Adhyaya 23
Saubha-nipātana: Kṛṣṇa’s Counter to Śālva’s Māyā (Book 3, Chapter 23)
Upa-parva: Saubha-Śālva-yuddha Upākhyāna (Narrative of the Saubha aerial city and Śālva)
Vāsudeva narrates the engagement with Śālva’s Saubha, first describing ranged counterattacks with Śārṅga and the disruption caused by the fortress’ disappearance through māyā. Demonic forces generate disorienting sound-phenomena from multiple directions; Kṛṣṇa responds by deploying a sound-countering astra, eliminating the sources of disturbance. A subsequent escalation involves a heavy barrage of rocks and mountain-mass projectiles that temporarily obscures and burdens Kṛṣṇa’s chariot and horses, producing panic among allies and momentary jubilation among opponents. Regaining initiative, Kṛṣṇa employs a stone-splitting weapon (vajra-like) to shatter the imposed mass, restoring visibility and morale. The charioteer Dāruka then urges decisive action, emphasizing that an enemy should not be underestimated and that conciliatory attitudes are misplaced given the assault on Dvārakā. Kṛṣṇa resolves on final measures, invokes the powerful Āgneyāstra, consecrates Sudarśana, and commands it to destroy Saubha; the discus cleaves the city, which falls like Tripura after Śiva’s strike. Kṛṣṇa then strikes Śālva, ends the threat, reassures allies, and departs after formal courtesies; the wider assembly disperses from Kāmyaka with Yudhiṣṭhira coordinating departures.
Chapter Arc: सौभवधोपाख्यान के उपरान्त कथा फिर वर्तमान में लौटती है—श्रीकृष्ण के साथ यादव-वीर सुसज्जित होकर वन की ओर प्रस्थान करते हैं, मानो भूतपति (शिव) के समान तेजस्वी। → नगर-जन और जनपद के लोग धर्मराज युधिष्ठिर के वनगमन से व्याकुल हो उठते हैं; वे धृतराष्ट्र, शकुनि और कर्ण को क्रूरबुद्धि कहकर धिक्कारते हैं और पूछते हैं—जिसने इन्द्रप्रस्थ जैसा नगर बसाया, वह धर्मात्मा राजा हमें छोड़कर कहाँ चला गया? → जनसमुदाय का सामूहिक विलाप और आक्रोश चरम पर पहुँचता है—धर्मनिष्ठ राजा के साथ हुए अन्याय को वे सार्वजनिक रूप से धिक्कारते हैं, और युधिष्ठिर के वनप्रवेश को राज्य-धर्म के पतन का संकेत मानते हैं। → अर्जुन के वचनों से ब्राह्मण तथा सभी वर्णों के लोग कुछ क्षण के लिए धैर्य पाते हैं; वे धर्मभूत श्रेष्ठ युधिष्ठिर की प्रदक्षिणा करते हैं। फिर युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, द्रौपदी और यमजों को आमंत्रित कर, अनुमति देकर सब अपने-अपने स्थानों को लौटते हैं—हर्ष-शून्य होकर। → द्वैतवन में प्रवेश के साथ पाण्डवों का वनवास औपचारिक रूप से आरम्भ होता है—आगे वन के कठोर जीवन और आने वाले संकटों की छाया पड़ती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। अऑरड..2 ९23: (0) हि 7 7 त्रयोविशो<् ध्याय: पाण्डवोंका द्वैतवनमें जानेके लिये उद्यत होना और प्रजावर्गकी व्याकुलता वैशम्पायन उवाच तस्मिन् दशाहाधिपतौ प्रयाते युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च । यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्न रथान् महाहनि् परमाश्चयुक्तान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! દશાર્હાધિપતિ શ્રીકૃષ્ણના પ્રસ્થાન પછી યુધિષ્ઠિર, ભીમસેન, અર્જુન, યમજ ભાઈઓ (નકુલ-સહદેવ), કૃષ્ણા દ્રૌપદી અને પુરોહિત ધૌમ્ય ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડાયેલા બહુમૂલ્ય, શોભાયમાન રથોમાં આરુઢ થયા. વેદ-વેદાંગ અને મંત્રના જ્ઞાતા બ્રાહ્મણોને સોનાની મુદ્રાઓ, વસ્ત્રો અને ગાયો આપી સન્માન કરીને તેઓ બીજા વન તરફ યાત્રા માટે નીકળી પડ્યા।
Verse 2
आस्थाय वीरा: सहिता वनाय प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशा: । हिरण्यनिष्कान् वसनानि गाश्न प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्धय:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! તૈયારી કરીને તે વીરો સૌ સાથે વન તરફ પ્રસ્થાન કર્યા; ભૂતપતિ (શિવ) સમા તેજસ્વી જણાતા હતા. શિક્ષા, અક્ષરવિદ્યા અને મંત્રજ્ઞાનમાં નિપુણ બ્રાહ્મણોને સોનાની મુદ્રાઓ, વસ્ત્રો અને ગાયો દાન આપી તેમણે ધર્મોચિત રીતે યાત્રા આરંભી.
Verse 3
प्रेष्या: पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा धनूंषि शस्त्राणि शरांश्ष दीप्तान् मौर्वीश्ष यन्त्राणि च सायकांश्व॒ सर्वे समादाय जघन्यमीयु:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—વીસ સેવકો પહેલેથી આગળ નીકળી ગયા; તેઓ અસ્ત્ર-શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા. ધનુષ, શસ્ત્રો, પ્રજ્વલિત બાણ, ધનુષ્યની દોરીઓ, યંત્રો અને વિવિધ સાયક લઈને તેઓ સૌ પશ્ચિમ દિશામાં આવેલી દ્વારકાપુરી તરફ, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સાથે, પ્રસ્થાન કરી ગયા.
Verse 4
ततस्तु वासांसि च राजपुत्र्या धात्र्यश्न दासस््यश्न विभूषणं च | तदिन्द्रसेनस्त्वरित: प्रगृह्म जघन्यमेवोपययौ रथेन
ત્યારબાદ ઇન્દ્રસેને રાજકુમારી સુભદ્રાના વસ્ત્રો અને આભૂષણો, તેમજ ધાય અને દાસીઓને ઝડપથી એકત્ર કર્યા. તેમને લઈને તે વિલંબ વિના રથ દ્વારા દ્વારકાની તરફ નીકળી પડ્યો.
Verse 5
तत:ः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौरा: प्रदक्षिणं चक्कुरदीनसत्त्वा: । त॑ ब्राह्मणाश्वाभ्यवदन् प्रसन्ना मुख्याश्न सर्वे कुरुजाड्डलानाम्
ત્યારબાદ નગરવાસીઓ—જેઓનું ધૈર્ય અડગ હતું—કુરુશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર પાસે જઈ ભક્તિપૂર્વક તેમની પ્રદક્ષિણા કરી. કુરુજાંગલ દેશના બ્રાહ્મણો તથા સર્વ મુખ્ય લોકોએ પ્રસન્ન થઈ તેમનું અભિવાદન કર્યું અને આદરપૂર્વક વાતચીત કરી.
Verse 6
स चापि तानभ्यवदत् प्रसन्न: सहैव तैभ्रव्ृभिर्धर्मराज: । तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा दृष्टवा जनौघं कुरुजाजुलानाम्
ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પણ પોતાના ભાઈઓ સાથે પ્રસન્ન થઈ સૌની કુશળતા પુછી અને સૌમ્ય વચનોથી વાતચીત કરી. કુરુજાંગલ દેશના તે વિશાળ જનસમૂહને જોઈ મહાત્મા રાજા યુધિષ્ઠિર થોડો સમય ત્યાં જ થંભી રહ્યા.
Verse 7
पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा । ते चापि तस्मिन् भरतप्रबर्हे तदा बभूवुः पितरीव पुत्रा: ७ ।।
જેમ પિતા પોતાના પુત્રો પ્રત્યે સ્નેહ-વાત્સલ્ય રાખે છે, તેમ કુરુશ્રેષ્ઠ મહાત્મા યુધિષ્ઠિરે સૌ પ્રત્યે હૃદયપૂર્વકની મમતા દર્શાવી. અને તેઓ પણ તે ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રત્યે એમ જ અનુરૂપ્ત થયા, જેમ પુત્ર પિતાને પ્રેમ કરે છે।
Verse 8
ततस्तमासाद्य महाजनौघा: कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थु: । हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवाणा भीताश्ष सर्वेडश्रुमुखाश्न॒ राजन्
પછી પ્રજાજનોનો વિશાળ જનસમૂહ કુરુપ્રવીર યુધિષ્ઠિર પાસે આવ્યો અને તેમને ચારેય તરફથી ઘેરીને ઊભો રહ્યો. રાજન! સૌના મુખ પર આંસુઓ હતા; વિયોગના ભયથી ભીત થઈ તેઓ રડતા રડતા બોલ્યા—“હાય નાથ! હાય ધર્મ!”
Verse 9
वर: कुरूणामधिप: प्रजानां पितेव पुत्रानपहाय चास्मान् | पौरानिमाञ्जानपदांश्व सर्वान् हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
“કુરુઓના શ્રેષ્ઠ અધિપતિ, જે પ્રજાને પિતાની જેમ સ્નેહ કરે છે—એ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર અમને, આ નગરવાસીઓને અને સમગ્ર જનપદના સૌને છોડીને હવે ક્યાં જઈ રહ્યા છે?”
Verse 10
धिग् धार्त॑राष्ट्रं सुनृशंसबुद्धि धिक् सौबलं पापमतिं च कर्णम् । अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा ये धर्मनित्यस्य सतस्तवैवम्
“ક્રૂરબુદ્ધિ ધરાવનાર ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનને ધિક્કાર; સુબલપુત્ર શકુનિને ધિક્કાર; અને પાપમતિ કર્ણને પણ ધિક્કાર. હે નરેન્દ્ર! ધર્મમાં અડગ અને સત્યનિષ્ઠ એવા તમારો અનર્થ થાય એવી ઇચ્છા એ પાપીઓ રાખે છે।”
Verse 11
स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा पुरं महादेवपुरप्रकाशम् । शतक्रतुप्रस्थममेयकर्मा हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
“જેઓ મહાત્માએ પોતાના પુરુષાર્થથી મહાદેવના નગર કૈલાસ સમી તેજસ્વી, અનુપમ ઇન્દ્રપ્રસ્થ નગરી વસાવી હતી—એ અપરિમિત કર્મવાળા ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર તેને છોડીને હવે ક્યાં જઈ રહ્યા છે?”
Verse 12
चकार यामप्रतिमां महात्मा सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् | तां देवगुप्तामिव देवमायां हित्वा प्रयात: क्व नु धर्मराज:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— મહાત્મા મયે દેવસભા સમ પ્રકાશમાન, યમસમાન અનુપમ સભા રચી હતી. છતાં દેવતાઓએ રક્ષેલી હોય એવી, દેવમાયા સમાન તે અદ્ભુત સભા ત્યજી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર અંતે ક્યાં જઈ રહ્યા છે?
Verse 13
तान् धर्मकामार्थविदुत्तमौजा बीभत्सुरुच्चै: सहितानुवाच । आदास्यते वासमिमं निरुष्य वनेषु राजा द्विषतां यशांसि
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ ધર્મ-અર્થ-કામના જ્ઞાતા, ઉત્તમ પરાક્રમી બીભત્સુ અર્જુને ત્યાં ભેગા થયેલા લોકોને ઊંચા સ્વરે કહ્યું— “આ વનવાસનો સમય પૂર્ણ કરીને રાજા યુધિષ્ઠિર શત્રુઓનું યશ છીનવી લેશે.”
Verse 14
द्विजातिमुख्या: सहिता: पृथक् च भवद्धिरासाद्य तपस्विनश्न । प्रसाद्य धर्मार्थविदश्ष वाच्या यथार्थसिद्धि: परमा भवेन्न:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— “તમે બધા સાથે મળીને કે અલગ-અલગ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—તપસ્વી અને ધર્મ-અર્થના જ્ઞાતા—તેમની પાસે જાઓ. તેમને પ્રસન્ન કરીને એવી પ્રાર્થના કરો કે આપણો અભિષ્ટ હેતુ સર્વોત્તમ રીતે સિદ્ધ થાય.”
Verse 15
इत्येवमुक्ते वचने<र्जुनेन ते ब्राह्मणा: सर्ववर्णाश्ष॒ राजन् | मुदाभ्यनन्दन् सहिताश्च चक्रुः प्रदक्षिणं धर्मभूतां वरिष्ठटम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— રાજન! અર્જુને આમ કહ્યે પછી બ્રાહ્મણો તથા અન્ય સર્વ વર્ણના લોકોએ એકસ્વરે આનંદપૂર્વક તેની વાતનું અનુમોદન કર્યું. ત્યારબાદ સૌએ મળીને ધર્માત્માઓમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરની પ્રદક્ષિણા કરી.
Verse 16
आमन्त्रय पार्थ च वृकोदरं च धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च । प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर्षा युधिष्ठटिरेणानुमता यथास्वम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ તેમણે પાર્થ, વૃકોદર, ધનંજય, યાજ્ઞસેની તથા યમજ ભાઈઓને વિદાય આપી; યુધિષ્ઠિરની અનુમતિ મેળવી, હર્ષવિહિન અને ઉદાસ મનથી તેઓ પોતાના-પોતાના રાજ્ય તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 23
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे त्रयोविंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત ‘અર્જુનાભિગમનપર્વ’માં દ્વૈતવનપ્રવેશ વિષયક ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns restraint versus decisive force: whether to treat the aggressor with softness or friendship after provocation, versus recognizing that civic protection and deterrence may require firm, timely neutralization.
Ethical steadiness under uncertainty: deception and sensory confusion should not displace discernment; competent counsel and disciplined escalation support responsible action aligned with protection and duty.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-function is precedent-setting—illustrating how discernment, counsel, and calibrated force operate as practical dharma within crisis narratives.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.