Shloka 14
Sanatsujāta on Vedic Learning, Truth (Satya), and the Discipline of Dama–Tyāga–Apramāda
गुरुके प्रति शिष्यका जैसा श्रद्धा और सम्मानपूर्ण बर्ताव हो, वैसा ही गुरुकी पत्नी और पुत्रके साथ भी होना चाहिये। यह भी ब्रह्मचर्यका द्वितीय पाद ही कहलाता है ।। आचार्येणात्मकृतं विजानन् ज्ञात्वा चार्थ भावितोडस्मीत्यनेन | यन्मन्यते त॑ प्रति हृष्टबुद्धिः स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पाद:,आचार्यने जो अपना उपकार किया, उसे ध्यानमें रखकर तथा उससे जो प्रयोजन सिद्ध हुआ, उसका भी विचार करके मन-ही-मन प्रसन्न होकर शिष्य आचार्यके प्रति जो ऐसा भाव रखता है कि इन्होंने मुझे बड़ी उन्नत अवस्थामें पहुँचा दिया--यह ब्रह्मचर्यका तीसरा पाद है
sanatsu-jāta uvāca | ācāryeṇātmakṛtaṁ vijānan jñātvā cārthaṁ bhāvito ’smīty anena | yan manyate taṁ prati hṛṣṭa-buddhiḥ sa vai tṛtīyo brahmacaryasya pādaḥ ||
શિષ્યે ગુરુ પ્રત્યે જેવી શ્રદ્ધા અને સન્માનપૂર્ણ વર્તણૂક રાખવી જોઈએ, તેવી જ ગુરુની પત્ની અને પુત્ર પ્રત્યે પણ રાખવી જોઈએ—આ બ્રહ્મચર્યનો બીજો પાદ કહેવાય છે. ગુરુએ કરેલો વ્યક્તિગત ઉપકાર જાણીને, અને તેનાથી પોતાનું પ્રયોજન સિદ્ધ થયું એમ વિચાર કરીને, મનમાં પ્રસન્ન થઈ “એમણે મને પોષ્યો અને સંસ્કારિત કર્યો” એવી કૃતજ્ઞ ભાવના ગુરુ પ્રત્યે રાખવી—આ બ્રહ્મચર્યનો ત્રીજો પાદ છે.
सनत्सुजात उवाच
Educational Q&A
Brahmacarya is not only bodily restraint but also an inner discipline of gratitude: the student should consciously recognize the teacher’s personal benefaction and feel joyful reverence toward the teacher, acknowledging that one’s aims have been fulfilled through the teacher’s guidance.
In Udyoga Parva, Sanatsujāta instructs (in the wider Sanatsujātīya discourse) on dharma and self-discipline. Here he defines a specific ‘third stage/foot’ of brahmacarya as the student’s grateful, uplifted attitude toward the ācārya who has helped and refined him.