Shloka 57
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृूप,सत्पुरुष क्षमासे क्रोधका, संकल्पके त्यागसे कामका, सत्त्वगुणके सेवनसे निद्राका, प्रमादके त्यागसे भयका तथा अल्पाहारके सेवनद्वारा पाँचवें श्वास-दोषका नाश करते हैं
chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ alpāhāratayā nṛpa | satpuruṣāḥ kṣamayā krodhaṃ saṅkalpake tyāgena kāmaṃ sattvaguṇasevanena nidrāṃ pramādatyāgena bhayaṃ tathā alpāhārasevanadvārā pañcamaśvāsadoṣaṃ nāśayanti ||
ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! સંયમી અને સદ્ગુણી પુરુષો અલ્પાહારથી શ્વાસ સાથે સંબંધિત ‘પાંચમા’ દોષને છેદી નાખે છે. ક્ષમાથી ક્રોધને દમન કરે છે, સંકલ્પત્યાગથી કામનાને છોડે છે, સત્ત્વગુણના સેવનથી તન્દ્રાને જીતે છે અને પ્રમાદ ત્યાગથી ભય દૂર કરે છે. આ રીતે આહાર-મિતતાના અભ્યાસથી તેઓ શ્વાસસંબંધિત પાંચમા દોષનો નાશ કરે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ethical mastery begins with disciplined habits: patience dissolves anger, renunciation loosens desire, cultivating sattva clears lethargy, abandoning heedlessness removes fear, and moderation in food supports control over deeper physiological-mental disturbances symbolized as a ‘breath-related’ defect.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on practical means of inner restraint. This verse lists specific antidotes—kṣamā, tyāga, sattva-sevana, and avoidance of pramāda—framed as methods by which noble persons eliminate key inner faults.