Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
સાંખ્ય અને યોગના સર્વ વિદ્વાનો સર્વ રીતે જેને બુદ્ધિથી પરે કહે છે—જે મહાપ્રાજ્ઞ છે અને અહંકાર વગેરે જડ તત્ત્વોનો પરિત્યાગ કર્યા પછી જે ચિન્મય તત્ત્વરૂપે બોધાય છે—તે જ પરમાત્મા છે. તેને અજ્ઞાત, અવ્યક્ત, સગુણ ઈશ્વર અને નિર્ગુણ ઈશ્વર, નિત્ય તથા અધિષ્ઠાતા પણ કહેવામાં આવે છે. તેથી સાંખ્ય-યોગમાં કુશળ અને પરમતત્ત્વના અન્વેષી વિદ્વાનો સમજે છે કે તે જ પરમાત્મા પ્રકૃતિ અને તેના ગુણો (ચોવીસ તત્ત્વો)થી પરે પચ્ચીસમું તત્ત્વ છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.