Shloka 29
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
आत्मा तो जन्म-मृत्युसे रहित, अनन्त, सबका द्रष्टा और निर्विकार है। वह सत्त्व आदि गुणोंमें केवल अभिमान करनेके कारण ही गुणस्वरूप कहलाता है ।।
ātmā tu janma-mṛtyu-rahitaḥ, anantaḥ, sarvasya draṣṭā ca nirvikāraḥ. sa sattvādi-guṇeṣu kevalam abhimāna-kāraṇād eva guṇa-svarūpa iti kathyate. guṇā guṇavataḥ santi, nirguṇasya kuto guṇāḥ. tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇa-darśinaḥ: yadā jīvātmā etān guṇān prakṛteḥ kāryam iti matvā teṣu ātmīyatvābhimānaṃ tyajati, tadā sa dehādiṣu ātma-buddhiṃ parityajya sva-viśuddha-paramātma-svarūpasya sākṣātkāraṃ karoti.
આત્મા જન્મ-મૃત્યુથી રહિત, અનંત, સર્વનો દ્રષ્ટા અને નિર્વિકાર છે. સત્ત્વ વગેરે ગુણોમાં માત્ર અભિમાનથી તાદાત્મ્ય માનવાના કારણે જ તેને ‘ગુણસ્વરૂપ’ કહેવાય છે. ગુણ તો ગુણવાનમાં જ રહે છે; નિર્ગુણ આત્મામાં ગુણ કેવી રીતે રહી શકે? તેથી ગુણોના યથાર્થ દર્શન કરનારા વિદ્વાનોનો સિદ્ધાંત એવો છે કે—જ્યારે જીવાત્મા આ ગુણોને પ્રકૃતિનું કાર્ય માનીને તેમાં ‘મારું’ એવો અભિમાન છોડે છે, ત્યારે દેહાદિમાં આત્મબુદ્ધિનો પરિત્યાગ કરીને પોતાના વિશુદ્ધ પરમાત્મસ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર કરે છે.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The Self is intrinsically nirguṇa (beyond qualities) and changeless; guṇas pertain to Prakṛti. Bondage arises from abhimāna—mistaken identification with sattva, rajas, tamas and with body-mind. Liberation comes by discerning the guṇas as Prakṛti’s effects, dropping possessiveness and ‘I’-notions toward them, and realizing one’s pure identity as Paramātman.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha delivers a philosophical clarification: he distinguishes the witness Self from the guṇas of nature and explains how right discernment and renunciation of identification lead the embodied being from body-centered self-notion to direct realization of the Supreme Self.