Shloka 34
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदै: । अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम्
evam eva ca rājendra vijñeyaṁ jñāna-kovidaiḥ | adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam ||
હે રાજેન્દ્ર! તત્ત્વજ્ઞાનમાં નિપુણ પુરુષોએ આ રીતે સમજવું જોઈએ—અવ્યક્ત પ્રકૃતિ જ અધિષ્ઠાતા (આધાર-શક્તિ) છે; આ જ વાત અહીં પણ દૃષ્ટાંતરૂપે બતાવવામાં આવી છે. પ્રલયમાં તે એકરૂપે ગ્રહણ થાય છે, અને સૃષ્ટિ પ્રવર્તે ત્યારે અનેકરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેથી જ્ઞાની પુરુષે પ્રકૃતિનું એકત્વ અને બહુત્વ—બન્ને ઓળખવા જોઈએ. સૃષ્ટિકાળે એ જ અવ્યક્ત પ્રકૃતિ અધિષ્ઠાતા પુરુષને નાનાત્વના અનુભવ તરફ દોરી જાય છે; તેથી પુરુષના અંતર્નિહિત એકત્વનું સૂચન થાય છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that Prakṛti is one in dissolution but appears as many in creation; the wise should understand both aspects. The unmanifest (avyakta) functions as the basis that occasions the presiding Person’s experience of plurality, while the Person’s essential oneness remains implied.
Vasiṣṭha is instructing a king in philosophical discernment within Śānti Parva’s teachings, using the creation–dissolution framework to explain how unmanifest Prakṛti relates to the presiding principle (adhiṣṭhātṛ) and why multiplicity is an appearance arising at creation.