Shloka 39
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
अन्यदेव च क्षेत्र स्थादन्य: क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्त ज्ञाता वै पजचविंशक:,वास्तवमें क्षेत्र अन्य वस्तु है और क्षेत्रज्ञ अन्य। क्षेत्र अव्यक्त कहा गया है और क्षेत्रज्ञ उसका ज्ञाता पचीसवाँ तत्त्व आत्मा है
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate | kṣetram avyaktam ity uktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ ||
વસિષ્ઠે કહ્યું— ‘ક્ષેત્ર’ ખરેખર એક વસ્તુ છે અને ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ તેનાથી ભિન્ન કહેવાય છે. ક્ષેત્રને ‘અવ્યક્ત’ કહેવામાં આવ્યું છે; અને તેનો જ્ઞાતા પચ્ચીસમો તત્ત્વ—આત્મા—જ તેને યથાર્થ રીતે જાણે છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
It teaches viveka (discrimination) between the unmanifest ‘field’ (kṣetra—prakṛti/body-mind and its subtle basis) and the conscious ‘knower of the field’ (kṣetrajña). The knower is identified as the twenty-fifth principle, the ātman/puruṣa, distinct from the 24 constituents of prakṛti.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha is explaining a Sāṅkhya-style framework: reality is analyzed into the experienced domain (kṣetra, described as avyaktā) and the experiencer (kṣetrajña), emphasizing their separateness to guide the listener toward self-knowledge and liberation.