Shloka 5
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद् वै पजचविंशकम् । बुध्यमानो भवत्येव सज्भात्मक इति श्रुति: । अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्
budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṁśakam | budhyamāno bhavaty eva saṅghātmaka iti śrutiḥ | anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam |
વસિષ્ઠે કહ્યું—જો એવું માનીએ કે અવ્યક્ત પ્રકૃતિ ‘જાણે’ છે, તો તે જાણવું માત્ર પચીસમા તત્ત્વ—પુરુષ—દ્વારા, તેની સાથે સંયુક્ત થવાથી જ શક્ય છે. પ્રકૃતિના સંગથી જ જીવ ‘સંઘાત્મક’—સમૂહબંધમાં બંધાયેલો—બને છે; એવું શ્રુતિ કહે છે. અને આ સંગદોષને કારણે જ લોકો અવ્યક્ત, અવિકારી આત્માને પણ ‘અપ્રતિબુદ્ધ’ અથવા ‘મૂઢ’ કહી દે છે, જો કે તે અચ્યૂત છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cognition and agency are wrongly attributed to Prakṛti; in Sāṅkhya terms, ‘knowing’ pertains to Puruṣa (the 25th principle). The jīva appears bound and ‘deluded’ only due to association (saṅga) with Prakṛti and its aggregates; the Self itself remains unchanging.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha clarifies a subtle point about consciousness: if the unmanifest Prakṛti is said to ‘know’, that knowing is actually the reflected/associated knowing of Puruṣa. He explains how misidentification through association leads people to label the immutable Self as ignorant.