Shloka 13
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम
vaiśaṃpāyana uvāca | bhūta-pralayam atyantaṃ śṛṇuṣva nṛpa-sattama |
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પંચમહાભૂતોના અત્યંત પ્રલયનું વર્ણન સાંભળો. પ્રાચીન કાળે આ પૃથ્વી એકાર্ণવના જળમાં લય પામી; જળ તેજમાં, તેજ વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ મનમાં, મન વ્યક્ત (મહત્તત્ત્વ)માં, વ્યક્ત અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં, અવ્યક્ત માયાવિશિષ્ટ ઈશ્વરરૂપ પુરુષમાં અને તે પુરુષ સર્વવ્યાપી પરમાત્મામાં લય પામ્યો. ત્યારે સર્વત્ર માત્ર અંધકાર જ અંધકાર છવાઈ ગયો; તેના સિવાય કશું જ જણાતું ન હતું.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
All compounded realities—starting from the gross elements and extending through mind and cosmic principles—are impermanent and ultimately dissolve back into subtler causes, culminating in the all-pervading Supreme Self. The passage encourages detachment and a perspective grounded in ultimate reality rather than transient forms.
Vaiśaṃpāyana addresses a king and begins describing the ‘ultimate dissolution’ (atyanta-pralaya): earth merges into water, water into fire, fire into wind, wind into space, space into mind, mind into mahat (the manifest), mahat into prakṛti (the unmanifest), prakṛti into īśvara/puruṣa, and finally into Paramātman—after which only darkness is perceived.