Adhyaya 65

Verse 1

हि न () हि २ 7 पजञज्चषष्टितमो< ध्याय: जंगली हाथियोंद्वारा व्यापारियोंके दलका सर्वनाश तथा दुःखित दमयन्तीका चेदिराजके भवनमें सुखपूर्वक निवास बृहदश्चव उवाच सा तच्छुत्वानवद्याज्ञी सार्थवाहवचस्तदा । जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा

બૃહદશ્વ બોલ્યા—રાજન! કારવાંના નેતાની વાત સાંભળીને નિર્દોષ અને સુલક્ષણાંગી દમયંતી પતિના દર્શનની લાલસાથી એ જ વેપારી-દળ સાથે તરત જ નીકળી પડી।

Verse 2

अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे । तडागं सर्वतोभद्रंं पच्मसौगन्धिकं महत्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા—ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તેઓ એક ભયંકર વિશાળ વનમાં પહોંચ્યા. ત્યાં તે વેપારીઓએ ‘પદ્મસૌગંધિક’ નામનું એક મહાન સરોવર જોયું, જે સર્વ તરફથી મંગલપ્રદ લાગતું હતું।

Verse 3

ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्‌ । बहुपुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા—વેપારીઓએ એક રમણીય સ્થળ જોયું; ત્યાં ઘાસ અને ઇંધણ બહુ હતું, ફૂલ-ફળ પ્રચુર હતાં અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ ત્યાં વસતા હતાં।

Verse 4

निर्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम्‌ । सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधु:

બૃહદશ્વ બોલ્યા— તે સરોવરનું જળ નિર્મળ અને મધુર હતું; જોવામાં મનોહર અને અત્યંત શીતળ. વેપારીઓનાં ભારવાહક પશુઓ બહુ જ થાકી ગયાં હતાં; તેથી તેમણે મનમાં ત્યાં જ પડાવ નાખવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 5

सम्मते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम्‌ । उवास सार्थ: सुमहान्‌ वेलामासाद्य पश्चिमाम्‌,समूहके अधिपतिसे अनुमति लेकर सब लोगोंने उस उत्तम वनमें प्रवेश किया और वह महान्‌ जनसमुदाय सरोवरके पश्चिम तटपर ठहर गया

બૃહદશ્વ બોલ્યા— સાર્થવાહની સંમતિ લઈને સૌએ તે ઉત્તમ વનમાં પ્રવેશ કર્યો. સરોવરનાં પશ્ચિમ કાંઠે પહોંચી તે મહાન કારવાં ત્યાં જ ઠેરવાયું.

Verse 6

अथार्धरात्रसमये नि:शब्दस्तिमिते तदा । सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत्‌

પછી અર્ધરાત્રિના સમયે, જ્યારે સર્વત્ર નિઃશબ્દ શાંતિ હતી અને થાકેલો કારવાં ઊંઘી ગયો હતો— ત્યારે હાથીઓનું એક ઝુંડ ત્યાં આવી પહોંચ્યું.

Verse 7

पानीयार्थ गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम्‌ । अथापश्यत सरर्थ तं॑ सार्थजान्‌ सुबहून्‌ गजान्‌

પાણી માટે તેઓ તે પર્વતનદી પાસે આવ્યા, જે મહાગજોના મદપ્રસ્રવણથી ગંદળી થઈ ગઈ હતી. ત્યારે તેમણે તે કારવાં જોયું— વેપારીઓને અને તેમની સાથે આવેલા અનેક હાથીઓને પણ.

Verse 8

ते तान्‌ ग्राम्यगजान्‌ दृष्टवा सर्वे वनगजास्तदा । समाद्रवन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटा:

ત્યારે વનમાં રહેતા તે બધા મદોન્મત્ત હાથીઓએ ગ્રામ્ય હાથીઓને જોઈને, તેમને મારી નાખવાની ઇચ્છાથી, ભારે વેગે તેમના પર ધસી આવ્યા.

Verse 9

तेषामापततां वेग: करिणां दुःसहो5भवत्‌ | नगाग्रादिव शीर्णानां शुद्रणां पततां क्षितौ

તે ધસી આવતાં હાથીઓનો વેગ તે ટોળા માટે અસહ્ય બની ગયો—જાણે પર્વતશિખરો તૂટી ધરતી પર ધડાકાભેર પડ્યા હોય।

Verse 10

स्पन्दतामपि नागानां मार्गा नष्टा वनोद्धवा: । मार्ग संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्या: सार्थमुत्तमम्‌

ગ્રામ્ય હાથીઓ પર ચઢાઈ કરવા ઉત્સુક એવા વનવાસી ગજરાજોના વનમાર્ગો અવરોધિત થઈ ગયા; કારણ કે પદ્મિની સરોવરના કાંઠે શ્રેષ્ઠ વેપારીઓનો મહાન્ સાર્થ માર્ગ રોકીને સૂતો હતો।

Verse 11

ते त॑ ममर्दु: सहसा चेष्टमानं महीतले । हाहाकारं प्रमुड्चन्त: सार्थिका: शरणार्थिन:

તે હાથીઓ અચાનક આવી ધરતી પર છટપટતા તેને કચડી નાખવા લાગ્યા; અને સાર્થના લોકો શરણ શોધતા હાહાકાર કરીને ભારે રોદન કરવા લાગ્યા।

Verse 12

वनगुल्मांश्व धावन्तो निद्रान्धा बहवो5भवन्‌ | केचिद्‌ दत्तै: करै: केचित्‌ केचित्‌ पद्धयां हता गजै:

ઘણાં લોકો ઊંઘથી અંધ બની વનઝાડીઓ તરફ દોડ્યા. હાથીઓએ કેટલાંકને દાંતથી, કેટલાંકને સૂંડથી અને કેટલાંકને પગથી કચડીને મારી નાખ્યા।

Verse 13

निहतोष्टाश्वबहुला: पदातिजनसंकुला: । भयादाधावमानाश्ष्‌ परस्परहतास्तदा

ઘણાં ઊંટ અને ઘોડા માર્યા ગયા, અને તે સમૂહ પગદળ લોકોથી પણ ભરેલો હતો. ભયથી તેઓ ચારે તરફ દોડ્યા; ધક્કામુક્કીમાં એકબીજાને અથડાઈ ઘાયલ થયા અને તે સમયે જાણે પરસ્પર જ એકબીજાના હાથે માર્યા ગયા।

Verse 14

घोरान्‌ नादान्‌ विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले । वृक्षेष्वारुह्मु संरब्धा: पतिता विषमेषु च

ભયંકર ચીસો પાડતા તેઓ ધરતી પર ઢળી પડ્યા. ગભરાટમાં કેટલાક ઝાડ પર ચઢ્યા, પણ ફરી લપસી અસમાન અને જોખમી જમીન પર પડી ગયા—એવો આતંક કે વ્યવસ્થા અને આત્મસંયમ બંને તૂટી ગયા.

Verse 15

एवं प्रकारैर्बहुभिर्देवेनाक्रम्य हस्तिभि: । राजन्‌ विनिहतं सर्व समृद्ध सार्थमण्डलम्‌

રાજન! આ રીતે અનેક પ્રકારે, દૈવવશ જંગલી હાથીઓએ આક્રમણ કરીને તે સમૃદ્ધ વેપારી-કારવાંના સમગ્ર સમૂહનો વિનાશ કર્યો.

Verse 16

आराव: सुमहांश्चासीत्‌ त्रलोक्यभयकारक: । एषो<ग्निरुत्थित: कष्टस्त्रायध्वं धावताधुना

ત્રિલોકમાં ભય પેદા કરે એવો અતિ મહાન ગર્જન ઊઠ્યો. ‘જુઓ, ભયંકર અગ્નિ પ્રગટ્યો છે—તમારો બચાવ કરો; હમણાં જ દોડો!’

Verse 17

सामान्यमेतद्‌ द्रविणं न मिथ्यावचनं मम,तीसरा कहता था--'भाई! इस धनपर सबका समान अधिकार है, मेरी यह बात झूठी नहीं है”

“આ ધન સૌનું સામાન્ય છે; મારી વાત ખોટી નથી.”

Verse 18

एवमेवाभिभाषणन्तो विद्रवन्ति भयात्‌ तदा । पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सुकातरा:

આવી વાતો કરતા કરતા તેઓ તે સમયે ભયથી ભાગી રહ્યા હતા. કોઈ કહેતો—“હું ફરી વાત કરીશ; અત્યારે, હે કાયરાઓ, માત્ર તમારી રક્ષા વિશે જ વિચારો!”

Verse 19

तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनसंक्षये । दमयन्ती च बुबुधे भयसंत्रस्तमानसा,इस प्रकार जब वहाँ भयानक नरसंहार हो रहा था, उसी समय दमयन्ती भी जाग उठी। उसका हृदय भयसे संत्रस्त हो उठा

ત્યાં એ રીતે ભયંકર જનસંહાર ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે દમયંતી પણ જાગી ઊઠી; ભયથી તેનું મન અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ગયું.

Verse 20

अपश्यद्‌ वैशसं तत्र सर्वलोकभयंकरम्‌ । अदृष्टपूर्व तद्‌ दृष्टवा बाला पद्मनिभेक्षणा

ત્યાં તેણે સર્વ લોકને ભયંકર એવો મહાસંહાર પોતાની આંખે જોયો. આવું દૃશ્ય તેણે પહેલાં કદી જોયું ન હતું; તે જોઈ કમળનેત્રા બાલા ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ.

Verse 21

वहाँ उसने वह महासंहार अपनी आँखों देखा

ત્યાં તેણે સર્વ માટે ભયંકર એવો મહાસંહાર પોતાની આંખે જોયો. આવી આપત્તિ તેણે પહેલાં કદી જોઈ ન હતી. આ બધું જોઈ કમળનેત્રા બાલા ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ; તેને ક્યાંયથી સાંત્વના ન મળી. તે એવી સ્તબ્ધ થઈ ગઈ જાણે ધરતીને ચોંટી ગઈ હોય. પછી કોઈ રીતે ઊભી થઈ. જે લોકો એ સંકટમાંથી છૂટી આઘાતથી બચી ગયા હતા, તેઓ બધા એકત્ર થઈ બોલ્યા—“આ અમારા કયા કર્મનું ફળ છે? નિશ્ચયે અમે મહાયશસ્વી મણિભદ્રનું પૂજન કર્યું નથી. તેમ જ યક્ષરાજ શ્રીમાન વૈશ્રવણ (કુબેર)ની પણ પૂજા કરી નથી; અને વિઘ્નકર્તા વિનાયકોને પહેલાં પ્રસન્ન પણ કર્યા નથી. અથવા પહેલાં જોયેલા અપશકુનોનું આ વિપરીત ફળ છે. જો અમારા ગ્રહ પ્રતિકૂળ ન હોત, તો બીજા કયા કારણે આવી આપત્તિ અમારા પર આવી શકતી?”

Verse 22

तेडब्रुवन्‌ सहिता: सर्वे कस्येदं कर्मण: फलम्‌ । नूनं न पूजितो<स्माभिमणिभद्रो महायशा:

તેઓ બધા એકત્ર થઈ બોલ્યા—“આ અમારા કયા કર્મનું ફળ છે? નિશ્ચયે અમે મહાયશસ્વી મણિભદ્રનું પૂજન કર્યું નથી.”

Verse 23

संसक्तवदनाश्चासा उत्तस्थौ भयविद्धला । ये तु तत्र विनिर्मुक्ता: सार्थात्‌ केचिदविक्षता:

તે ભયથી વિહ્વળ થઈ, ચહેરો તણાઈ ગયો હોય તેમ ઊભી થઈ. અને ત્યાં સાર્થીમાંથી છૂટી કોઈ રીતે અવિક્ષત બચી ગયેલા લોકો એકત્ર થઈ બોલ્યા—“નિશ્ચયે યક્ષાધિપતિ શ્રીમાન વૈશ્રવણ પ્રભુની પૂજા અમારી તરફથી થઈ નથી; તેમજ વિઘ્નકર્તા શક્તિઓ (વિનાયકો)નું પ્રથમ પૂજન પણ કરવામાં આવ્યું નથી.”

Verse 24

शकुनानां फलं वाथ विपरीतमिदं ध्रुवम्‌ । ग्रहा न विपरीतास्तु किमन्यदिदमागतम्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા—“આ નિશ્ચયે આપણે જોયેલા શુકનોનું વિપરીત ફળ છે. જો ગ્રહો પ્રતિકૂળ ન હોત, તો બીજું કયા કારણે આ આપત્તિ આપણાં પર આવી હોત?”

Verse 25

अपरे त्वब्लुवन्‌ दीना ज्ञातिद्रव्यविनाकृता: । यासावद्य महासार्थ नारी हरुन्मत्तदर्शना

પછી બીજા લોકો, જેઓ સ્વજનો અને ધનના નાશથી દીન થઈ ગયા હતા, બોલવા લાગ્યા—“આજે આપણા વિશાળ સાર્થમાં તે ઉન્મત્ત જેવી દેખાતી સ્ત્રી આવી મળી હતી.”

Verse 26

प्रविष्टा विकृताकारा कृत्वा रूपममानुषम्‌ । तयेयं विहिता पूर्व माया परमदारुणा

“તેનું સાચું સ્વરૂપ વિકૃત અને અમાનુષ હોવા છતાં, દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને આપણા વચ્ચે પ્રવેશી. આ અત્યંત દારુણ માયા તેણે જ પહેલેથી રચી હતી.”

Verse 27

राक्षसी वा ध्रुवं यक्षी पिशाची वा भयंकरी । तस्या: सर्वमिदं पापं नात्र कार्या विचारणा

બૃહદશ્વ બોલ્યા—“તે નિશ્ચયે રાક્ષસી છે, અથવા યક્ષી, અથવા ભયંકર પિશાચી. આ બધું પાપ તેનું જ છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.”

Verse 28

पश्यामो यदि तां पापां सार्थघ्नीं नैकदु:खदाम्‌ । लोष्टभि: पांसुभिश्चैव तृणै: काष्ठैश्न मुष्टिभि:

“જો તે પાપિણી—સાર્થનો નાશ કરનારી અને અનેકને દુઃખ આપનારી—અમને ક્યાંય દેખાઈ જાય, તો ઢેલાં, ધૂળ, તૃણ, લાકડાં અને મુઠ્ઠીઓથી (અમે તેને મારશું).”

Verse 29

अवश्यमेव हन्याम: सार्थस्य किल कृत्यकाम्‌ | “निश्चय ही वह राक्षसी

Bṛhadaśva said: “We will certainly kill her—she has clearly come as a deadly ‘kṛtyā’ against this caravan. There is no need to deliberate: she must be a rākṣasī, a yakṣī, or some terrifying piśācī, for this entire sinful deed has been done by her. She has caused us suffering in many ways and has almost destroyed the whole company. If we catch sight of her, we will surely strike her down—even with clods of earth, dust and straw, sticks, and our fists.” Hearing their extremely cruel words, Damayantī sank with shame and was shaken with fear. Suspecting that their sinful resolve might be carried out, she fled toward the dense forest. Reaching it, she reflected on her plight and began to lament.

Verse 30

ह्वीता भीता च संविग्ना प्राद्रवद्‌ यत्र काननम्‌ । आशड्कमाना तत्पापमात्मानं पर्यदेवयत्‌

Bṛhadaśva said: Shamed, frightened, and deeply agitated, she ran toward the forest. Suspecting that his sinful intent might be carried out, she lamented over her own plight—grieving at the danger that arises when one is pursued by unrighteous desire and left without protection.

Verse 31

अहो ममोपरि विधे: संरम्भो दारुणो महान्‌ । नानुबध्नाति कुशलं कस्येदं कर्मण: फलम्‌

Alas, how fierce and overwhelming is the Creator’s wrath upon me! Nowhere does well-being or security attend me. Of what deed is this the consequence?

Verse 32

न स्मराम्यशुभं किंचित्‌ कृतं कस्यचिदण्वपि । कर्मणा मनसा वाचा कस्येदं कर्मण: फलम्‌

Bṛhadaśva said: “I do not recall having done even the slightest harm to anyone—by deed, by mind, or by speech. Then whose action is this result of karma that is coming to me?”

Verse 33

नूनं जन्मान्तरकृतं पापमापतितं महत्‌ | अपक्रिमामिमां कष्टामापदं प्राप्तवत्यहम्‌,“निश्चय ही यह मेरे दूसरे जन्मोंके किये हुए पापका महान्‌ फल प्राप्त हुआ है, जिससे मैं इस अनन्त कष्टमें पड़ गयी हूँ

Surely a great sin committed in some former birth has now come down upon me. It is the fruit of that wrongdoing that I have fallen into this grievous calamity, an unending misery.

Verse 34

भर्त्राज्यापहरणं स्वजनाच्च पराजय: । भर्त्रां सह वियोगश्व तनयाभ्यां च विच्युति:

મારા સ્વામીનું રાજ્ય છીનવી લેવામાં આવ્યું; પોતાના જ સ્વજનો દ્વારા તેમને પરાજય સહન કરવો પડ્યો. હું પતિદેવથી વિયોગ પામી છું અને મારા બે પુત્રોના દર્શન-સંગથી પણ વંચિત થઈ ગઈ છું.

Verse 35

निर्नाथता वने वासो बहुव्यालनिषेविते । “इतना ही नहीं, असंख्य सर्प आदि जन्तुओंसे भरे हुए इस वनमें मुझे अनाथकी-सी दशामें रहना पड़ता है” ।।

આટલું જ નહીં—નિરાધાર બનીને મને આ વનમાં વસવું પડે છે, જ્યાં અનેક ભયંકર સર્પાદિ પ્રાણીઓનો વાસ છે.

Verse 36

देशात्‌ तस्माद्‌ विनिष्क्रम्प शोचन्ते वैशसं कृतम्‌ भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च नराधिप

તે સ્થાનમાંથી બહાર નીકળીને બચેલા લોકો એ ભયંકર સંહાર માટે શોક કરવા લાગ્યા. હે નરાધિપ! કોઈ ભાઈ માટે દુઃખી હતો, કોઈ પિતા માટે; કોઈને પુત્રનો શોક હતો અને કોઈને મિત્રનો.

Verse 37

अशोचत्‌ तत्र वैदर्भी कि नु मे दुष्कृतं कृतम्‌ । योऊपि मे निर्जने5रण्ये सम्प्राप्तोडयं जनार्णव:

ત્યાં વૈદર્ભી (દમયંતી) શોક કરવા લાગી—“મેં કયું દુષ્કૃત્ય કર્યું છે? આ નિર્જન વનમાં મને જે સમુદ્ર સમાન જનસમૂહ પ્રાપ્ત થયો હતો…”

Verse 38

स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत्‌ | प्राप्तव्यं सुचिरं दु:खं नूनमद्यापि वै मया

“…તે પણ મારા જ દુર્ભાગ્યથી હાથીઓના ઝુંડ દ્વારા નષ્ટ થઈ ગયું. નિશ્ચયે મને હજી પણ લાંબા સમય સુધી દુઃખ ભોગવવું પડશે.”

Verse 39

नाप्राप्तकालो ग्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम्‌ । या नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दु:खिता

બૃહદશ્વ બોલ્યા—જેનાં મૃત્યુનો સમય હજી આવ્યો નથી, તે મરવા ઇચ્છે તોય મરી શકતો નથી. વડીલોના જે ઉપદેશ મેં સાંભળ્યો હતો, તે આજે સાચો જણાય છે; કારણ કે આજે હું દુઃખથી પીડિત હોવા છતાં હાથીઓના ઝુંડથી કચડીને પણ મરી શકી નથી।

Verse 40

न हादैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते | न च मे बालभावे5पि किंचित्‌ पापकृतं कृतम्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા—માનવલોકમાં કંઈ પણ માત્ર દૈવકૃત જ હોય એવું નથી. અને મારી વાત તો એવી કે બાળપણમાં પણ મેં કોઈ પાપકર્મ ક્યારેય કર્યું નથી।

Verse 41

मन्ये स्वयंवरकृते लोकपाला: समागता:

બૃહદશ્વ બોલ્યા—“મને લાગે છે કે સ્વયંવર માટે લોકપાલ દેવતાઓ આવ્યા હતા; પરંતુ નલના કારણે મેં તેમનો તિરસ્કાર કર્યો. નિશ્ચયે એ જ દેવતાઓના પ્રભાવથી આજે મને વિયોગનું દુઃખ ભોગવવું પડે છે.” આ રીતે શોકથી વ્યાકુળ થયેલી સુંદરિ પતિવ્રતા દમયંતીએ તે સમયે અનેક રીતે વિલાપ અને પ્રલાપ કર્યા।

Verse 42

प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवता: । नूनं तेषां प्रभावेण वियोगं प्राप्तवत्यहम्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા—ત્યાં સ્વયંવરમાં નલના હિત માટે મેં દેવતાઓને નકારી કાઢ્યા હતા. નિશ્ચયે તેમના પ્રભાવથી જ આજે હું વિયોગના દુઃખમાં પડી છું।

Verse 43

एवमादीनि दु:खार्ता सा विलप्य वराड़ना । प्रलापानि तदा तानि दमयन्ती पतिव्रता

આ રીતે દુઃખથી આર્ત થયેલી તે શ્રેષ્ઠ નારી, પતિવ્રતા દમયંતી, તે સમયે આવા અનેક કરુણ વિલાપ અને પ્રલાપ કરતી રહી।

Verse 44

हतशेषै: सह तदा ब्राह्माणैवेंदपारगै: । अगच्छदू राजशार्दूल चन्द्रलेखेव शारदी

ત્યારે વેદોમાં પારંગત, આપત્તિમાંથી બચેલા બ્રાહ્મણો સાથે તે નીકળી—હે રાજશાર્દૂલ—શરદઋતુના ચંદ્રની તેજસ્વી કલાની જેમ. થોડા જ સમયમાં, સાંજ નજીક આવતાં, સત્યદર્શી ચેદિરાજ સુબાહુની રાજધાનીમાં તે સુંદર યુવતી પહોંચી ગઈ.

Verse 45

गच्छन्ती साचिरादू्‌ बाला पुरमासादयन्महत्‌ | सायाद्वे चेदिराजस्य सुबाहो: सत्यदर्शिन:

બૃહદશ્વ બોલ્યા—થોડો સમય આગળ જઈ તે બાલા એક મહાન નગરને નજીક પહોંચી અને સાંજ થતાં-થતાં સત્યદર્શી ચેદિરાજ સુબાહુની રાજધાનીમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 46

अथ बल्त्रार्थसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम्‌ । त॑ विह्लां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जिताम्‌

પછી બળ અને આશ્રયની જરૂરિયાતથી પ્રેરાઈ તે ઉત્તમ નગરમાં પ્રવેશી. તે વ્યાકુળ, કૃશ, દીન અને દુર્બળ હતી; તેના વાળ ખુલ્લા હતા અને તે સ્નાન ન કરેલી, અમાર્જિત દેખાતી હતી.

Verse 47

उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृूश: पुरवासिन: । प्रविशन्तीं तु तां दृष्टवा चेदिराजपुरीं तदा

બૃહદશ્વ બોલ્યા—નગરવાસીઓએ તેને ઉન્મત્તા જેવી ચાલતી જોઈ. અને ત્યારે તેને ચેદિરાજની નગરીમાં પ્રવેશ કરતી જોઈ લોકો આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 48

अनुजममुस्तत्र बाला ग्रामिपुत्रा: कुतूहलात्‌ । सा तैः परिवृतागच्छत्‌ समीपं राजवेश्मन:

કૌતૂહલથી ત્યાં ઘણા ગ્રામ્ય છોકરાઓ તેના પાછળ પાછળ ચાલ્યા. તેઓથી ઘેરાઈને તે રાજભવનના નજીક પહોંચી ગઈ.

Verse 49

तां प्रासादगतापश्यद्‌ राजमाता जनैर्व॑ताम्‌ धात्रीमुवाच गच्छैनामानयेह ममान्तिकम्‌,उस समय राजमाताने उसे महलपरसे देखा। वह जनसाधारणसे घिरी हुई थी। राजमाताने धायसे कहा--“जाओ, इस युवतीको मेरे पास ले आओ

તે સમયે રાજમાતાએ મહેલ પરથી તેને જોઈ; તે સામાન્ય લોકોથી ઘેરાયેલી હતી. રાજમાતાએ ધાયને કહ્યું—“જા, આ યુવતીને તરત જ મારી પાસે લઈ આવ.”

Verse 50

जनेन क्लिश्यते बाला दुःखिता शरणार्थिनी । तादग्‌ रूप॑ च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम्‌

“લોકો આ બાલાને હેરાન કરે છે; તે દુઃખિત છે અને આશ્રય માગે છે. અને હું તેમાં એવું રૂપતેજ જોઉં છું કે તે મારા ગૃહને પ્રકાશિત કરશે.”

Verse 51

उन्मत्तवेषा कल्याणी श्रीरिवायतलोचना । सा जन वारयित्वा त॑ं प्रासादतलमुत्तमम्‌

“એનો વેષ ઉન્મત્ત જેવો છે, છતાં આ કલ્યાણમયી, વિશાળ નેત્રવાળી યુવતી તો જાણે સాక్షાત્ શ્રી (લક્ષ્મી) છે.” એમ કહી ધાયે લોકો દૂર હટાવી તેને ઉત્તમ રાજપ્રાસાદની અট্টાલિકા પર લઈ ગઈ. પછી આશ્ચર્યચકિત રાજમાતાએ દમયંતીને પૂછ્યું—“અરે! એટલા દુઃખથી દબાઈ હોવા છતાં તું આવું સૌંદર્ય કેવી રીતે ધારણ કરે છે?”

Verse 52

आरोप्य विस्मिता राजन्‌ दमयन्तीमपृच्छत । एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपु:

હે રાજન! તેને ઉપર ચઢાવી રાજમાતા આશ્ચર્યચકિત થઈ દમયંતીને પૂછવા લાગી—“તું તો દુઃખથી ઘેરાયેલી છે; છતાં આ પરમ સુંદર દેહ કેવી રીતે ધારણ કરે છે?”

Verse 53

भासि विद्युदिवा भ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा । नहि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम्‌

“વાદળોમાં વીજળી જેવી તું ઝળહળે છે. મને કહો—તું કોણ છે, અને કોની છે? કારણ કે આભૂષણો વિના પણ તારો રૂપ માનવીય લાગતો નથી.”

Verse 54

असहाया नरेभ्यश्षु नोद्धिजस्यमरप्रभे । “मेघमालामें प्रकाशित होनेवाली बिजलीकी भाँति तुम इस दुःखमें भी कैसी तेजस्विनी दिखायी देती हो। मुझसे बताओ

બૃહદશ્વ બોલ્યા— “હે તેજસ્વિની! નિરાધાર હોવા છતાં તું મનુષ્યોથી કેમ નથી ડરતી? મેઘમાળામાં વીજળી ઝળહળે તેમ, આ દુઃખમાં પણ તું અદભુત તેજથી પ્રકાશે છે. કહો—તું કોણ છે? કોની પત્ની છે? આભૂષણ ન હોવા છતાં તારો આ રૂપ માનવલોકનો લાગતો નથી. દેવી સમી દિવ્ય કાંતિ ધારણ કરનારી વત્સે! એકલી હોવા છતાં તું લોકોનો ભય કેમ નથી કરતી?” તેની વાત સાંભળી ભીમિ કન્યાએ ઉત્તર આપ્યો—

Verse 55

मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम्‌ सैरन्ध्रीजातिसम्पन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम्‌

“માતાજી, મને માનવી સ્ત્રી જ જાણો—પતિના વ્રતને નಿಷ್ಠાથી અનુસરનારી. હું સૈરંધ્રી જાતિની, સ્ત્રીઓની સેવાકળામાં નિપુણ; પરાધીન સેવિકા છું અને અન્યની ઇચ્છા મુજબ રહેું છું.”

Verse 56

“माताजी! आप मुझे मानव-कन्या ही समझिये। मैं अपने पतिके चरणोंमें अनुराग रखनेवाली एक नारी हूँ। मेरी अन्तःपुरमें काम करनेवाली सैरन्ध्री जाति है। मैं सेविका हूँ और जहाँ इच्छा होती है, वहीं रहती हूँ ।।

“માતાજી, મને માત્ર માનવ-કન્યા જ માનશો. હું પતિના ચરણોમાં અનુરાગ ધરાવનારી, સદા તેમનું અનુસરણ કરનારી નારી છું. મારા અંતઃપુરમાં સૈરંધ્રી જાતિની કાર્યકુશળ સેવિકાઓ છે; અને હું પણ પરાધીન સેવિકા છું—જ્યાં ઇચ્છા થાય ત્યાં રહેું છું. હું એકલી ફળ-મૂળ ખાઈ જીવન નિર્વાહ કરું છું; જ્યાં સાંજ પડે ત્યાં જ રાત્રિનો આશ્રય લઈ લઉં છું. મારા સ્વામી અસંખ્ય ગુણોથી યુક્ત છે અને તેઓ મારે પ્રત્યે સદા અચળ અનુરાગ ધરાવે છે.”

Verse 57

भक्ताहमपि तं॑ वीरं छायेवानुगता पथि । तस्य दैवात्‌ प्रसज्रो5भूदतिमात्र सुदेवने

“હું પણ તે વીર પ્રત્યે ભક્ત હતી; માર્ગમાં ચાલતા પથિકને છાયા જેમ અનુસરે તેમ હું સદા તેની પાછળ રહી. પરંતુ દૈવવશ મારા પતિને જુગારમાં અતિશય આસક્તિ થઈ ગઈ।”

Verse 58

द्यूते स निर्जितश्वैव वनमेक उपेयिवान्‌ | तमेकवसन वीरमुन्मत्तमिव विद्धलम्‌

“જુગારમાં પરાજિત થઈ તે એકલો જ વન તરફ ગયો. એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરેલો, વિહ્વળ અને જાણે ઉન્મત્ત બનેલો મારો તે વીર સ્વામી જોઈ, તેને સાંત્વના આપતી હું પણ તેની સાથે વનમાં આવી.”

Verse 59

आश्वासयन्ती भर्तारमहमप्यगमं वनम्‌ | स कदाचिद्‌ वने वीर: कस्मिंश्वित्‌ कारणान्तरे

બૃહદશ્વ બોલ્યા— પતિને સાંત્વના આપતી હું પણ તેમની સાથે વનમાં ગઈ. એક વખત મારા વીર સ્વામી કોઈ વિશેષ કારણસર વનમાં ગયા.

Verse 60

क्षुत्परीतस्तु विमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत्‌ । तमेकवसना नग्नमुन्मत्तवदचेतसम्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા— ભૂખથી પીડિત અને મનથી ખિન્ન થઈ તેણે તે એકમાત્ર વસ્ત્ર પણ ત્યજી દીધું. પછી તે નગ્ન બની, ઉન્મત્ત જેવો, અચેત સમાન ભટકવા લાગ્યો.

Verse 61

अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशास्तदा | ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित्‌

તે વારંવાર મારી પાછળ આવતી હોવાથી તે રાતોમાં મને ઊંઘ આવતી નહોતી. પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ, કોઈ સમયે હું સૂઈ જાઉં ત્યારે તે મને છોડીને ક્યાંક ચાલી જતી.

Verse 62

वाससोडर्थ परिच्छिद्य त्यक्तवान्‌ मामनागसम्‌ । त॑ मार्गमाणा भर्तारें दहमाना दिवानिशम्‌

મારા વસ્ત્રનો અડધો ભાગ ફાડી, નિર્દોષ મને તેણે ત્યજી દીધી. ત્યારબાદ પતિને શોધતી હું દિવસ-રાત અંદરથી દહાતી રહી.

Verse 63

“उस समय वे भूखसे पीड़ित और अनमने हो रहे थे। अतः उन्होंने अपने उस एक वस्त्रको भी कहीं वनमें ही छोड़ दिया। मेरे शरीरपर भी एक ही वस्त्र था। वे नग्न

કમળના ગર્ભ જેવી કાંતિ ધરાવનાર મારા પ્રિયને હું હૃદયમાં પણ જોઈ શકતી નથી; દેવતુલ્ય તેજસ્વી, મારા પ્રાણોના સ્વામી એવા પ્રિય પ્રભુને શોધ્યા છતાં હું પામી શકતી નથી.

Verse 64

तामश्रुपरिपूर्णाक्षी विलपन्तीं तथा बहु । राजमाताब्रवीदार्ता भैमीमार्तस्वरां स्वयम्‌

બૃહદશ્વ બોલ્યા—ભીમકન્યા દમયંતીને આંસુથી ભરેલી આંખોવાળી, આર્ત સ્વરે બહુ વિલાપ કરતી જોઈ, તેના દુઃખથી પોતે પણ પીડિત રાજમાતા વ્યાકુળ થઈ તેને બોલી।

Verse 65

वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिमें परमा त्वयि । मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम

“કલ્યાણી! મારી પાસે રહો; તારા પર મારું પ્રેમ પરમ છે. ભદ્રે! મારા પુરુષો તારા પતિની શોધ કરશે.”

Verse 66

अपि वा स्वयमागच्छेत्‌ परिधावन्नितस्ततः । इहैव वसती भठद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे,“अथवा यह भी सम्भव है, वे इधर-उधर भटकते हुए स्वयं ही इधर आ निकलें। भद्रे! तुम यहीं रहकर अपने पतिको प्राप्त कर लोगी”

“અથવા એવું પણ બની શકે કે તે અહીં-ત્યાં ભટકતા ભટકતા પોતે જ અહીં આવી પહોંચે. ભદ્રે! તું અહીં જ રહીશ તો તારા પતિને પ્રાપ્ત કરીશ.”

Verse 67

राजमातुर्वच: श्रुत्वा दमयन्ती वचो<ब्रवीत्‌ । समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि,राजमाताकी यह बात सुनकर दमयन्तीने कहा--“वीरमात:! मैं एक नियमके साथ आपके यहाँ रह सकती हूँ

રાજમાતાનું વચન સાંભળી દમયંતી બોલી—“વીરપ્રજાયિની! હું એક શરતે તમારા પાસે રહી શકું છું.”

Verse 68

उच्छिष्ट नैव भुज्जीयां न कुर्या पादधावनम्‌ | न चाहं पुरुषानन्यान्‌ प्रभाषेयं कथंचन,“मैं किसीका जूठा नहीं खाऊँगी, किसीके पैर नहीं धोऊँगी और किसी भी दूसरे पुरुषसे किसी तरह भी वार्तालाप नहीं करूँगी

“હું કોઈનું ઉચ્છિષ્ટ નહીં ખાઉં, કોઈના પગ નહીં ધઉં, અને કોઈ પણ બીજા પુરુષ સાથે કોઈ રીતે વાત નહીં કરું.”

Verse 69

प्रार्थयेद्‌ यदि मां कश्चिद्‌ दण्ड्यस्ते स पुमान्‌ भवेत्‌ | वध्यश्न तेडसकृन्मन्द इति मे वब्रतमाहितम्‌

જો કોઈ પુરુષ મને પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે, તો તે તમારાથી દંડનીય બને; અને જે મૂઢ વારંવાર એવો અપરાધ કરે, તેને તમે પ્રાણદંડ પણ આપો—આ જ મારું દૃઢ વ્રત છે.

Verse 70

भर्तुरन्वेषणार्थ तु पश्येयं ब्राह्मणानहम्‌ । यद्येवमिह वत्स्यामि त्वत्सकाशे न संशय:

પતિની શોધ માટે હું બ્રાહ્મણોને મળવા ઇચ્છું છું. જો અહીં એવી વ્યવસ્થા થઈ શકે, તો નિઃસંદેહ હું તમારી નજીક જ રહીશ.

Verse 71

“मैं अपने पतिकी खोजके लिये केवल ब्राह्मणोंसे मिल सकती हूँ। यदि यहाँ ऐसी व्यवस्था हो सके तो निश्चय ही आपके निकट निवास करूँगी। इसमें संशय नहीं है ।।

પતિની શોધ માટે હું માત્ર બ્રાહ્મણો સાથે જ સંગતિ કરી શકું છું. જો અહીં એવી વ્યવસ્થા થઈ શકે, તો નિઃસંદેહ હું તમારી નજીક જ રહીશ. તેના વિરુદ્ધ કંઈ થાય તો ક્યાંય રહેવાનો સંકલ્પ મારા હૃદયમાં ટકી શકશે નહીં. આ સાંભળી રાજમાતા પ્રસન્નચિત્ત થઈને તેને બોલી—

Verse 72

सर्वमेतत्‌ करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम्‌ । एवमुक्‍क्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशाम्पते

“હું આ બધું કરીશ. સૌભાગ્ય છે કે તારો વ્રત એવો ઉત્તમ છે.” એમ કહીને, હે રાજન, રાજમાતાએ ભૈમી (દમયંતી)ને કહ્યું અને પછી પોતાની પુત્રી સુનંદાને સંબોધીને બોલી—“સુનંદે! આ સૈરંધ્રીને દેવીસ્વરૂપા માનજે.”

Verse 73

उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत | सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम्‌

હે ભારત! ત્યારે તેણે સુનંદા નામની પોતાની પુત્રીને કહ્યું—“સુનંદે! આ સ્ત્રીને સૈરંધ્રી તરીકે ઓળખ; અને તેને દેવીસ્વરૂપા માન.”

Verse 74

वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम्‌ | एतया सह मोदस्व निरुद्धिग्नमना: सदा,“यह अवस्थामें तुम्हारे समान है, अतः तुम्हारी सखी होकर रहे। तुम इसके साथ सदा प्रसन्नचित्त एवं आनन्दमग्न रहो”

આ હવે વયમાં તારી સમાન થઈ છે; તેથી આ તારી સખી બની રહે. તું તેની સાથે સદા આનંદમાં રહેજે અને મનને દુઃખ-ચિંતા રહિત રાખજે.

Verse 75

ततः परमसंदहृष्टा सुनन्दा गृहमागमत्‌ | दमयन्तीमुपादाय सखीभि: परिवारिता,तब सखियोंसे घिरी हुई सुनन्दा अत्यन्त हर्षोल्लासमें भरकर दमयन्तीको साथ ले अपने भवनमें आयी

પછી પરમ હર્ષથી ભરેલી સુનંદા, સખીઓથી ઘેરાયેલી, દમયંતીને સાથે લઈને પોતાના ભવનમાં પરત આવી.

Verse 76

स तत्र पूज्यमाना वै दमयन्ती व्यनन्दत । सर्वकामै: सुविहितैर्निरुद्वेशावसत्‌ तदा

ત્યાં યોગ્ય સન્માન મળતાં દમયંતી અત્યંત આનંદિત થઈ. તેની ઇચ્છાનુસાર સર્વ સુખ-સગવડો સુંદર રીતે ગોઠવાઈ; તેથી તે ત્યાં નિર્ભય અને નિશ્ચિંત રહી.

Verse 403

कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम्‌ । “मनुष्योंको इस जगतमें कोई भी सुख या दुःख ऐसा नहीं मिलता

આ દુઃખ જે મને આવ્યું છે—કર્મથી, મનથી કે વાણીથી—તેનું કારણ હું વિચારો છું. આ જગતમાં વિધાતાના વિધાન વિના કોઈ મનુષ્યને સુખ કે દુઃખ મળતું નથી; અને મેં તો બાળપણથી પણ મન, વાણી અથવા ક્રિયા દ્વારા એવું પાપ કર્યું નથી કે જેના કારણે આ શોક મને મળવો જોઈએ.

Verse 1636

रत्नराशिविंशीर्णो<यं गृह्नी ध्वं कि प्रधावत । उस समय वहाँ तीनों लोकोंको भयमें डालनेवाला महान्‌ आर्तनाद एवं चीत्कार हो रहा था। कोई कहता--'अरे! इधर बड़े जोरकी आग प्रज्वलित हो उठी है। यह भारी संकट आ गया (अब) दौड़ो और बचाओ।' दूसरा कहता--“अरे! ये ढेर-के-ढेर रत्न बिखरे पड़े हैं

“અરે! રત્નોનો ઢગલો વિખેરાઈ ગયો છે—એને ભેગો કરો; આમ ઇधर-ઉधर કેમ દોડો છો?” એ જ સમયે ત્યાં ત્રણેય લોકને ભયમાં મૂકે એવો મહા આર્તનાદ અને કકળાટ ઊઠ્યો. કોઈ ચીસ પાડતો—“હાય! અહીં ભયંકર આગ ભભૂકી ઊઠી છે; ભારે આપત્તિ આવી—દોડો, બચાવો!” બીજો કહેતો—“જુઓ, રત્નોના ઢગલા છૂટા પડ્યા છે; એને સુરક્ષિત કરો—ઇधर-ઉधर કેમ ભાગો છો?”