Adhyaya 242
धृतराष्ट्रस्य क्रतु-प्रवर्तनम् तथा पाण्डवानां निमन्त्रण-प्रतिवचनम् (Dhṛtarāṣṭra’s Sacrifice Commences and the Pandavas’ Reply to the Invitation)
Upa-parva: Dvāitavana-prasaṅga (Invitation to the Kaurava Sacrifice Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that artisans, senior ministers, and Vidura inform Dhṛtarāṣṭra that the planned sacrifice is prepared, including a splendid golden plough. Dhṛtarāṣṭra orders the rite’s commencement; the yajña proceeds with abundant, well-prepared provisions, and Gāndhārī undergoes consecration according to śāstra and sequence. Envoys are dispatched swiftly to invite kings and Brahmins. At Duryodhana’s prompting, one messenger is directed to Dvāitavana to invite the Pandavas and resident Brahmins. The envoy delivers the invitation, framing the sacrifice as supported by acquired wealth and attended by many. Yudhiṣṭhira responds with formal approval yet declines immediate participation, citing the necessity of preserving the thirteen-year term. Bhīma adds a restrained but explicit future-oriented warning: after the vow’s completion, the Pandava will return as a force of retribution in a battle-setting. The remaining Pandavas avoid harsh speech; the envoy reports back. Guests assemble at Dhṛtarāṣṭra’s city and are honored by rule and rank. Dhṛtarāṣṭra instructs Vidura to ensure universal satisfaction and adequate food; Vidura administers hospitality with offerings, garlands, fragrances, and garments. After the avabhṛtha and distribution of wealth, the king dismisses the rulers and Brahmins, then re-enters Hastināpura with his brothers and allies (including Karṇa and Śakuni).
Chapter Arc: गन्धर्वों द्वारा कौरव-सेना का मार्ग रोके जाने पर धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन का अहंकार और अमर्ष भड़क उठता है; वह वन में अपनी शक्ति का प्रदर्शन करना चाहता है। → दुर्योधन गन्धर्वों को ‘अधर्मज्ञ’ कहकर दण्ड देने की धमकी देता है और उनकी वाणी/समझाइश को तुच्छ मानकर आगे बढ़ता है। गन्धर्व चित्रसेन को सूचना देते हैं; कौरव-सेना को बार-बार रोका जाता है, पर दुर्योधन और उसके साथियों का हठ बढ़ता जाता है। → गन्धर्वराज चित्रसेन क्रोध में उठकर निर्णायक आक्रमण करता है; कौरव सैनिक दुर्योधन के देखते-देखते दिशाओं में भागते हैं। कर्ण भी तलवार-ढाल लेकर विकर्ण के रथ पर चढ़कर ‘मोक्ष’ (बच निकलने) हेतु घोड़े दौड़ाता है—कौरव पक्ष की प्रतिष्ठा का चरम पतन। → गन्धर्वों की संगठित शक्ति के सामने कौरव-सेना तितर-बितर हो जाती है; दुर्योधन का दर्प चूर होता है और कौरव पक्ष पराजय/अव्यवस्था में चला जाता है। अध्याय का स्वर ‘कर्णपराभव’ की ओर संकेत करता है—कौरवों की हार को स्थिर निष्कर्ष की तरह बैठाता है। → कौरवों की इस पराजय के बाद दुर्योधन का क्या होगा—क्या वह पकड़ा जाएगा, कौन उसे छुड़ाएगा, और यह अपमान आगे के वैर को कैसे भड़काएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ३१६ श्लोक हैं) 2.6 03.7 (9) #25-# #55-7 एकचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कौरवोंका गन्धवॉंके साथ युद्ध और कर्णकी पराजय वैशम्पायन उवाच ततस्ते सहिता: सर्वे दुर्योधनमुपागमन् । अब्र॒वंश्व महाराज यदूचु: कौरवं प्रति
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ તેઓ બધા એકત્ર થઈ દુર્યોધન પાસે ગયા. અને, હે મહારાજ, કૌરવને કહેવા માટે જે વાતો કહેવાઈ હતી, તે બધું તેમણે તેને કહી સંભળાવ્યું.
Verse 2
गन्धर्वर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्र: प्रतापवान् । अमर्षपूर्ण: सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत,भारत! गन्धर्वोद्वारा अपनी सेनाके रोक दिये जानेपर प्रतापी राजा दुर्योधनने अमर्षमें भरकर समस्त सैनिकोंसे कहा--
વૈશંપાયન બોલ્યા—ગંધર્વોએ સેના અટકાવી ત્યારે પરાક્રમી ધાર્તરાષ્ટ્ર દુર્યોધન ક્રોધથી ભરાઈ સર્વ સૈનિકોને સંબોધીને બોલ્યો—
Verse 3
शासतैनानधर्मज्ञान् मम विप्रियकारिण: । यदि प्रक्रीडते सर्वैर्देवे: सह शतक्रतुः
‘અધર્મને ન જાણનારા અને મારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ ચાલનારા આ લોકોને દંડ આપો. જો સર્વ દેવતાઓ સાથે શતક્રતુ ઇન્દ્ર પણ અહીં આવી ક્રીડા કરે, તો તે પણ મને અપ્રિય કરનાર જ ગણાશે. તેથી આ સર્વ પાપાત્માઓને દંડિત કરો.’
Verse 4
दुर्योधनवच: श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबला: । सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश्वापि सहस्रश:,दुर्योधनकी यह बात सुनकर महाबली कौरव और उनके सहसौ्रों योद्धा सब-के-सब युद्धके लिये कमर कसकर तैयार हो गये
દુર્યોધનનું વચન સાંભળીને મહાબલી ધાર્તરાષ્ટ્ર (કૌરવો) અને તેમના સહસ્રો યોદ્ધાઓ—બધા જ—યુદ્ધ માટે સજ્જ થઈ ગયા।
Verse 5
ततः प्रमथ्य सर्वास्तांस्तद् वनं विविशुर्बलात् | सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश,तदनन्तर वे अपने महान् सिंहनादसे दसों दिशाओंको गुँजाते हुए उन समस्त गन्धर्वोको रौंदकर बलपूर्वक द्वैतवनमें घुस गये
પછી તેમણે તે સર્વ ગંધર્વોને કચડી-પરાજિત કરીને બળપૂર્વક તે વનમાં પ્રવેશ કર્યો અને મહાન સિંહનાદથી દસેય દિશાઓ ગુંજાવી દીધી।
Verse 6
ततो<परैरवार्यन्त गन्धर्वै: कुरुसैनिका: । ते वार्यमाणा गन्धर्वै: साम्नैव वसुधाधिप
પછી અન્ય ગંધર્વોએ શાંતિવચનો દ્વારા કુરુ સૈનિકોને અટકાવ્યા; છતાં તેઓ ગંધર્વોની વાત અવગણીને તે મહાવનમાં આગળ વધ્યા. રાજા દુર્યોધન સહિત કૌરવો વાણીથી મનાવ્યા છતાં ન અટક્યા, ત્યારે આકાશમાં વિચરતા તે સર્વ ગંધર્વોએ રાજા ચિત્રસેનને આ સમગ્ર વાત નિવેદન કરી।
Verse 7
ताननादृत्य गन्धर्वास्तद् वनं विविशुर्महत् । यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्रा: सराजका:
તેમની અવગણના કરીને ગંધર્વો તે વિશાળ વનમાં પ્રવેશ્યા. કારણ કે રાજા સહિત ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો જ્યારે યુક્તિભર્યા વચનમાં સ્થિર રહેતા નથી, ત્યારે તેઓ અણઘડ બની ઉપદેશની પરવા કર્યા વિના આગળ ધસી જાય છે.
Verse 8
गन्धर्वराजस्तान् सर्वनत्रवीत् कौरवान् प्रति
વૈશંપાયન બોલ્યા: ત્યાર પછી ગંધર્વોના રાજાએ સૌમાં ભય પેદા કર્યો અને પોતાની ભયંકર શક્તિ કૌરવો સામે વાળી.
Verse 9
अनुज्ञाताश्च गन्धर्वश्षित्रसेनेन भारत
વૈશંપાયન બોલ્યા: હે ભારત, ચિત્રસેને ગંધર્વોને પણ અનુમતિ આપી.
Verse 10
तान् दृष्टवा पततः शीघ्रान् गन्धर्वनिद्यतायुधान्
તેમને ઝડપથી ધસી આવતાં જોઈને—જેઓના આયુધ ગંધર્વોમાં પ્રશંસિત અને પ્રસિદ્ધ હતા—તે ક્ષણ ભયંકર બની ઊઠી.
Verse 11
तान् दृष्टवा द्रवत:सर्वान् धार्तराष्ट्रानू पराड्मुखान्
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને—સૌને—મુખ ફેરવીને ભાગતા જોઈને, તે દૃશ્ય અચાનક થયેલા પલટાવનું ચિહ્ન બની ઊભર્યું.
Verse 12
राधेयस्तु तदा वीरो नासीत् तत्र पराड्मुख: । धृतराष्ट्रके सब पुत्रोंको युद्धसे विमुख हो भागते देखकर भी राधानन्दन वीर कर्णने वहाँ पीठ नहीं दिखायी ।। आपततन्तीं तु सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्
તે સમયે વીરો રાધેય (કર્ણ) ત્યાં પરાઙ્મુખ થયો નહીં. ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો યુદ્ધથી વિમુખ થઈ ભાગતા દેખાયા છતાં રાધાનંદન કર્ણે ત્યાં પીઠ ન બતાવી. પછી ગંધર્વોની મહાસેના ધસી આવતી જોઈ તે અડગ ઊભો રહ્યો.
Verse 13
क्षुरप्रैविशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथा55यसै:
ક્ષુરપ્ર, વિશિખ, ભલ્લ, વત્સદંત તથા લોખંડના શસ્ત્રોથી—
Verse 14
पातयजन्नुत्तमाड्नि गन्धर्वाणां महारथ:
મહારથી ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠોને પાડી રહ્યો—
Verse 15
ते वध्यमाना गन्धर्वा: सूतपुत्रेण धीमता
ધીમંત સૂતપુત્ર કર્ણ દ્વારા ગંધર્વો માર ખાવા લાગ્યા ત્યારે ચિત્રસેનના અત્યંત વેગવાન સૈનિકો ધસી ધસી આવ્યા. જેટલો પ્રહાર વધતો ગયો, તેટલા જ તેઓ સૈકડાં-હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં ભેગા થવા લાગ્યા.
Verse 16
भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशो5थ सहस्रश:ः । गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत
તેઓ ફરી ફરી ધસી આવ્યા—સૈકડાં, પછી હજારો; ક્ષણમાં જ ધરતી ગંધર્વોથી ભરાઈ જઈ ગંધર્વમય બની ગઈ હોય તેમ લાગ્યું.
Verse 17
अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबल:
ત્યારે રાજા દુર્યોધન અને સૌબલવંશીય શકુનિ પણ આગળ વધ્યા—અહીંથી તેમની મંત્રણા અને ગણતરીપૂર્વકની મનશા ઘટનાઓને દિશા આપવા લાગી.
Verse 18
दुःशासनो विकर्णश्न ये चान्ये धृतराष्ट्रजा: । न्यहनंस्तत् तदा सैन्यं रथैर्गरुडनि:स्वनै:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે દુઃશાસન, વિકર્ણ અને ધૃતરાષ્ટ્રના અન્ય પુત્રોએ ગરુડના ગર્જનાસમાન ધ્વનિ કરનારા રથો પર ચઢીને તે સેનાને આઘાત કરીને સંહારવા માંડી।
Verse 19
तदनन्तर राजा दुर्योधन, सुबलपुत्र शकुनि, दुःशासन, विकर्ण तथा अन्य जो धृतराष्ट्रपुत्र वहाँ आये थे, उन सबने गरुड़के समान भयंकर शब्द करनेवाले रथोंपर आखरूढ़ हो गन्धर्वोकी उस सेनाका संहार आरम्भ किया ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારબાદ રાજા દુર્યોધન, સુબલપુત્ર શકુનિ, દુઃશાસન, વિકર્ણ તથા ત્યાં આવેલા ધૃતરાષ્ટ્રના અન્ય પુત્રો—બધા ગરુડના નાદ સમાન ભયંકર ધ્વનિ કરનારા રથો પર આરૂઢ થઈ ગંધર્વોની તે સેનાનો સંહાર શરૂ કર્યો. ફરી તેમણે યુદ્ધને વધુ ઉગ્ર બનાવ્યું; કર્ણને અગ્રસ્થાને રાખીને, વિશાળ રથસમૂહ અને રથચાલકોના સહારે આગળ વધ્યા।
Verse 20
तत: संन्यपतन् सर्वे गन्धर्वा: कौरवै: सह
પછી ગંધર્વો કૌરવો સાથે—બધા જ—એકસાથે ધસી આવી યુદ્ધમાં અથડાયા।
Verse 21
तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । ततस्ते मृदवो5भूवन् गन्धर्वा: शरपीडिता:
ત્યારે અત્યંત ઘોર, રોમાંચ ઉપજાવે એવું યુદ્ધ થયું. પછી બાણોથી પીડિત થયેલા તે ગંધર્વો નરમ પડ્યા અને તેમનો પહેલાનો દર્પ ઓસર્યો.
Verse 22
उच्चक्रुशुश्न कौरव्या गन्धर्वान् प्रेक्ष्य पीडितान् | तत्पश्चात् सारे गन्धर्व संगठित हो कौरवोंके साथ भिड़ गये। उस समय उनमें घमासान युद्ध होने लगा
વૈશંપાયન બોલ્યા—પીડિત અને દુઃખિત ગંધર્વોને જોઈ કૌરવ યોધ્ધાઓ ઊંચા સ્વરે ચીસો પાડી ઉઠ્યા. ત્યારબાદ ગંધર્વો સંગઠિત થઈ કૌરવો સાથે ભીડ્યા; ત્યાં રોમાંચ ઊભો કરે એવો ઘોર સંઘર્ષ શરૂ થયો. પછી કૌરવોના બાણોથી પીડિત થઈ કેટલાક ગંધર્વો શિથિલ પડવા લાગ્યા; તેમને કષ્ટમાં જોઈ કૌરવ વીરોએ જોરથી ગર્જના કરી.
Verse 23
ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित् । तयामुहान्त कौरव्यश्रित्रसेनस्थ मायया
પછી અદ્ભુત કૌશલ્યમાં નિપુણ ચિત્રસેને માયાસ્ત્ર ધારણ કરીને યુદ્ધ કર્યું. એ જ માયાથી કૌરવ યોધ્ધાઓ મોહમાં પડી ગભરાઈ ગયા; અને ચિત્રસેન પોતાની માયા પ્રયોગ કરતો અડગ રહ્યો.
Verse 24
वे युद्धकी विचित्र पद्धतियोंके ज्ञाता थे। उन्होंने मायामय अस्त्रका आश्रय लेकर युद्ध आरम्भ किया। चित्रसेनकी उस मायासे समस्त कौरवोंपर मोह छा गया ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેઓ યુદ્ધની વિચિત્ર પદ્ધતિઓના જાણકાર હતા. તેમણે માયામય અસ્ત્રનો આશ્રય લઈને યુદ્ધ શરૂ કર્યું. ચિત્રસેનની એ માયાથી સર્વ કૌરવો પર મોહ છવાઈ ગયો. ત્યારે, હે ભારત! ધૃતરાષ્ટ્રની સેનાનો એક-એક યોધ્ધો દસ-દસ ગંધર્વો સાથે વળતાં-ફરતાં લડી રહ્યો હતો.
Verse 25
ततः: सम्पीड्यमानास्ते बलेन महता तदा । प्राद्रवन्त रणे भीता ये च राजज्जिगीषव:,राजन! तदनन्तर गन्धर्वोकी विशाल सेनासे पीड़ित हो वे सभी योद्धा, जो पहले जीतनेका हौसला रखते थे, भयभीत हो युद्धसे भाग चले
વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી તે મહાબળથી સર્વ તરફથી દબાઈને, જે યોધ્ધાઓ પહેલાં વિજય ઇચ્છતા હતા, તેઓ રણમાં ભયભીત થઈ ભાગી ગયા.
Verse 26
भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वश: । कर्णो वैकर्तनो राजं॑स्तस्थौ गिरिरिवाचल:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ધૃતરાષ્ટ્રના સૈન્યવ્યૂહો સર્વ તરફથી તૂટતા હતા ત્યારે પણ, હે રાજન, સૂર્યપુત્ર વૈકર્તન કર્ણ પર્વતની જેમ અચલ ઊભો રહ્યો.
Verse 27
दुर्योधनश्व कर्णश्व शकुनिश्चापि सौबल: । गन्धर्वान् योधयामासु: समरे भृशविक्षता:,दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि--ये उस समरांगणमें यद्यपि बहुत घायल हो गये थे, तथापि गन्धर्वोसे युद्ध करते रहे
દુર્યોધન, કર્ણ અને સુબલપુત્ર શકુની—યુદ્ધભૂમિમાં અત્યંત ઘાયલ થયા છતાં ગંધર્વો સામે યુદ્ધ કરતા જ રહ્યા.
Verse 28
सर्व एव तु गन्धर्वा: शतशो5थ सहस्रश: । जिघांसमाना: सहिता: कर्णमभ्यद्रवन् रणे,इसपर सभी गन्धर्व एक साथ संगठित हो कर्णको मार डालनेकी इच्छासे सौ-सौ तथा हजार-हजारका दल बाँधकर रणभूमिमें कर्णके ऊपर टूट पड़े
ત્યારે બધા ગંધર્વો—સો-સો અને હજાર-હજારની પંક્તિઓમાં—એકસાથે ગોઠવાઈ કર્ણને મારવાની ઇચ્છાથી રણમાં તેના પર તૂટી પડ્યા.
Verse 29
असिश्रि: पट्टिशै: शूलैर्गदाभिश्न महाबला: । सूतपुत्रं जिघांसन्त: समनन््तात् पर्यवाकिरन्
તે મહાબળવાન યોદ્ધાઓ સૂતપુત્ર કર્ણને મારવાની ઇચ્છાથી તેને ચારે તરફથી ઘેરી તલવારો, પટ્ટિશો, શૂલો અને ગદાઓથી પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 30
अन्येअस्य युगमच्छिन्दन् ध्वजमन्ये न्यपातयन् | ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न््यपातयन्
કેટલાએ તેના રથનું યુગ કાપી નાખ્યું, કેટલાએ ધ્વજ કાપીને પાડી દીધો. કેટલાએ ઈષાદંડ તોડી નાખ્યો; કેટલાએ ઘોડાં મારી નાખ્યાં અને કેટલાએ સારથિને પણ પાડી દીધો.
Verse 31
अन्ये छत्र॑ वरूथं च बन्धुरं च तथापरे | गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन् रथम्
કેટલાએ છત્ર કાપી નાખ્યું, કેટલાએ વરૂથ, અને બીજાઓએ રથના બંધાણ કાપી નાખ્યા. ગંધર્વો અનેક હજાર હતા; તેમણે કર્ણના રથને તિલ-તિલ કરીને કાપી નાખ્યો.
Verse 32
ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोडसिचर्म भृत् । विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत्
ત્યારે સૂતપુત્ર કર્ણ હાથમાં તલવાર અને ઢાલ લઈને પોતાના રથ પરથી કૂદી પડ્યો. તે વિકર્ણના રથ પર ચઢ્યો અને પ્રાણરક્ષા માટે તેના ઘોડાઓને અત્યંત વેગથી હાંકવા લાગ્યો।
Verse 76
ततस्ते खेचरा: सर्वे चित्रसेने न््यवेदयन् । राजन! उस समय दूसरे-दूसरे गन्धर्वोने शान्तिपूर्ण वचनोंद्वारा ही कौरव सैनिकोंको रोका। रोकनेपर भी उन गन्धर्वोकी अवहेलना करके वे समस्त सैनिक उस महान् वनके भीतर प्रविष्ट हो गये। जब राजा दुर्योधनसहित समस्त कौरव वाणीद्वारा मना करनेपर न रुके
પછી આકાશમાં વિચરતા તે બધા ગંધર્વોએ રાજા ચિત્રસેનને આ વાત જણાવી. રાજન, તે સમયે બીજા ગંધર્વોએ માત્ર શાંત વચનો દ્વારા કૌરવ સૈનિકોને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો; પરંતુ તેમની સમજાવટની અવગણના કરીને આખી સેના તે મહાન વનમાં પ્રવેશી ગઈ. જ્યારે રાજા દુર્યોધન સહિત બધા કૌરવો વાણીથી મનાવ્યા છતાં ન અટક્યા, ત્યારે આકાશચારી ગંધર્વોએ સમગ્ર વર્તાંત રાજા ચિત્રસેનને નિવેદન કર્યો।
Verse 86
अनाय>्जछिसतेत्येतांक्षित्रसेनो5त्यमर्षण: | यह सुनकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा अमर्ष हुआ। उन्होंने कौरवोंको लक्ष्य करके समस्त गन्धर्वोको आज्ञा दी, “अरे! इन दुष्टोंका दमन करो”
‘આ આજ્ઞા માનતો નથી’—આ શબ્દો સાંભળતાં અપમાન સહન ન કરનાર ગંધર્વરાજ ચિત્રસેનને ભારે ક્રોધ આવ્યો. કૌરવો તરફ ધ્યાન સ્થિર કરીને તેણે સર્વ ગંધર્વોને આજ્ઞા આપી—“અરે! આ દુષ્ટોનું દમન કરો; તેમને વશમાં કરો।”
Verse 96
प्रगृहीतायुधा: सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन् । भारत! चित्रसेनकी आज्ञा पाते ही सब गन्धर्व अस्त्र-शस्त्र लेकर कौरवोंकी ओर दौड़े
ભારત! ચિત્રસેનની આજ્ઞા મળતાં જ બધા ગંધર્વોએ શસ્ત્રાસ્ત્ર ધારણ કરીને ધાર્તરાષ્ટ્રો પર આક્રમણ કરવા દોડી ગયા।
Verse 103
प्राद्रवंस्ते दिश: सर्वे धार्तराष्ट्रस्य पश्यत: । गन्धर्वोको अस्त्र-शस्त्र लिये तीव्र वेगसे अपनी ओर आते देख वे सभी कौरव सैनिक दुर्योधनके देखते-देखते चारों ओर भागने लगे
ધાર્તરાષ્ટ્રના જોતા-જોતાં તેઓ બધા દિશાઓમાં ભાગી ગયા। શસ્ત્રાસ્ત્ર લઈને ગંધર્વો તીવ્ર વેગે પોતાની તરફ ધસી આવે છે એમ જોઈ કૌરવ સૈનિકો દુર્યોધનના આંખ સામે જ પંક્તિઓ તોડી ચારેય તરફ વિખેરાઈ દોડ્યા।
Verse 123
महता शरवर्षेण राधेय: प्रत्यवारयत् । गन्धर्वोकी उस विशाल सेनाको अपनी ओर आती देख कर्णने भारी बाणवर्षा करके उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—ગંધર્વોની વિશાળ સેના પોતાની તરફ આગળ વધતી જોઈ રાધેય કર્ણે ઘોર બાણવર્ષા કરીને તેમનો વેગ અટકાવ્યો અને તેમની આગળ વધવાની ગતિ રોકી દીધી।
Verse 133
गन्धवज्छितशो भ्यध्नल्लघुत्वात् सूतनन्दन । सूतपुत्र कर्णने अपने हाथोंकी फुर्तीके कारण लोहेके क्षुरप्र, विशिख, भल्ल और वत्सदन्त नामक बाणोंकी वर्षा करके सैकड़ों गन्धर्वोंकी घायल कर दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે સૂતનંદન! હાથોની અદભુત ફુર્તિથી સૂતપુત્ર કર્ણે લોખંડના ક્ષુરપ્ર, વિશિખ, ભલ્લ અને વત્સદંત નામના બાણોની વર્ષા કરીને ગંધર્વોને છિન્ન-ભિન્ન કર્યા અને સૈકડોને ઘાયલ કર્યા।
Verse 143
क्षणेन व्यधमत् सर्वा चित्रसेनस्थ वाहिनीम् । गन्धवोके मस्तक काटकर गिराते हुए महारथी कर्णने चित्रसेनकी सारी सेनाको क्षणभरमें छिन्न-भिन्न कर डाला
વૈશંપાયન બોલ્યા—મહારથી કર્ણે ક્ષણમાત્રમાં ચિત્રસેનના અધિન રહેલી સમગ્ર વાહિનીને વિખેરી નાખી. ગંધર્વોના મસ્તક કાપી પાડતો તે તેમની પંક્તિઓને તરત જ છિન્ન-ભિન્ન કરી ગયો।
Verse 166
आपतद्धिम्महावेगैश्षित्रसेनस्य सैनिकै: | परम बुद्धिमान सूतपुत्र कर्णके द्वारा ज्यों-ज्यों गन्धर्वोपर मार पड़ने लगी
વૈશંપાયન બોલ્યા—ચિત્રસેનના અતિ વેગશાળી સૈનિકો ધસી-ધસી આવ્યા. પરમ બુદ્ધિમાન સૂતપુત્ર કર્ણ જેમ-જેમ ગંધર્વો પર વારંવાર પ્રહાર કરતો ગયો, તેમ-તેમ તેઓ પણ સૈકડો અને હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં આવીને એકત્ર થવા લાગ્યા. આ રીતે ચિત્રસેનના અતિ ઝડપી દળોના આગમનથી ક્ષણમાત્રમાં તે સમગ્ર ભૂમિ ગંધર્વમય બની ગઈ હોય તેમ લાગ્યું।
Verse 193
वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान् समवाकिरन् । उन्होंने कर्णको आगे करके पुनः बड़े वेगसे गन्धर्वोका सामना किया। उनके साथ रथोंका विशाल समूह था। वे रथोंको विचित्र गतियोंसे चलाते हुए कर्णकी रक्षा करने और गन्धर्वोपर बाण बरसाने लगे
વૈશંપાયન બોલ્યા—વૈકર્તન કર્ણને સુરક્ષિત રાખવાની ઇચ્છાથી તેમણે ગંધર્વો પર બાણોની વર્ષા કરી. કર્ણને આગળ રાખીને તેઓ ફરી મહા વેગથી ગંધર્વો સામે ધસી ગયા; તેમની સાથે રથોનો વિશાળ સમૂહ હતો. રથોને વિચિત્ર ગતિઓથી ચલાવતા તેઓ કર્ણની રક્ષા કરતા રહ્યા અને ગંધર્વો પર શરવર્ષા કરતા રહ્યા।
Verse 226
उत्पपातासनात् क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः । गन्धवोकोी भयभीत देखकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा क्रोध हुआ। वे शत्रुओंके वधका दृढ़ संकल्प लेकर अपने आसनसे उछल पड़े
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેમને ભયભીત જોઈ ગંધર્વરાજ ચિત્રસેન ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો. શત્રુવધમાં મનને એકાગ્ર કરી, તેમને મારવાનો દૃઢ સંકલ્પ લઈને તે પોતાના આસન પરથી ઉછળી ઊભો થયો, કાર્ય માટે તૈયાર થયો।
Verse 240
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें यन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादविषयक दो सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત ઘોષયાત્રાપર્વમાં ગંધર્વ, દુર્યોધન અને સેનાના સંવાદવિષયક બે સો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 241
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णपराभवे एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो<5ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના ઘોષયાત્રાપર્વમાં ‘કર્ણપરાભવ’ નામક બે સો એકચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Whether to accept a royal invitation that could imply political accommodation versus maintaining the binding exile covenant; Yudhiṣṭhira prioritizes vow-integrity over ceremonial participation.
Legitimate authority is measured by procedural dharma—keeping vows, regulated speech, and equitable hospitality—rather than by display alone; restraint becomes a strategic and ethical discipline.
No explicit phalaśruti appears; the chapter functions as narrative-ethical documentation, embedding its lesson through action (vow-keeping, yajña order, and hospitality norms) rather than through a declared reward statement.