Shloka 22
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् | अहंकारमसत्कारकश्िन्ता वैरोपसेवनम्,रूप, ऐश्वर्य, विग्रह, त्यागकका अभाव, करुणाका अभाव, दुःख-सुखका उपभोग, परनिन्दामें प्रीति, वाद-विवाद करना, अहंकार, माननीय पुरुषोंका सत्कार न करना, चिन्ता, वैरभाव रखना, संताप करना, दूसरोंका धन हड़प लेना, निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धि, कठोरता, काम, क्रोध, मद, दर्द, द्वेष और बहुत बोलनेका स्वभाव--यह रजोगुणका समूह है। ये सारे भाव रजोगुणके कार्य बताये गये हैं। अब मैं तामस भावोंके समूहका परिचय देता हूँ, ध्यान देकर सुनो
parāpavādeṣu ratir vivādānāṁ ca sevanam | ahaṅkāram asatkāraś cintā vairopasevanam | rūpam aiśvaryaṁ vigrahas tyāga-kṣamā-abhāvaḥ karuṇā-abhāvaḥ duḥkha-sukha-upabhogaḥ para-nindāyāṁ prītiḥ vāda-vivāda-karaṇam ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣāṇāṁ satkāraṁ na karoti cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ para-dhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bheda-buddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodho madaḥ darpaḥ dveṣaś ca bahu-bhāṣitva-svabhāvaḥ—eṣa rajo-guṇasya samūhaḥ | ete sarve bhāvā rajo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | adhunā tāmasa-bhāvānāṁ samūhaṁ paricakṣe; dhyānena śṛṇu |
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું—પરાપવાદમાં રતિ અને વિવાદોમાં પ્રવૃત્તિ; અહંકાર, યોગ્યજનનો સત્કાર ન કરવો, ચિંતા અને વૈરભાવ પોષવો; રૂપ-ઐશ્વર્ય-પ્રદર્શનની આસક્તિ, ત્યાગ અને ક્ષમાનો અભાવ; કરુણાહીનતા અને સુખ-દુઃખના ભોગમાં લિપ્તતા; પરનિંદામાં પ્રીતિ, અંતઃસંતાપ અને બીજાનું ધન હડપવું; નિર્લજ્જતા, કૂટિલતા, ભેદબુદ્ધિ, પરુષતા; કામ, ક્રોધ, મદ, દર્પ, દ્વેષ અને અતિવાદ—આ રજોગુણનો સમૂહ છે. આ બધા ભાવ રજોગુણના કાર્ય તરીકે જાહેર કરાયા છે. હવે હું તામસ ભાવોના સમૂહનું વર્ણન કરીશ—ધ્યાનથી સાંભળો.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse catalogues the mental and behavioral traits that arise from rajas—restless passion and ego-driven activity—such as quarrelsomeness, pride, envy, harshness, and delight in criticizing others. It frames these as ethical markers for self-examination, then transitions to a forthcoming description of tamasic traits.
In the didactic setting of Śānti Parva, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) on the guṇas. Having identified a ‘cluster’ of rājasa dispositions and declared them to be rajas-born effects, he announces that he will next explain the group of tamasic dispositions and asks for attentive listening.