Shloka 31
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
जब अपने लिये अप्रसन्नताका हेतु और दुःखयुक्त भाव अनुभवमें आये तब रजोगुणकी प्रवृत्ति हुई है--ऐसा अपने मनमें विचार करे तथा वैसे किसी कार्यका आरम्भ न करके उसकी ओरसे अपना ध्यान हटा ले ।। अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् | अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्,इसी प्रकार शरीर या मनमें जो मोहयुक्त भाव अतर्कित या अविज्ञातरूपसे उपस्थित हो गया हो, उसके विषयमें यही निश्चय करे कि यह तमोगुण है
atha yad moha-saṁyuktaṁ kāye manasi vā bhavet | apratarkyam avijñeyaṁ tamas tad upadhārayet ||
જ્યારે પોતાના માટે અપ્રસન્નતાનું કારણ અને દુઃખયુક્ત ભાવ અનુભવમાં આવે, ત્યારે મનમાં વિચાર કરવો કે રજોગુણની પ્રવૃત્તિ થઈ છે; અને એવી સ્થિતિમાં કોઈ કાર્યનો આરંભ ન કરીને, તે તરફથી ધ્યાન હટાવી લેવું। એ જ રીતે શરીર કે મનમાં જે મોહયુક્ત ભાવ અતર્ક્ય અથવા અજ્ઞાત રૂપે ઉપસ્થિત થાય, તેના વિષે નિશ્ચય કરવો કે આ તમોગુણ છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
To practice inner discernment by identifying mental and bodily states through the lens of the guṇas: delusion that is irrational and obscure should be recognized as tamas, while painful, self-centered agitation should be recognized as rajas; one should avoid initiating actions under these influences and instead step back and regain clarity.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and self-governance, Bhishma continues advising Yudhishthira on how to evaluate inner impulses. He gives a practical diagnostic rule: when delusion and obscurity arise in body or mind, label it tamas; when restless dissatisfaction and suffering-driven impulse arises, label it rajas and refrain from acting from it.