Shloka 18
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह । एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्धा न बुध्यते
cetanena sametasya pañcaviṁśatikasya ha | ekatvaṁ vai bhavaty asya yadā buddhā na budhyate ||
વસિષ્ઠ બોલ્યા—પંચવિંશતિ તત્ત્વોમાં ગણાતો જીવ, શુદ્ધ ચેતનાથી સંયુક્ત થઈને, જ્યારે બુદ્ધિ દ્વારા ‘જાણવું’ છોડે છે—અર્થાત્ જડસમૂહને ‘હું’ કે ‘મારું’ માનીને અપનાવતો નથી—ત્યારે પરમાત્મા સાથે તેની એકતા પ્રગટ થાય છે।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Liberation arises when the self stops identifying with the inert psycho-physical aggregate through buddhi; with the collapse of ‘I/mine’ appropriation, the self’s unity with the ever-conscious Supreme is realized.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-leaning analysis: the self (counted among the tattvas) is associated with consciousness, and when intellect ceases to project identification, the realization of oneness with the Supreme follows.