Shloka 51
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
यथा कश्रिद् वन॑ घोरं बहुसर्पसरीसूपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमें बहुकण्टकम्
yathā kaścid vanaṁ ghoraṁ bahu-sarpa-sarīsṛpam | śvabhravat toyahīnaṁ ca durgamaṁ bahu-kaṇṭakam ||
ભીષ્મે કહ્યું—જેમ કોઈ વિરલ વ્યક્તિ જ ભયંકર વનમાં—જ્યાં અનેક સર્પો અને સરિસૃપો હોય, પાણી વિનાની ખાઈ સમો માર્ગ હોય, દુર્ગમતા અને કાંટા હોય; જ્યાં આહાર દુર્લભ, ભય બહુ, દાવાનલથી વૃક્ષો ભસ્મ થયેલા અને માર્ગ લૂંટારુઓથી ભરેલો હોય—સકુશળ પસાર થઈ શકે છે; તેમ જ યોગપથનો આશ્રય લઈને કોઈ વિરલ દ્વિજ જ તેમાં કુશળતાથી આગળ વધી શકે છે, કારણ કે તે માર્ગ અનેક દોષો અને કઠિનાઈઓથી ભરેલો કહેવાય છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the yogic path is intrinsically difficult and perilous—like crossing a deadly, thorny, waterless forest—and therefore only a rare, well-prepared practitioner can proceed safely; it calls for vigilance, endurance, and freedom from common pitfalls.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on higher dharma and spiritual disciplines. Here he uses a vivid simile of a dangerous forest journey to explain why progress on the path of Yoga is uncommon and requires exceptional steadiness.