Shloka 10
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
yājñavalkya uvāca | prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhārayen manaḥ | yadyadṛśyati muñcan vai prāṇān maithilasattama | vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmāt taṃ na samācaret |
યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું— સગુણ પ્રાણાયામ, એટલે નિશ્ચિત ધ્યેય-દેવતા/તત્ત્વના આધારથી કરેલો પ્રાણાયામ, મનને નિર્ગુણ (વૃત્તિશૂન્ય) અવસ્થામાં સ્થિર કરવામાં સહાયક થાય છે. પરંતુ હે મૈથિલશ્રેષ્ઠ! પૂરક આદિ કાળે નિયત દેવતા/તત્ત્વનું ધ્યાન-અંતર્દર્શન કર્યા વિના જો કોઈ પ્રાણવાયુનું રેચન કરે, તો શરીરમાં વાતનો પ્રકોપ નિશ્ચિત વધે છે; તેથી ધ્યાનરહિત પ્રાણાયામ કરવો ન જોઈએ.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Breath-discipline should be joined to focused contemplation (saguṇa support) so that the mind can become steady in the attributeless (nirguṇa) state; doing prāṇāyāma mechanically, without meditative ‘vision’ or proper inner focus, is discouraged because it can cause imbalance (vāta aggravation) and fails to serve its spiritual purpose.
In a didactic exchange within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs a Maithila interlocutor on correct yogic method: prāṇāyāma is presented as a means to stabilize the mind, but only when integrated with meditation; otherwise it is portrayed as potentially harmful and spiritually unproductive.