Shloka 15
Sanatsujāta on Vedic Learning, Truth (Satya), and the Discipline of Dama–Tyāga–Apramāda
नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं प्राज्ञ: कुर्वीत नैतदहं करोमि । इतीव मन्येत न भाषयेत स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पाद:,आचार्यके उपकारका बदला चुकाये बिना अर्थात् गुरुदक्षिणा आदिके द्वारा उन्हें संतुष्ट किये बिना विद्वान् शिष्य वहाँसे अन्यत्र न जाय। [दक्षिणा देकर या गुरुकी सेवा करके] कभी मनमें ऐसा विचार न लावे कि मैं गुरुका उपकार कर रहा हूँ तथा मुँहसे भी कभी ऐसी बात न निकाले। यह ब्रह्मचर्यका चौथा पाद है
nācāryasyānāpākṛtya pravāsaṃ prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi | itīva manyeta na bhāṣayeta sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ ||
વિદ્વાન શિષ્યે ગુરુનું ઋણ ચૂકવ્યા વિના—સેવા, ગુરુદક્ષિણા વગેરે દ્વારા તેમને સંતોષ્યા વિના—અન્યત્ર જઈને નિવાસ ન કરવો જોઈએ. અને તેમ છતાં મનમાં “હું ગુરુ પર ઉપકાર કરું છું” એવો વિચાર ન લાવવો, ન તો એવી વાત મોઢેથી બોલવી. ગુરુ પ્રત્યે અહંકારરહિત વિનય અને કૃતજ્ઞતા—આ બ્રહ્મચર્યનો ચોથો પાદ છે.
सनत्सुजात उवाच
Educational Q&A
A student should not leave the teacher’s care without properly repaying obligations through service or appropriate gifts, and even then must avoid pride—neither thinking nor saying, “I have done my teacher a favor.” True brahmacarya includes humility and gratitude.
In Sanatsujāta’s instruction (within Udyoga Parva), he outlines disciplines of brahmacarya. Here he specifies a rule of conduct toward one’s ācārya: do not depart without settling one’s duty to the teacher, and do so without self-congratulation.