Shloka 15
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनो<नुगे । व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते
vaiśaṃpāyana uvāca | vāyau cākāśa-saṃlīne ākāśe ca mano'nuge | vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate, nṛpaśreṣṭha ab tuṃ pañcabhūtoṃke ātyantika-pralayakī bāt suno | pūrvakāleṃ jab is pṛthvīkā ekārṇavake jala-meṃ laya ho gayā | jalakā tejas-meṃ, tejas-kā vāyu-meṃ, vāyu-kā ākāśa-gaṃ, ākāśa-kā mana-meṃ, mana-kā vyakta (mahat-tattva) meṃ, vyakta-kā avyakta prakṛti-meṃ, avyakta-kā puruṣa-meṃ arthāt māyā-viśiṣṭa īśvara-meṃ aur puruṣa-kā sarvavyāpī paramātma-meṃ laya ho gayā, us samaya sab or kevala andhakāra-hī-andhakāra chā gayā | uske sivā aur kuch bhī jñāna nahīṃ paṛtā thā ||
વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે વાયુ આકાશમાં લય પામે અને આકાશ મનને અનુસરી મનમાં લય પામે; જ્યારે મન વ્યક્ત (મહત્તત્ત્વ)માં લય પામે અને વ્યક્ત અવ્યક્તતાને પ્રાપ્ત થાય; ત્યારબાદ અવ્યક્ત પુરુષમાં અને પુરુષ પણ સર્વવ્યાપી પરમાત્મામાં લય પામે—ત્યારે સર્વત્ર માત્ર અંધકાર રહે; કશું જ ઉત્પન્ન થતું નથી.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All manifested reality is impermanent and resolves step-by-step into subtler causes, culminating in the Supreme Self. The passage uses the dissolution sequence to point beyond the elements and mind to the ultimate, all-pervading Paramātman.
Vaiśaṃpāyana instructs a kingly listener about the ‘final dissolution’ (ātyantika pralaya), describing how earth, water, fire, wind, space, mind, and higher principles are successively reabsorbed until only undifferentiated darkness is perceived.