Shloka 21
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्चर्यविग्रहौ । अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्,रूप, ऐश्वर्य, विग्रह, त्यागकका अभाव, करुणाका अभाव, दुःख-सुखका उपभोग, परनिन्दामें प्रीति, वाद-विवाद करना, अहंकार, माननीय पुरुषोंका सत्कार न करना, चिन्ता, वैरभाव रखना, संताप करना, दूसरोंका धन हड़प लेना, निर्लज्जता, कुटिलता, भेदबुद्धि, कठोरता, काम, क्रोध, मद, दर्द, द्वेष और बहुत बोलनेका स्वभाव--यह रजोगुणका समूह है। ये सारे भाव रजोगुणके कार्य बताये गये हैं। अब मैं तामस भावोंके समूहका परिचय देता हूँ, ध्यान देकर सुनो
yājñavalkya uvāca | rajoguṇānāṁ saṅghāto rūpam aiśvaryavigrahau | atyāgitvam akāruṇyaṁ sukhaduḥkhopasevanam | paranindāyāṁ prītiḥ vāda-vivādaḥ ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣa-satkāra-abhāvaḥ cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ paradhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bhedabuddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodhaḥ madaḥ darpaḥ dveṣaḥ bahu-bhāṣitvaṁ ca—eṣa rajoguṇa-saṅghātaḥ | ete sarve bhāvā rajoguṇasya kāryāṇi proktāni | adhunāhaṁ tāmasānāṁ bhāvānāṁ saṅghātaṁ paricakṣye; dhyānena śṛṇu |
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું—રજોગુણજન્ય ગુણસમૂહ આ છે: રૂપ-લાવણ્ય અને દેખાડામાં આસક્તિ, ઐશ્વર્ય અને દંભભર્યો વિગ્રહ; ત્યાગનો અભાવ, કરુણાનો અભાવ અને સુખ-દુઃખના ભોગમાં લિપ્તતા; પરનિંદામાં રતિ, વાદ-વિવાદની ટેવ; અહંકાર, માનનીય પુરુષોનો સત્કાર ન કરવો; ચિંતા, વૈરભાવ પોષવો; સંતાપ, બીજાનું ધન હડપવું; નિર્લજ્જતા, કૂટિલતા, ભેદબુદ્ધિ, કઠોરતા; કામ, ક્રોધ, મદ, દર્પ, દ્વેષ અને અતિબોલવાની વૃત્તિ—આ રજોગુણનો સંઘાત છે. આ બધા ભાવ રજોગુણના કાર્ય તરીકે જાહેર કરાયા છે. હવે હું તામસ ભાવોના સમૂહનું વર્ણન કરીશ—ધ્યાનથી સાંભળો.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Rajas is identified through a recognizable bundle of behaviors—ego-driven striving, harshness, conflict, envy, anxiety, and indulgence—so that one can diagnose the rājasic mind and restrain it, preparing for a clearer (more sattvic) ethical life and for understanding the tamasic traits that follow.
In the Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing about the guṇas. Here he completes a catalog of rājasic dispositions and then transitions to the next topic: the description of tamasic dispositions, urging the listener to pay close attention.