Adhyaya 203
Guṇa-vibhāga and Prāṇa–Agni–Yoga Upadeśa (गुणविभाग तथा प्राण-अग्नि-योगोपदेश)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharmavyādha Saṃvāda (Ethical and Adhyātma Discourse Cycle)
Mārkaṇḍeya introduces a continuation of the brāhmaṇa’s inquiry after the dharmavyādha has already delivered subtle instruction. The brāhmaṇa requests a precise account of the three guṇas—sattva, rajas, and tamas—prompting the vyādha to define tamas as delusion-bearing, rajas as activational, and sattva as luminous and therefore superior. He then characterizes persons dominated by each guṇa through behavioral markers (inertia and confusion for tāmasa; assertive, status-seeking volatility for rājasa; calm clarity and self-restraint for sāttvika). The discourse extends into a soteriological trajectory: awakening sattva can produce disaffection from worldly patterns (vairāgya), softening ego and reducing inner द्वन्द्व (pairs of opposites). A conduct-based account of social ascent follows—virtues can lead from lower birth to higher social designation, culminating in brāhmaṇya through ārjava. The brāhmaṇa then shifts to adhyātma physiology, asking how bodily fire and wind function. The vyādha outlines a prāṇa system (prāṇa, apāna, samāna, udāna, vyāna), correlating them with internal fire, digestion, circulation, and yogic pathways; he links these to a hierarchy of self-understanding (jīva-guṇas versus kṣetrajña). The chapter concludes with ethical-yogic prescriptions: mind-clarity destroys karmic residues; restraint of anger and greed is framed as purifying austerity; non-injury, truth for universal benefit, renunciation of possessiveness, contentment, and steady practice are presented as the ‘one-footed’ path to well-being and liberation.
Chapter Arc: Markandeya begins an ancient Ikshvaku-lineage account, naming the mighty king Brihadashva and the looming menace of the daitya Dhundhu, whose very austerities threaten the worlds. → A rapid royal genealogy (Shashada → Kakutstha → Anena → Prithu → Vishvagashva → Adri → Yuvanashva → Shravasta, founder of Shravasti → Brihadashva) establishes a dharmic, capable line—then the narrative turns urgent: Dhundhu lies in fierce tapas, and his breath shakes earth, mountains, forests, and raises vast dust, signaling a cosmic-scale danger. → Markandeya’s injunction sharpens into command: Brihadashva must destroy Dhundhu—this is not merely a heroic option but a necessity to prevent the ruin of gods and worlds; the daitya’s terrifying power is painted through the cataclysm of his exhalations. → The sage promises the king imperishable fame and welfare if he undertakes the daitya’s destruction, framing the act as righteous world-protection before any return to forest-life or other pursuits. → The chapter closes with the charge still ringing—Dhundhu must be slain—leaving the listener poised for the undertaking and the confrontation that follows in the continuing upakhyana.
Shlokas
Verse 1
््ड् #<+ (9) #::..# #25-१ द्र्याधिकद्विशततमो< ध्याय: उत्तड़कका राजा बृहदश्चवसे धुन्धुका वध करनेके लिये आग्रह मार्कण्डेय उवाच इक्ष्वाकौ संस्थिते राजन् शशाद: पृथिवीमिमाम् । प्राप्त: परमधर्मात्मा सोडयोध्यायां नृपो5भवत्,मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्! महाराज इक्ष्वाकुके देहावसानके पश्चात् उनके परम धर्मात्मा पुत्र शशाद इस पृथ्वीपर राज्य करने लगे। वे अयोध्यामें रहते थे
માર્કણ્ડેય બોલ્યા—હે રાજન! ઇક્ષ્વાકુના દેહાવસાન પછી તેમના પરમ ધર્માત્મા પુત્ર શશાદ આ પૃથ્વી પર રાજ્ય કરવા લાગ્યા. તેઓ અયોધ્યામાં નિવાસ કરીને રાજા બન્યા.
Verse 2
शशादस्य तु दायाद: ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् | अनेनाश्षापि काकुत्स्थ: पृथुश्चनानेनस: सुत:,शशादके पुत्र पराक्रमी ककुत्स्थ हुए। ककुत्स्थके पुत्र अनेना और अनेनाके पृथु हुए
શશાદનો વારસ પરાક્રમી કકુત્સ્થ નામે હતો. કકુત્સ્થનો પુત્ર અનેના, અને અનેનાનો નિર્દોષ પુત્ર પૃથુ હતો.
Verse 3
विष्वगश्वः पृथो: पुत्रस्तस्मादद्रिश्न जज्ञिवान् अद्रेश्व युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्थात्मजो 5 भवत्,पृथुके विष्वगश्व और उनके पुत्र अद्रि हुए। अद्विके पुत्रका नाम युवनाश्व था। युवनाश्वका पुत्र श्राव नामसे विख्यात हुआ
માર્કંડેયે કહ્યું— પૃથુનો પુત્ર વિષ્વગાશ્વ હતો. તેમાંથી અદ્રિશ્ન જન્મ્યો. અદ્રિશ્નમાંથી યુવનાશ્વ થયો; અને યુવનાશ્વનો પુત્ર ‘શ્રાવ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 4
तस्य श्रावस्तको ज्ञेय: श्रावस्ती येन निर्मिता | श्रावस्तकस्य दायादो बृहदश्वो महाबल:,श्रावका पुत्र श्रावस्त हुआ, जिसने श्रावस्तीपुरी बसायी थी। श्रावस्तके ही पुत्र महाबली बृहदश्व थे
તેનો પુત્ર શ્રાવસ્તક તરીકે જાણવો— એ જેણે શ્રાવસ્તી નગરી સ્થાપી. શ્રાવસ્તકનો વારસ મહાબલી બૃહદશ્વ હતો.
Verse 5
बृहदश्वस्य दायाद: कुवलाश्च इति स्मृतः । कुवलाश्चस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशति:,बृहदश्वके ही पुत्रका नाम कुवलाश्व था। कुवलाश्वके इक्कीस हजार पुत्र हुए
બૃહદશ્વનો વારસ કुवલાશ્વ નામે સ્મરાય છે. કुवલાશ્વને એકવીસ હજાર પુત્રો હતા.
Verse 6
सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदा: । कुवलाश्चश्व पितृतो गुणैरभ्यधिको5भवत्,वे सब-के-सब सम्पूर्ण विद्याओंमें पारंगत, बलवान् और दुर्धर्ष वीर थे। कुवलाश्व उत्तम गुणोंमें अपने पितासे बढ़कर निकले
તેઓ બધા સર્વ વિદ્યાઓમાં નિષ્ણાત, બળવાન અને દુર્દમ્ય હતા. અને કुवલાશ્વ ગુણોમાં પોતાના પિતાથી પણ અધિક નીકળ્યો.
Verse 7
समये तं पिता राज्ये बृहदश्वो 5 भ्यषेचयत् । कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम्,महाराज! राजा बृहदश्चवने यथासमय अपने उत्तम धर्मात्मा शूरवीर पुत्र कुवलाश्वको राज्यपर अभिषिक्त कर दिया
મહારાજ! યોગ્ય સમયે પિતા બૃહદશ્વે તેને રાજ્ય પર અભિષેક કર્યો. શૂર અને ઉત્તમ ધાર્મિક કुवલાશ્વને રાજપદે સ્થાપ્યો.
Verse 8
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपति: । जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा,शत्रुओंका संहार करनेवाले बुद्धिमान् राजा बृहदश्व॒ राजलक्ष्मीका भार पुत्रपर छोड़कर स्वयं तपस्याके लिये तपोवनमें चले गये
શત્રુહંતા ધીમાન રાજા બૃહદશ્વે રાજલક્ષ્મી અને રાજ્યભાર પુત્રને સોંપી પોતે તપ માટે તપોવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 9
अथ शुश्राव राजर्षि तमुत्तड़को नराधिप । वनं सम्प्रस्थितं राजन बृहदश्व॑ द्विजोत्तम:,राजन! तदनन्तर द्विजश्रेष्ठ उत्तड़कने यह सुना कि राजर्षि बृहदश्व वनको चले जा रहे हैं
રાજન! ત્યારબાદ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉત્તંકે સાંભળ્યું કે રાજર્ષિ બૃહદશ્વ વન તરફ પ્રસ્થાન કરી રહ્યા છે।
Verse 10
तमुत्तड़को महातेजा: सर्वास्त्रविदुषां वरम् । न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य नरोत्तमम्,वे नरश्रेष्ठ नरेश सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंके विद्वानोंमें सर्वोत्तम थे। विशाल हृदयवाले महातेजस्वी उत्तड़कने उनके पास जाकर उन्हें वनमें जानेसे रोका और इस प्रकार कहा
તે નરશ્રેષ્ઠ નરેશ સર્વાસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ હતા. મહાતેજસ્વી, વિશાળહૃદય ઉત્તંક તેમની પાસે જઈ તેમને વનમાં જવાથી અટકાવ્યા।
Verse 11
उत्तड़क उवाच भवता रक्षणं कार्य तत् तावत् कर्तुमहसि । निरुद्धिग्ना वयं राजंस्त्वत्प्रसादाद् भवेमहि,उत्तड़क बोले--महाराज! प्रजाकी रक्षा करना आपका कर्तव्य है। अतः पहले वही आपको करना चाहिये जिससे आपके कृपाप्रसादसे हमलोग निर्भय हो जायेँ
ઉત્તંક બોલ્યા—મહારાજ! પ્રજાનું રક્ષણ કરવું તમારું કર્તવ્ય છે; તેથી પહેલાં એ જ તમારે કરવું જોઈએ. તમારા કૃપાપ્રસાદથી અમે નિર્ભય અને નિશ્ચિંત થઈએ.
Verse 12
त्वया हि पृथिवी राजन् रक्ष्यमाणा महात्मना । भविष्यति निरुद्धिग्ना नारण्यं गन्तुमहसि,राजन! आप-जैसे महात्मा राजासे सुरक्षित होकर ही यह पृथ्वी सर्वथा भयशून्य हो जायगी। अतः आप वनमें न जाइये
રાજન! આપ જેવા મહાત્મા દ્વારા રક્ષિત થવાથી આ પૃથ્વી નિશ્ચયે સર્વથા ભયશૂન્ય થશે; તેથી આપને વનમાં જવું યોગ્ય નથી.
Verse 13
पालने हि महान् धर्म: प्रजानामिह दृश्यते । न तथा दृश्यते5रण्ये माभूत् ते बुद्धिरीदृशी,क्योंकि आपके लिये यहाँ रहकर प्रजाओंका पालन करनेमें जो महान् धर्म देखा जाता है, वैसा वनमें रहकर तपस्या करनेमें नहीं दिखायी देता। अत: आपकी ऐसी समझ नहीं होनी चाहिये
ઉત્તંકે કહ્યું—અહીં પ્રજાનું પાલન અને રક્ષણ કરવામાં જ મહાન ધર્મ સ્પષ્ટ દેખાય છે. વનમાં રહી તપશ્ચર્યા કરવામાં એવો ધર્મ તેમ દેખાતો નથી; તેથી તમારી બુદ્ધિ તે તરફ ન વળે.
Verse 14
ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्म: क्वचन दृश्यते । प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभि: कृत:,राजेन्द्र! पूर्वकालके राजर्षियोंने जिस धर्मका पालन किया है, वह प्रजाजनोंके पालनमें ही सुलभ है। ऐसा धर्म और किसी कार्यमें नहीं दिखायी देता
રાજેન્દ્ર! એવો ધર્મ બીજે ક્યાંય દેખાતો નથી. પ્રાચીન કાળના રાજર્ષિઓએ જે ધર્મ સ્થાપ્યો, તે પ્રજાના પાલન-રક્ષણમાં જ સર્વाधिक સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થાય છે.
Verse 15
रक्षितव्या: प्रजा राज्ञा तास्त्व॑ रक्षितुमहसि । निरुद्धिग्नस्तपश्चर्तु न हि शक्नोमि पार्थिव
ઉત્તંકે કહ્યું—રાજાએ પ્રજાનું રક્ષણ કરવું જ જોઈએ; તેથી તમારે તેમની રક્ષા કરવી જ પડશે. હે પાર્થિવ! મારો માર્ગ અટકાયો છે અને મન વ્યાકુળ છે; હું તપશ્ચર્યામાં આગળ વધી શકતો નથી.
Verse 16
राजाके लिये प्रजाजनोंका पालन करना ही धर्म है। अतः आपको प्रजावर्गकी रक्षा ही करनी चाहिये। भूपाल! मैं शान्तिपूर्वक तपस्या नहीं कर पा रहा हूँ ।। ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु । समुद्रो बालुकापूर्ण उज्जालक इति स्मृत:,मेरे आश्रमके समीप समस्त मरुप्रदेशमें एक बालूसे पूर्ण अर्थात् बालुकामय समुद्र है, उसका नाम है उज्जालक
ઉત્તંકે કહ્યું—રાજા માટે પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ જ ધર્મ છે; તેથી તમારે પ્રજાવર્ગની રક્ષા કરવી જોઈએ. હે ભૂપાલ! હું શાંતિથી તપશ્ચર્યા કરી શકતો નથી. મારા આશ્રમની નજીક સમતલ રણપ્રદેશમાં રેતથી ભરેલો એક ‘સમુદ્ર’ છે, જે ‘ઉજ્જાલક’ તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 17
बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायत: । तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रम:,उसकी लंबाई-चौड़ाई कई योजनकी है। वहाँ महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न एक भयंकर दानवराज रहता है, जो मधु और कैटभका पुत्र है। वह क्रूर स्वभाववाला राक्षस धुन्धु नामसे प्रसिद्ध है। राजन! वह अमित पराक्रमी दानव धरतीके भीतर छिपकर रहा करता है
ઉત્તંકે કહ્યું—તે અનેક યોજન જેટલું વિસ્તૃત અને અનેક યોજન જેટલું લાંબું છે. ત્યાં મહાવીર્ય અને પરાક્રમથી યુક્ત એક રૌદ્ર દાનવરાજ વસે છે—મધુ અને કૈટભનો પુત્ર, ‘ધુંધુ’ નામે પ્રસિદ્ધ. રાજન! એ ક્રૂર દાનવ ધરતીની અંદર છુપાઈને રહે છે.
Verse 18
मधुकैटभयो: पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुण: । अन्तर्भूमिगतो राजन् वसत्यमितविक्रम:,उसकी लंबाई-चौड़ाई कई योजनकी है। वहाँ महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न एक भयंकर दानवराज रहता है, जो मधु और कैटभका पुत्र है। वह क्रूर स्वभाववाला राक्षस धुन्धु नामसे प्रसिद्ध है। राजन! वह अमित पराक्रमी दानव धरतीके भीतर छिपकर रहा करता है
ઉત્તંક બોલ્યો—હે રાજન, ધરતીની અંદર છુપાઈ એક અત્યંત ભયંકર, અપાર પરાક્રમી દાનવરાજ વસે છે—ધુન્ધુ નામે, મધુ અને કૈટભનો ક્રૂર પુત્ર. તે મહાકાય અને મહાબળી બની ત્યાં જ રહે છે.
Verse 19
त॑ निहत्य महाराज वन त्वं गन्तुमरहसि । शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्
ઉત્તંક બોલ્યો—હે મહારાજ, તેને સંહાર્યા પછી તમે વનમાં જવા યોગ્ય છો. તે લોકવિનાશ માટે ભયંકર તપનો આશ્રય લઈને ત્યાં પડ્યો છે.
Verse 20
अवध्यो दैवतानां हि दैत्यानामथ रक्षसाम्,राजन! वह सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीसे वर पाकर देवताओं, दैत्यों, राक्षसों, नागों, यक्षों और समस्त गन्धर्वोके लिये अवध्य हो गया है
ઉત્તંક બોલ્યો—હે રાજન, તે દેવતાઓ, દૈત્યો અને રાક્ષસો માટે અવધ્ય બની ગયો છે. સર્વ લોકોના પિતામહ બ્રહ્માજી પાસેથી વર મેળવી તે દેવ, દૈત્ય, રાક્ષસ, નાગ, યક્ષ અને સર્વ ગંધર્વો દ્વારા પણ અવિનાશ્ય—અવધ્ય—થઈ ગયો છે.
Verse 21
नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वश: । अवाप्य स वरं राजन् सर्वलोकपितामहात्,राजन! वह सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीसे वर पाकर देवताओं, दैत्यों, राक्षसों, नागों, यक्षों और समस्त गन्धर्वोके लिये अवध्य हो गया है
ઉત્તંક બોલ્યો—હે રાજન, સર્વ લોકોના પિતામહ બ્રહ્માજી પાસેથી વર મેળવી તે નાગો, યક્ષો અને ગંધર્વો માટે પણ સર્વ રીતે અવધ્ય થયો છે.
Verse 22
त॑ विनाशय भद्ठं ते मा ते बुद्धिरतो5न्यथा । प्राप्स्यसे महतीं कीर्ति शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम्ू,महाराज! आपका कल्याण हो। आप उस दैत्यका विनाश कीजिये। इसके विपरीत आपको कोई विचार नहीं करना चाहिये। उसका वध करके आप सदा बनी रहनेवाली अक्षय एवं महान् कीर्ति प्राप्त करेंगे
ઉત્તંક બોલ્યો—મહારાજ, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તે દૈત્યનો વિનાશ કરો; આથી વિરુદ્ધ તમારી બુદ્ધિ ન વળે. તેનો વધ કરીને તમે મહાન કીર્તિ પ્રાપ્ત કરશો—શાશ્વત, અક્ષય અને અડગ.
Verse 23
क्रूरस्य तस्य स्वपतो बालुकान्तर्हितस्य च । संवत्सरस्य पर्यन्ते नि:श्वास: सम्प्रवर्तते,बालूके भीतर छिपकर रहनेवाला वह क्रूर राक्षस एक वर्षमें एक ही बार साँस लेता है
ઉત્તંકે કહ્યું—એ ક્રૂર સત્તા રેતમાં છુપાઈને સૂઈ રહે છે; પૂરું એક વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે માત્ર એક જ વાર શ્વાસ લે છે.
Verse 24
यदा तदा भूश्वलति सशैलवनकानना । तस्य नि:श्वासवातेन रज उद्धूयते महत्,जिस समय वह साँस लेता है, उस समय पर्वत, वन और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी डोलने लगती है। उसके साँसकी आँधीसे धूलका इतना ऊँचा बवंडर उठता है कि वह सूर्यके मार्गको भी ढक लेता है और सात दिनोंतक वहाँ भूकम्प होता रहता है। आगकी चिनगारियाँ, ज्वालाएँ और धूआँ उठकर अत्यन्त भयंकर दृश्य उपस्थित करते हैं
ઉત્તંકે કહ્યું—જ્યારે તે શ્વાસ લે છે, ત્યારે પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત આખી ધરતી કંપી ઊઠે છે; તેના નિ:શ્વાસના વાવાઝોડાથી ધૂળનો વિશાળ વાદળ ઊડી ઊઠે છે, જે સૂર્યના માર્ગને પણ ઢાંકી દે છે.
Verse 25
आदित्यपथमरश्रित्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् | सविस्फुलिज्ुं सज्वालं धूममिश्र॑ सुदारुणम्,जिस समय वह साँस लेता है, उस समय पर्वत, वन और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी डोलने लगती है। उसके साँसकी आँधीसे धूलका इतना ऊँचा बवंडर उठता है कि वह सूर्यके मार्गको भी ढक लेता है और सात दिनोंतक वहाँ भूकम्प होता रहता है। आगकी चिनगारियाँ, ज्वालाएँ और धूआँ उठकर अत्यन्त भयंकर दृश्य उपस्थित करते हैं
ઉત્તંકે કહ્યું—એ ધૂળનો વાવાઝોડો સૂર્યના માર્ગને ઢાંકી દે છે; ત્યાં સાત દિવસ સુધી ધરતી કંપતી રહે છે, અને ચિંગારીઓ, જ્વાળાઓ તથા ધુમાડો ભળી અત્યંત ભયાનક દૃશ્ય ઊભું થાય છે.
Verse 26
तेन राजन् न शक््नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे । तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया,राजन्! इस कारण मेरा अपने आश्रममें रहना कठिन हो गया है। महाराज! सब लोगोंके हितके लिये आप उस राक्षसको नष्ट कीजिये
ઉત્તંકે કહ્યું—હે રાજન, આ કારણે હું મારા આશ્રમમાં રહી શકતો નથી. હે રાજેન્દ્ર, સર્વ લોકોના હિત માટે તમે તે રાક્ષસનો વિનાશ કરો.
Verse 27
लोकाः स्वस्था भविष्यन्ति तस्मिन् विनिहते<सुरे । त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मति:,उस असुरके मारे जानेपर सब लोग स्वस्थ एवं सुखी हो जायाँगे। मेरा विश्वास है कि आप अकेले ही उसका नाश करनेके लिये पर्याप्त हैं
ઉત્તંકે કહ્યું—તે અસુર મર્યા પછી બધા લોકો નિર્ભય અને સુખી થશે. મારા મત મુજબ, તેના વિનાશ માટે તમે એકલા જ પૂરતા છો.
Verse 28
तेजसा तव तेजश्व विष्णुराप्याययिष्यति । विष्णुना च वरो दत्त: पूर्व मम महीपते,भूपाल! भगवान् विष्णु अपने तेजसे आपके तेजको बढ़ायेंगे। उन्होंने पूर्वकालमें मुझे यह वर दिया था कि जो राजा उस भयानक एवं महान् असुरका वध करनेको उद्यत होगा, उस दुर्धर्ष वीरके भीतर मेरा वैष्णव तेज प्रवेश करेगा
ઉત્તંક બોલ્યો— હે તેજસ્વી રાજન! ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના દિવ્ય તેજથી તમારું તેજ વધારશે. હે મહીપતે! પૂર્વકાળે વિષ્ણુએ મને આ વર આપ્યો હતો કે જે રાજા તે ભયંકર અને મહાન અસુરનો વધ કરવા ઊભો થશે, તે દુર્ધર્ષ વીરના અંદર મારું વૈષ્ણવ તેજ પ્રવેશ કરશે.
Verse 29
यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपति: । तेजस्तं वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम्,भूपाल! भगवान् विष्णु अपने तेजसे आपके तेजको बढ़ायेंगे। उन्होंने पूर्वकालमें मुझे यह वर दिया था कि जो राजा उस भयानक एवं महान् असुरका वध करनेको उद्यत होगा, उस दुर्धर्ष वीरके भीतर मेरा वैष्णव तेज प्रवेश करेगा
હે મહીપતે! જે રાજા તે મહાન અને રૌદ્ર મહાસુરનો વધ કરશે, તે દુર્ધર્ષ વીરના અંદર વૈષ્ણવ તેજ પ્રવેશ કરશે.
Verse 30
तत् तेजस्त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् । त॑ निषूदय राजेन्द्र दैत्यं रौद्रपराक्रमम्,महाराज! अतः आप भगवानका दुःसह तेज धारण करके पृथ्वीपर रहनेवाले उस भयानक पराक्रमी दैत्यको नष्ट कीजिये
હે રાજેન્દ્ર! ધરતી પર દુઃસહ એવા તે દિવ્ય તેજને ધારણ કરીને, રૌદ્ર પરાક્રમવાળા તે દૈત્યનો સંહાર કરો.
Verse 31
न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाल्पेन शक््यते । निर्दग्धुं पथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि,राजन! धुन्धु महातेजस्वी असुर है। साधारण तेजसे सौ वर्षोमें भी कोई उसे नष्ट नहीं कर सकता
હે પૃથ્વીપાલ! ધુંધુ મહાતેજસ્વી છે; અલ્પ તેજથી તેને દહન કરીને નષ્ટ કરવો શક્ય નથી. સો વર્ષોમાં પણ તે સહેલાઈથી નાશ પામતો નથી.
Verse 193
त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव । महाराज! उसका नाश करके ही आपको वनमें जाना चाहिये। भूपाल! वह सम्पूर्ण लोकों और देवताओंके विनाशके लिये कठोर तपस्याका आश्रय लेकर (पृथ्वीमें) शयन करता है
હે પાર્થિવ! દેવતાઓ અને સર્વ લોકોના વિનાશ માટે તે ઘોર તપસ્યાનો આશ્રય લઈને ધરતીમાં શયન કરે છે. તેથી, હે મહારાજ, તેને નષ્ટ કર્યા પછી જ તમારે વનમાં જવું જોઈએ.
Verse 201
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें धुन्धुमारोपाख्यानविषयक दो सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત માર્કંડેયસમાસ્યાપર્વમાં ધુન્ધુમારોપાખ્યાન વિષયક બે સો એકમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 202
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने दयधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં માર્કંડેયસમાસ્યાપર્વના ધુન્ધુમારોપાખ્યાનમાં બે સો એકમો અધ્યાય.
Frequently Asked Questions
A behavioral taxonomy of the three guṇas: tamas (delusion/inertia), rajas (activation and egoic agitation), and sattva (clarity and restraint), used to evaluate character and spiritual readiness.
Inner clarity (citta-prasāda) and non-attachment, supported by restraint of anger/greed and truthful non-injury, are presented as the operational route from guṇa-bound life toward kṣetrajña-oriented self-knowledge.
Yes in functional terms: mind-clarity is said to neutralize auspicious/inauspicious karmic residues and yield stable happiness; renunciation of grasping and dualities is linked to attaining brahman and moving through non-attachment.