Shloka 6
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
अव्यक्तबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत । पज्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते
avyaktabodhanāc cāpi budhyamānaṃ vadanty uta | pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāv api budhyate ||
વસિષ્ઠે કહ્યું—અવ્યક્ત પ્રકૃતિનું બોધ હોવાથી પચીસમા તત્ત્વરૂપ મહાત્મા જીવને તેઓ ‘બુધ્યમાન’ કહે છે; પરંતુ તે પણ છવ્વીસમા તત્ત્વ—નિર્મળ, નિત્ય, શુદ્ધ, બુદ્ધ, અપ્રમેય, સનાતન પરમાત્મા—ને યથાર્થ રીતે જાણતો નથી. પરંતુ એ સનાતન પરમાત્મા પચીસમા (જીવ) અને ચોવીસમા (પ્રકૃતિ) બંનેને સમ્યક રીતે જાણે છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes levels of knowing: the individual self (the 25th principle) can cognize the Unmanifest nature (prakṛti) and is therefore termed ‘knowing/awakening,’ yet it does not, by its own limited standpoint, fully know the Supreme Self (the 26th principle). The Supreme Self, however, comprehends both the individual self and prakṛti—implying a hierarchy where ultimate knowledge belongs to the transcendent Paramātman.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a tattva-based framework (Sāṃkhya-like enumeration) to clarify the relation between prakṛti (the unmanifest source of phenomena), the jīva/puruṣa (individual self), and the Paramātman (supreme reality). The point is to guide the listener from partial metaphysical insight toward recognition of the highest principle.