठिर: । दानशीलो वदान्यश्न निभूतो हीनिषेवक: । जनो जनपदे भाव्यो यत्र राजा युधिष्ठिर:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જે નગર અને જનપદમાં રાજા યુધિષ્ઠિર નિવાસ કરે છે, ત્યાંના લોકો દાનશીલ, ઉદાર, વિનયી અને લજ્જાશીલ હોવા જોઈએ. જ્યાં યુધિષ્ઠિર હોય, ત્યાં તેના ધર્મમય આદર્શથી રાજ્યનો સ્વભાવ ઘડાય છે।

Verse 16

प्रियवादी सदा दान्तो भव्य: सत्यपरो जन: । हृष्ट: पुष्ट: शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिर:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હોય, ત્યાંના લોકો સદા પ્રિય વચન બોલનારા, ઇન્દ્રિયસંયમી, કલ્યાણભાગી, સત્યપરાયણ; હર્ષિત-પુષ્ટ, શુચિ અને કાર્યદક્ષ બને છે।

Verse 17

नासूयको न चापीर्षुर्नाभिमानी न मत्सरी । भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रत:

ત્યાં કોઈ બીજા ના દોષ જોનાર નહિ હોય, કોઈ ઈર્ષ્યાળુ નહિ હોય; કોઈમાં અભિમાન નહિ હોય અને કોઈમાં દ્વેષ (માત્સર્ય) નહિ હોય. ત્યાંના લોકો સ્વયં ધર્મનું અનુસરણ કરીને ધર્મનિષ્ઠ રહેશે.

Verse 18

ब्रह्मघोषाश्व॒ भूयांस: पूर्णाहुत्यस्तथैव च । क्रतवश्व भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणा:

તે દેશમાં સર્વત્ર વેદધ્વનિ (બ્રહ્મઘોષ) બહુ પ્રમાણમાં ગુંજતી હશે. યજ્ઞોમાં પૂર્ણાહુતિઓ અર્પિત થતી હશે અને બહુ દક્ષિણાવાળા અનેક મહાક્રતુઓ સંપન્ન થતા હશે.

Verse 19

सदा च तत्र पर्जन्य: सम्यग्वर्षी न संशय: । सम्पन्नसस्यथा च मही निरातड्का भविष्यति

ત્યાં વાદળો સદા યોગ્ય પ્રમાણમાં વરસાદ વરસાવશે—એમાં શંકા નથી. ત્યાંની ધરતી સમૃદ્ધ પાકોથી ભરપૂર હશે અને ત્યાંની પ્રજા સર્વથા નિર્ભય રહેશે.

Verse 20

गुणवन्ति च धान्यानि रसवन्ति फलानि च । गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती,“वहाँ गुणयुक्त धान्य, सरस फल, सुगन्धयुक्त माला और मांगलिक शब्दोंसे युक्त वाणी सुलभ होगी

ત્યાં ગુણવત્તાવાળા ધાન્ય, રસભર્યા ફળો, સુગંધિત માળાઓ અને શુભ શબ્દોથી યુક્ત વાણી સહજ રીતે પ્રાપ્ત થશે.

Verse 21

वायुश्न सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम्‌ । न भयं त्वाविशेत्‌ तत्र यत्र राजा युधिछिर:

ત્યાં પવન શીતળ, મન્દ અને સ્પર્શે સુખદાયક હશે; અને દૃષ્ટિ (વિચાર) વક્રતા-કપટથી રહિત હશે. જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હોય, ત્યાં ભય પ્રવેશી શકતું નથી.

Verse 22

गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्बला: । पयांसि दथघिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તે પ્રદેશમાં ગાયો બહુ થશે; તે ન કૃશ હશે ન દુર્બળ, પરંતુ હૃષ્ટ-પુષ્ટ અને બળવાન હશે. તેમનું દૂધ, દહીં અને ઘી રસાળ તથા હિતકારી હશે—સમૃદ્ધિ અને ધર્મવ્યવસ્થાથી પોષિત દેશનું આ લક્ષણ છે.

Verse 23

गुणवन्ति च पेयानि भोज्यानि रसवन्ति च । तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिर:,“जिस देशमें राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ गुणकारी पेय और सरस भोज्य पदार्थ सुलभ होंगे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર નિવાસ કરે છે, ત્યાં ગુણકારી પેય અને રસાળ ભોજ્ય પદાર્થો પ્રચુર મળશે; ધર્મરાજ્યમાં પ્રજાના ક્ષેમ અને સમૃદ્ધિનું આ શુભ લક્ષણ છે.

Verse 24

रसा: स्पर्शाश्न गन्धाश्न शब्दाश्षापि गुणान्विता: । दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिर:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હોય, ત્યાં રસ, સ્પર્શ, ગંધ અને શબ્દ—ઇન્દ્રિયવિષયો સર્વે ગુણસમ્પન્ન બની જાય છે; અને ત્યાંનાં દૃશ્યો પણ પ્રસન્ન તથા હૃદયને આનંદ આપનારાં હોય છે. ધર્મનિષ્ઠ નૃપની ઉપસ્થિતિથી દેશનું વાતાવરણ પણ મંગલમય બને છે.

Verse 25

धर्माश्चि तत्र सर्वैस्तु सेविताश्न द्विजातिभि: । स्वै: स्वैर्गुणैश्व॒ संयुक्ता अस्मिन्‌ वर्षे त्रयोदशे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— આ તેરમા વર્ષે જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હશે, ત્યાં સર્વ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય) પોતપોતાના ધર્મનું પાલન કરશે; અને ધર્મ પણ પોતાના ગુણ અને પ્રભાવથી યુક્ત થઈ દૃઢપણે સ્થાપિત થશે.

Verse 26

देशे तस्मिन्‌ भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते । सम्प्रीतिमान्‌ जनस्तत्र संतुष्ट: शुचिरव्यय:,“तात! पाण्डवोंसे संयुक्त देशमें ये सब विशेषताएँ होंगी। वहाँके लोग प्रसन्न, संतुष्ट, पवित्र और विकारशून्य होंगे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તાત! પાંડવો સાથે સંયુક્ત એવા તે દેશમાં આ સર્વ લક્ષણો રહેશે. ત્યાંના લોકો સ્નેહસભર, સંતોષી, શુચિ આચરણવાળા અને વિકૃતિ-ભ્રંશથી રહિત રહેશે.

Verse 27

इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें द्रोणवाक्य एवं गुप्तचर भेजनेसे सम्बन्ध रखनेवाला सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

વૈશંપાયન બોલ્યા—દેવતાઓ અને અતિથિઓની પૂજા-સત્કારમાં સૌમાં પૂર્ણ હૃદયથી સદ્ભાવ અને સ્નેહ રહેશે. લોકો દાનમાં આનંદ માનશે, મહોત્સાહથી ભરપૂર રહેશે અને પોતપોતાના ધર્મના પાલનમાં પરાયણ રહેશે.

Verse 28

अशुभाद्धि शुभप्रेप्सुरिष्टयज्ञ: शुभव्रत: । भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હશે ત્યાંના લોકો અશુભને ત્યજી શુભની ઇચ્છા કરશે. યજ્ઞાનુષ્ઠાન તેમને પ્રિય કાર્ય બનશે અને તેઓ શ્રેષ્ઠ વ્રતો તથા સંયમમાં સ્થિર રહેશે.

Verse 29

त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमड़ल: । शुभार्थेप्सु: शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिर:

તાત! જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હશે ત્યાંના લોકો અસત્ય વચનનો ત્યાગ કરશે; શુભ, કલ્યાણ અને મંગળથી યુક્ત રહેશે; શુભ વસ્તુઓની પ્રાપ્તિ ઇચ્છશે અને શુભમાં જ મન લગાવશે.

Verse 30

भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रत: । धर्मात्मा शक्‍्यते ज्ञातुं नापि तात द्विजातिभि:

વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાં એક પુરુષ સદા યોગ્ય અને પ્રિય આચરણમાં રત, પોતાના વ્રતમાં સ્થિર રહેશે. તે ધર્માત્મા હશે; પરંતુ તાત! દ્વિજાતિઓ પણ તેને યથાર્થ રીતે ઓળખી શકશે નહીં.

Verse 31

कि पुनः प्राकृतैस्तात पार्थों विज्ञायते क्वचित्‌ । यस्मिन्‌ सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्धुवा क्षमा

વૈશંપાયન બોલ્યા—તાત! તો પછી સામાન્ય લોકો દ્વારા પાર્થ ક્યાંથી ઓળખાઈ શકે? કારણ કે તેમાં સત્ય, ધૃતિ (સ્થિરતા), દાન, પરમ શાંતિ અને અચલ ક્ષમા નિવાસ કરે છે.

Verse 32

ह्वी: श्री: कीर्ति: परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम्‌ | “सदा इष्टजनोंका प्रिय करना ही उनका व्रत होगा। कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर धर्मात्मा हैं। उनमें सत्य

વૈશંપાયન બોલ્યા—લજ્જા, શ્રી, કીર્તિ, પરમ તેજ, દયા અને સરળતા—જ્યાં આવા લક્ષણો દેખાય, ત્યાં જ બુદ્ધિમાન યુધિષ્ઠિરનું યત્નપૂર્વક છુપાયેલું નિવાસસ્થાન હોઈ શકે; ત્યાં જ તેનું પરમ આશ્રય પણ હોઈ શકે. આથી વિપરીત હું કંઈ કહેવા સાહસ કરતો નથી.

Verse 33

एवमेतत्‌ तु संचिन्त्य यत्कृते मन्यसे हितम्‌ । तत्‌ क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्धधासि मे

વૈશંપાયન બોલ્યા—આ રીતે વિચાર કરીને જે માર્ગ તને સાચે જ હિતકારક લાગે, તે તુરંત કર. હે કૌરવ્ય! જો તું મારી વાતોમાં એવો વિશ્વાસ રાખે છે, તો વિલંબ ન કર.

Verse 123

यथाह॑मिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया । “तात! जो वृद्धपुरुषोंके अनुशासनमें रहनेवाला और सत्यपालक है

વૈશંપાયન બોલ્યા—બેટા! જે ધીર પુરુષ વડીલોની શિખામણ હેઠળ રહે છે અને સત્યનું પાલન કરે છે, તે જો સાધુજનની સભામાં કંઈ કહેવા ઇચ્છે, તો માત્ર ધર્મપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી યથાર્થ અને યોગ્ય વચન જ બોલવું જોઈએ.

Verse 136

निवासं धर्मराजस्य वर्षेडस्मिन्‌ वै त्रयोदशे । “अतः इस तेरहवें वर्षमें धर्मराज युधिष्ठिरके निवासके सम्बन्धमें दूसरे लोग जैसी धारणा रखते हैं, वैसा मैं नहीं मानता

વૈશંપાયન બોલ્યા—આ તેરમા વર્ષે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના નિવાસ અને ગુપ્તવાસ વિષે લોકો જેવો અનુમાન રાખે છે, હું તેવું માનતો નથી.