Shloka 108
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप वर्ण और आश्रमोंके भिन्न-भिन्न कर्मोंका विधिवत् विभाग करनेवाले, जपनीय मन्त्ररूप, घोषस्वरूप तथा कोलाहलमय हैं। आपको बारंबार नमस्कार है ।।
varṇa-āśramāṇāṁ bhinna-bhinna-karmāṇāṁ vidhivad vibhāga-kartre, japanīya-mantra-rūpāya, ghoṣa-svarūpāya, kolāhala-mayāya te punaḥ punaḥ namaḥ || śveta-piṅgala-netrāya kṛṣṇa-rakta-īkṣaṇāya ca | prāṇa-bhagnāya daṇḍāya sphoṭanāya kṛśāya ca, te namaḥ ||
તમે વર્ણ અને આશ્રમોના ભિન્ન-ભિન્ન કર્મોનું વિધિવત્ વિભાજન કરનાર, જપનીય મંત્રસ્વરૂપ, ઘોષસ્વરૂપ તથા કોલાહલમય છો. તમને વારંવાર નમસ્કાર. તમારા નેત્ર શ્વેત-પિંગળ, કૃષ્ણ અને રક્તવર્ણરૂપે દેખાય છે. તમે પ્રાણવાયુને જીતનાર, દંડ (આયુધ) સ્વરૂપ, બ્રહ્માંડરૂપ ઘડાને ફોડી નાખનાર તથા કૃશ-શરીરધારી છો. તમને નમસ્કાર॥
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises a cosmic authority who properly assigns differentiated duties (karma) within varṇa and āśrama, implying that social-ethical order is not arbitrary but grounded in rule (vidhi) and upheld by a power that also disciplines (daṇḍa). It links dharma with disciplined practice—mantra-recitation and mastery of prāṇa—showing that order, austerity, and reverent invocation belong together.
In the Śānti Parva’s instruction setting, Bhīṣma speaks in a devotional register, offering repeated salutations (namaḥ) to a fierce, all-pervading divine principle. He describes that being through striking epithets—sound-like, tumultuous, mantra-embodied, breath-conquering, rod-like, and world-shattering—conveying both reverence and fear before the power that sustains and enforces dharma.