Shloka 16
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
न शृणोति न चाप्राति न रंस्यति न पश्यति । न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मन:
na śṛṇoti na cāprāti na raṃsyati na paśyati | na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ ||
વસિષ્ઠ બોલ્યા—જ્યારે તે ન સાંભળે, ન સૂંઘે, ન સ્વાદ લે, ન જુએ અને સ્પર્શનું પણ જ્ઞાન ન કરે; જ્યારે મનમાં કોઈ સંકલ્પ ઊઠતો નથી અને તે કાઠ સમો સ્થિર રહી કોઈ વિષયમાં ‘મારું’ એવો અભિમાન ન રાખે—ત્યારે જ્ઞાની પુરુષો કહે છે કે તેણે પોતાનું શુદ્ધ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું છે અને તે યોગમાં સ્થિત છે।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse describes yogic absorption characterized by the cessation of sensory engagement and the stopping of mental ‘saṃkalpa’ (constructive intention). When the mind no longer appropriates experiences with egoic ownership, the wise call this abiding in one’s pure nature and being truly ‘yoga-yukta’.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining to the listener the marks of inner realization: a state where the senses do not pull the person outward and the mind does not fabricate intentions, indicating deep meditative steadiness and freedom from identification with objects.