Shloka 5
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।।
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
ઇન્દ્રએ કહ્યું— બ્રહ્મચારી ક્ષત્રિયે ધર્મપાલનની ઇચ્છાથી અનેક શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન મેળવવું અને ગુરુશુશ્રૂષા કરવી; સંયમથી—એકલો હોય તોય—નિત્ય બ્રહ્મચર્ય-આશ્રમધર્મનું આચરણ કરવું; એમ ઋષિઓ પરસ્પર એકમત થઈ કહે છે. અને જ્યારે જનસાધારણ માટે વ્યવહાર અને લોકકાર્ય આરંભ થાય, ત્યારે રાજાએ પ્રયત્નપૂર્વક પ્રિય-અપ્રિય ભાવનો ત્યાગ કરવો. વિવિધ ઉપાયો, નિયમો, પુરુષાર્થો અને સર્વ ઉદ્યોગો દ્વારા ચાર વર્ણોની સ્થાપના અને રક્ષા થતી હોવાથી પરંપરા ક્ષાત્રધર્મ તથા ગૃહસ્થ-આશ્રમને સર્વધર્મસમ્પન્ન અને શ્રેષ્ઠ કહે છે; કારણ કે સર્વ વર્ણો ક્ષાત્રધર્મના સહારે જ પોતપોતાનો ધર્મ પાળી શકે છે. ક્ષત્રિયધર્મ ન હોય તો તે બધા ધર્મોનો પ્રયોજન ઉલટાઈ વિપરીત થઈ જાય છે—એવું કહેવાય છે.
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.